Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Impletione et Interpretatione legis humanae.

S. Th. I-II, q. 96, a. 6 ; 97, a. 3, ad 2 ; II-II, q. 60, a. 5, ad 2 ; q. 120.

293. Quomodo lex sit implenda. — Legislator humanus directe non praescribit modum internum virtutis, sed conservationem ordinis socialis ; unde praescribit solam substantiam actus praecepti et contentus est physica seu externa impletione, quamvis intendere possit bonum virtutis. Finis enim praecepti non cadit sub praecepto ; nec proinde per se modus (extrinsecus) implendi praeceptum, nisi modus sit de substantia praecepti (intrinsecus). Quae magis declarabuntur, ubi de lege ecclesiastica.

294. Quomodo lex sit interpretanda. — Ut autem recte impleatur sicut oportet, lex saepe indiget interpretatione. Lex humana scil. nequit ita perfecte exponi, ut omnem dubitationem de eius sensu excludat, et ideo saepe eget interpretatione, sive propter imbecillitatem humani ingenii, sive propter circumstantiarum et morum mutationem.

Interpretatio est clarior determinatio mentis vel verborum legislatoris. Quae ratione valoris seu efficaciae est duplex : auctoritativa quae cum auctoritate imponitur, et mere directiva quae etiam a privatis fieri potest. Ratione autem causae seu auctoris est quadruplex :

1° Authentica seu legalis quae fit auctoritative ab ipso rectore communitatis qua tali, qui legis sensum melius nosse merito censetur et ideo auctoritate interpretandi gaudet : fit ab ipso legislatore, huiusve successore aut superiore, vel etiam ab alio ad hoc specialiter designato (uti fit in Gallia, consilio Status), et eamdem vim habet ac ipsa lex.

In patria nostra valet art. 28 Const. belg. : « L'interprétation des lois par voie d'autorité n'appartient qu'au pouvoir législatif. »

2° Usualis quae fit generali communitatis observantia seu populi usu et consuetudine, quae ideo dicitur optima legum interpres. Porro consuetudo alia est antecedens legem, et haec potest valere ad deprehendendum sensum legis quae secundum consuetudinem ferri solet ; — alia concomitans est modus legem observandi, et haec valet ut signum et testis ad mentem legislatoris, dignoscendam quia exhibet communem subditorum sensum qui, licet non sit authentica, magis tamen valet quam doctrinalis interpretatio eo quod plures in ea conveniunt ; — alia subsequens quae, datis condicionibus, obligationem praeexistentem definire vel extendere potest sicut et illam inducere vel tollere (ut diximus n. 273) : tunc est auctoritativa. In iure civili hodierno tamen non admittitur vis consuetudinis ad interpretandam legem auctoritativam, sicut nec ad eam inducendam aut abrogandam.

3° Iudicialis quae fit auctoritative a potestate iudiciaria in ordine ad causam specialem, applicando scil. legem ad factum particulare : est auctoritativa quoad litigantes ; quoad alios non habet nisi auctoritatem privatum iudicis, eo maiorem quo maiori scientia polleat sacpiusque repetatur interpretatio, maiorem tamen ceteris paribus quam si detur a privato doctore.

4° Doctrinalis quae non est auctoritativa nec proinde de se obligatoria, sed scientiae innixa et directa, fitque a doctoribus vel iuris peritis privatis secundum regulas artis criticae. Est eo maior quo maiora sint eorum numerus et praestantia, ac argumenta ; quodsi omnes in interpretatione consentiant, temerarium esset illam spernere.

295. Quotuplex sit interpretatio. — Ratione indolis seu modi quo fit, interpretatio est simpliciter declarativa seu comprehensiva quae unice declarat verba et sensum legis et nihil addit vel demit, sive plus minusve clara declarent, sive etiam obscura elucidet ; haec fieri potest ab omnibus etiam privatis ; — aut suppletiva quae addit quod deest sensui et verbis legis, et est vel extensiva quae addit obligationem prius non expressam aut intentam, et ideo promulgatione indiget, vel restrictiva quae alteratam demit : haec sicut ipsa lex potest fieri ab auctoritate legislatoris, et a consuetudine dum praesumi possit legislatoris consensus.

296. Interpretatio per epichiam. — Etiam subditus legis potest, in raris casibus particularibus, quamdam quasi interpretationem restrictivam facere et licite praeter verba legis agere, quando haec scil. bono communi sit nociva. Lex enim in tantum obligat in quantum ordinarie ad bonum commune, et non obligat si ab hoc deficit. Contingit autem aliquid esse utile generatim et in pluribus, et in quibusdam casibus esse nocivum ; sed quia legislator non omnes casus praevidere potest (nec lex omnes casus enumerare quia obscurior fieret), proponitur lex secundum id quod in pluribus accidit propter bonum commune.

Ergo casu quo observantia legis sit damnosa bono communi non est observanda ; recte enim censetur legislator casum illum in lege noluisse comprehendere, sicut lex de portis oppidi claudendis non esset applicanda civi qui civitati defendendae multum esset utilis, et lex quae prohibet arma gestare, non obligat illum qui ab inimico quaeritur ad necem.

Iudicium rectum de circumstantiis in quibus lex non obligat, et virtus moralis inclinans (sub directione prudentiae) ad recte agendum secundum tale prudens iudicium (quae pertinet ad iustitiam legalem) vocatur epichia (ἐπιείκεια i. e. aequitas, benignitas, moderatio), quae interpretatur et iudicat et applicat leges secundum aequum et bonum i. e. secundum quod ratio iustitiae et communis utilitas postulat. « Usu theologico designat quamdam legis explicationem quae fit ex aequitate, benignam interpretationem et prudenter moderantem legem praeter rigorem verborum, qua iudicatur legem ad aliquem casum particularem, ob huius speciales circumstantias non se extendere, licet legislatoris verba, ut sonant, istum etiam casum contineant¹ ». Definiri potest : aequa et benigna legis interpretatio, seu prudens moderatio et restrictio, qua contra verba aut sensum legis sequimur mentem habitualem legislatoris.

Est duplex : alia late dicta non excedit limites simplicis interpretationis ex circumstantiis petitac, et locum habet non solum in positiva sed et in naturali lege (v. g. deposita sunt reddenda) ; alia stricte dicta continet legis emendationem et locum habet in sola lege humana. Et ista differt : a) a simplici interpretatione quae explicat verba obscura et inquirit an in hoc vel illo sensu ista verba sintaccipienda, ita ut hos vel illos casus comprehendat : haec sequitur sensum legis litteralem et mentem quam legislator habuit, illa recedit a verbis et claro sensu litterali legis et sequitur mentem quam legislator habuisset, vel rationabiliter habere debuisset si casum praevidisset ; — b) a simplici cessatione finis : hac enim cessat lex in universali et quidem negative seu contradictorie quia deficit eius finis, illa vero non obligat in particulari casu et quidem contrarie quia lex redditur nociva seu nimis onerosa ; — c) a dispensatione : haec enim est actus iurisdictionis quo legislator solvit vinculum legis in casu speciali cui secus lex foret applicanda ; epichia autem pronuntiat talem casum in lege nunquam fuisse comprehensum, licet in verbis comprehendatur.

297. Epichia stricte dicta locum habet quoties lex est 1) nociva vel mala, v. g. si sine peccato nequit servari ; vel 2) ita boni impeditiua aut valde onerosa et nimis difficilis ut ab aequo legislatore vix imponi possit ; vel 3) non satis onerosa et difficilis ut imponi non possit, sed tamen inspectis circumstantiis et praesertim ordinario modo praecipiendi cum moderamine praesumitur talem non fuisse legislatoris mentem. At ordinario non datur in legibus irritantibus ob bonum commune.

Interpretatio epichiae fieri potest a quovis privato si causa sit evidens ; — si dubia sit, superior est adeundus quia ad ipsum pertinet interpretari quid sit utile vel inutile communitati, unde propter tales casus habet potestatem dispensandi : inordinatum est enim verba legis praetermittere ubi de voluntate legislatoris certo constare potest, et in dubio de licicitate actus, debemus, quantum moraliter possumus, pervenire ad certitudinem (n. 213 et 214, 4°) ; — si vero sit causa quae non patitur moram recurrendi ad superiorem et sit satis fundata (ita ut positive dubium sit legem adhuc obligare), ipsa necessitas dispensat quae legem non habet : tunc scil. sufficit ut probabiliter lex cessaverit obligare.

A lege tamen civili hodierna aeque admittitur epichia, nisi in casu quo evidenter noceret directe bono communi restringit scil. legislator eam ad minimum possibile, et iudicat melius esse servare legem, etiam si sit onerosa uni vel alteri, propter exemplum aliorum.