Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 68, a. 1-4 ; q. 69 et 70 ; II-II, q. 8, a. 6.

630. Thesis I. Dona Spiritus sancti differunt a virtutibus moralibus infusis¹] : hisce egemus ut disponamur ad prompte obediendum rationi rectae, illis ergo a fortiori egemus ut disponamur ad prompte obediendum motioni seu inspirationi Spiritus sancti in nobis per charitatem (tamquam motoris proprii) inhabitantis. « Quanto enim movens est altior, tanto necesse est quod mobile perfectiori dispositione ei proportionetur, sicut videmus quod perfectius oportet esse disciplulum dispositum ad hoc quod altiorem doctrinam capiat a doctore ». Et ideo sicut ad obediendum rationi appetitus eget habitibus, ita a fortiori videtur dicendum dona quibus obedimus Spiritui sancto esse habitus, non dispositiones transeuntes, ut connaturaliter, prompte, facile et suaviter, non autem quasi violenter, moveremur, sed tamquam instrumenta ipsi aptata et proportionata.

Igitur dona Spiritus sancti sunt habitus supernaturales quibus disponimur ad prompte obediendum motioni seu inspirationi ipsius Spiritus sancti in nobis per charitatem tamquam motoris proprii inhabitantis. Vocantur dona non solum quia dantur a Deo, sed quia disponunt ad sequendum instinctum donantis (i. e. infundentis) Spiritus sancti, et hominem reddunt prompte mobilem ab inspiratione divina, quae est speciale donum gratiae actualis ; possunt quoque simpliciter vocari spiritus²].

631. Thesis II. Dona Spiritus sancti sunt necessaria ad salutem. — Etenim motione Spiritus sancti³], seu speciali auxilio gratiae actualis, non tantum indigent illi qui opera extraordinaria et excellentiora exercent (ad quae vires non sufficiunt), sed unusquisque ut in accepta gratia perseveret et proficiat, sicut in tractatu de gratia probatur. Cuius rei ratio fundamentalis a S. Thoma assignatur, quod per gratiam et virtutes theologicas solum imperfecto modo possidemus naturam, vitam et vires divinas ; qui autem imperfecte habet naturam aliquam vel formam aut virtutem, non potest semper et quoad omnia per se operari, nisi, aliquando saltem, moveatur ab illo qui naturam istam perfecte possidet : sicut parvuli in vita, qui debent deduci ne cadant, sed et ut progrediantur. Ergo imperfecto in vita divina moveri et deduci ab ipso Deo, ut ita vivamus semper quod ad vitam aeternam perveniamus.

Unde dona Spiritus sancti sunt necessaria ad salutem omni iusto, et licet maxime ad opera extraordinaria et excellentiora, non tamen unice sed etiam ad opera communia disponunt, quando et quatenus sub motione Spiritus Dei a iustis fiunt. Hinc dona illa iustis omnibus conceduntur (Rom. VIII, 14) et sunt connexa cum charitate qua unimur Spiritui sancto motori.

632. Quaenam sunt illa dona. — Enumerantur illa dona apud Isaiam XI, 2, ubi Christo iustorum exemplari et primogenito inter multos fratres (Rom. VIII, 9-29 ; Gal. IV, 6) tribuuntur : « Requiescet super eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini ». At, secundum doctrinam Patrum ab initio Ecclesiae, etiam iustis omnibus conceduntur.

De numero donorum nil certi statui potest, nam in textu graeco et latino numerantur septem, in textu hebraico deest pietas ; ceteroquin propheta non videtur intendere enumerationem completam sed potius dona praestantiora indicat ad docendam plenitudinem donorum Spiritus sancti competere Christo. Nihilominus Patres, theologi et auctores mystici solent omnes effectus Spiritus sancti sanctificantes ordinare secundum septem dona quae enumerantur in textu nostro, ad quod alludit Liturgia in hymnis.

Quatuor sunt in intellectu, quibus disponimur ut sub ductu Spiritus sancti et quasi experimentaliter 1) veritates fidei penetremus per donum intellectus, et iudicemus tum 2) de rebus creatis per donum scientiae, prout ducunt ad Deum vel abducunt, tum 3) de rebus divinis, et de humanis secundum rationes divinas, per donum sapientiae, quo suaviter illas gustamus (Sap. VII, 8, 11), tum 4) de singulis agendis vel vitandis in vita spirituali, et in casibus difficilioribus et inopinatis, per donum consilii, quo dirigimur ut operemur sine haesitatione. Hoc est donum practicum ; tria priora sunt principaliter speculativa, secundario practica.

Tres sunt in appetitu : etenim Spiritu sancto impellente 5) amanter reveremur Deum, non ut creatorem sed ut Patrem, et omnes homines ut ipsius filios (Rom. VIII, 15) per pietatem ; 6) fiducialiter spernimus quaecumque pericula et adversa in via salutis per donum fortitudinis ; et 7) filiali reverentia timeamus offendere Deum praesertim in delectationibus ad quas maxime inclinamur, et hoc est timor Domini⁴].

633. Dona respondent virtutibus. — Et quidem 1) immediate⁵] septem principalioribus virtutibus infusis : fidei respondent intellectus et scientia ; spei timor Dei in quantum nos facit vitare offensam Dei ; charitati sapientia ; prudentiae consilium ; iustitiae pietas ; fortitudini donum fortitudinis ; et temperantiae timor Dei in quantum nos facit fugere delectationes quae maxime nos ad peccatum alliciunt. Hisce donis respective disponimur ad actus tum communes et ordinarios, tum excellentiores harum virtutum exercendos sub impulsu Spiritus sancti. Ita S. Thomas ; secundum alios tamen, dum consilium spei, scientia respondet prudentiae ; secundum alios alios spei cui tunc non respondet timor ; secundum alios, ut Innocentius V, temperantiae.

2. Etiam respondent mediate⁶] septem praecipuis virtutibus acquisitis : intellectui principium, scientiae et sapientiae respondent tria dona eiusdem nominis, prudentiae consilium, iustitiae pietas, fortitudini fortitudo, temperantiae timor Dei.

634. Beatitudines non sunt habitus sed opera quaedam perfecta et excellentia donorum Spiritus sancti, quae specialiter conducunt ad beatitudinem, et specialiter merentur tum beatitudinem perfectam in coelo, tum etiam inchoationem (sperm firmum) beatitudinis in vita praesenti. Unde ob singularem perfectionem sunt pignus, meritum et inchoatio beatitudinis perfectae.

De convenienti earum enumeratione et significatione, cfr. S. Thomas, q. 69, a. 3 et 4. — Iuxta ipsum etiam singulis donis correspondent una beatitudo, considerando in beatitudinibus motiva ipsarum, hoc scil. modo : Dono timoris prima beatitudo : Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum ; — dono pietatis secunda : Beati mites, quoniam possidebunt terram ; — dono scientiae tertia : Beati qui lugent, quoniam consolabuntur ; — dono fortitudinis quarta : Beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quoniam saturabuntur ; — dono consilii quinta : Beati misericordes, quoniam misericordiam consequentur ; — dono intellectus sexta : Beati mundo corde, quoniam Deum videbunt ; — dono sapientiae septima : Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (III Sent. d. 34, q. 1 a. 4). Octava autem beatitudo : Beati qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, est quaedam confirmatio et manifestatio omnium praecedentium, quatenus propter eas provenit quod ab his bonis propter nullam persecutionem aliquis recedit (I-II, q. 69, a. 3, ad 5).

635. Fructus Spiritus sancti sunt quaecumque opera virtutis quando habent specialem delectationem et suavitatem adnexam, unde dicuntur fructus ; perficiuntur sub inspiratione Spiritus sancti, unde dicuntur fructus Spiritus sancti. Cum delectationes carnales et mundanae nos alliciunt, ipse Spiritus sanctus delectationem multo maiorem et quasi coelestem in nobis producit per opera virtutum ; hinc fructus opponuntur operibus carnis.

Praecipui enumerantur ab Apostolo, ad Gal. V, 22, 23.

636. Corollaria. — Ex eo quod dona disponunt hominem ut sit bene mobilis a Deo, virtutes ut sit bene mobilis a ratione, quae est distinctio fundamentalis, sequitur

1. virtutes dari ut homo active bene agat, dona ut passive bene agatur ; et quamvis etiam libere agat sub actione doni, tamen magis passive quam active se habet, « quia mens hominis non se habet ut movens sed magis ut mota » ;

2. virtutes hominem perficere ad agendum modo humano, accommodato naturae humanae ; dona ad agendum modo altiori, suprahumano et divino secundum quod convenit Spiritui sancto : ita quoad obiectum quando aliquis exercet opera excellentiora et heroica, vel quoad solum modum quando movetur spontanee, quasi instinctive, et sine discursu agit et potius ducitur quam seipsum ducat ;

3. virtutibus nos uti posse quando volumus, donis quando vult Spiritus sanctus.

637. Animadversio. — Non confundenda sunt dona cum gratis gratis datis, quamvis istae possint fundari in dono, v. g. scientiae vel sapientiae, quod manifestent : manent enim distinctae ; et sunt potius transeuntes, non habitus. Cfr. q. 68, a. 5, ad 1 et 2.