Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 33 ; De Virt., q. 3.

935. Septem sunt eleemosynae spirituales : 1) pro omnibus orare, de quo dicitur in tr. de Religione ; 2) remittere offendent i, de quo dictum est supra n. 898 ; 3) consolari tristem, et 4) portare onerosos et graves, quae pertinent potius ad eos qui in officio sunt constituti ; 5) docere ignorantem ; 6) consulere dubitanti ; 7) corripere peccatorem, de quibus hic dicendum, praesertim de ultima quae est praecipua et specialem difficultatem prae se fert.

936. Correptio peccantis alia est iudicialis, alia fraterna :

1° Illa adhibetur a) contra peccatum in quantum est malum pro aliis, praesertim pro bono communi ; b) et fit ad reparandum ordinem, c) per punitionem delinquentis ; haec est a) remedium peccati in quantum est malum ipsius peccantis, b) et fit simplicii eius admonitione, ac c) ordinatione ad eius emendationem.

2° Illa est actus iustitiae ; haec est praecipua eleemosyna spiritualis, unde est actus misericordiae imperatus a charitate.

3° Illa fit actione iuridica a superiore tamquam iudice ; haec fit a proximo ut a fratre ad bonum fratris, et si fiat a superiore, non fit ab ipso tamquam a superiore, sed tamquam a persona privata. Hinc definitur : admonitio proximi peccatoris facta a privato vel a quasi privato ut proximus emendetur ; aut cum S. Thoma, IV Sent., d. 19, q. 2, a. 1 : admonitio fratris de emendatione delictorum fraterna charitate procedens.

Media inter utramque est paterna, quae fit a superiore cum auctoritate, sed absque forma iudicii, ad emendationem et ad scandalum tollendum.

937. Ex iure naturali et divino datur praeceptum correptionis fraternae ex genere suo grave. — Probatur :

a) Ex S. Matt. XVIII, 15 : « Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum ; si te audierit, lucratus eris fratrem tuum » (cfr. Lev. XIX, 17 ; Eccli. XVII, 12 ; XIX, 13 sq. ; Lc. XVII, 3 ; Gal. VI, 1 ; I Thes. V, 14 ; II Thes. III, 15).

b) Ex ratione : Iure naturae et charitate subvenire tenemur proximo corporaliter indigenti ; ergo multo magis indigenti spiritualiter. — Ceterum debemus diligere proximum ; at dilectio proximi includit velle et praestare ipsi bonum ; ergo multo magis ab eo avertere grave malum, quale est certo peccatum mortale.

Praeceptum illud, sicut charitas, per se erga omnes obligat omnes, i. e. non tantum superiores qui corripere tenentur tum ex officio vel iustitia, tum etiam ex ordine charitatis quia magis idonei et subditis magis coniuncti ; at etiam obligat aequales, imo subditos et peccatores, licet hi multis ex circumstantiis excusentur, utpote ad correptionem non semper idonei.

Superiores sunt parentes, maritus, tutores, magistri et praeceptores, domini respectu famulorum, episcopi, praelati et parochi, confessarii respectu poenitentium, concionatores respectu audientium.

938. Conditiones ad correptionem fraternam requisitae. — Quinque sunt conditiones simul requisitae ut hoc praeceptum hic et nunc obliget :

1) Certa materia i. e. peccatum grave certe commissum, in quo praevidetur proximus relapsurus, vel in quo timetur moriturus, aut poenitentiam non acturus tempore debito.

Dicitur : peccatum grave, quia cum omnis correptio sit onerosa corripienti et leve saltem incommodum includat, per se et ordinario non obligat ad auferendum leve malum a proximo. Deinde requiritur peccati gravis notitia moraliter certa ob temeritatis propriae et offensionis alienae periculum ; quoadsi dubium sit, privatus non debet nec potest in vita proximi inquirere quia esset valde onerosum et aliis odiosum (Prov. XXIV, 15) ; secus aliquando superior qui aliorum curam et providentiam habet¹.

2) Necessitas i. e. probabilitas quod proximus se non sit sponte emendaturus et quod alius aeque idoneus eum non sit correpturus.

3) Utilitas i. e. fundata spes emendationis, seu probabilitas quod correptio non sit nocitura (v. g. impellendo ad nova vel graviora peccata) sed profutura sive statim, sive saltem post aliquid tempus. Cessante enim fine cessat praeceptum.

Hinc a) si correptio sit dubie profutura sed certo non nocitura, facienda est ;

b) si utilitas non sit probabilis sed dubia, ita ut aequaliter speretur emendatio et timetur nocumentum, per se et generatim omittenda est quia praeceptum negativum non nocendi magis obligat quam praeceptum affirmativum benefaciendi ;

c) attamen in tali dubio, per accidens et exceptionaliter est facienda, si praevideatur proximus in peccato moriturus, vel timeatur maius malum quod praecaveri debet, v. g. dehonoratio Dei, irreverentia religionis, scandalum vel damnum plurium aut reipublicae, imo damnum unius si sit maius vel magis timeatur quam damnum peccantis ; item si ex officio correptio sit facienda a superiore, qui etiam cum modica spe monere tenetur, ne disciplina enervetur aut scandalum aliis noceat.

4) Possibilitas i. e. quod fieri possit sine nimio incommodo corripientis, quale non est periculum alicuius indignationis quod fere semper adest.

Est autem incommodum tanto maius subeundum, quanto maior sit necessitas proximi (in extrema necessitate etiam cum periculo vitae), vel gravitas peccati, vel probabilitas fructus, vel obligatio corripiendi. Et quidem superiores etiam cum magno incommodo tenentur in necessitate gravi, imo cum periculo vitae si teneantur ex iustitia, uti episcopi, parochi, magistri ; aut cum aliquo magno detrimento, uti parentes, domini, maritus, magistri ; — e contra famuli et subditi raro tenentur cum facile dubia res sit in casu particulari.

5) Opportunitas i. e. quod tempus, locus et aliae circumstantiae emendationi convenientes hic et nunc adsint : praeceptum enim affirmativum non obligat pro semper, sed tantum in satis circumstantiis.

Non ergo semper adhibenda est statim, sed ad tempus opportunum est saepe differenda, cum fructus magis speratur ; imo interdum permitti potest reiteratio peccati ut ferventius peccator respiscat, si non speretur fructus immediatius. Quodsi immediatus speretur, fiat statim, si tollendum sit scandalum aliis nocium, vel si defendendus honor Dei aut proximi.

939. Modus et ordo in correptione servandus. — Correptio fraterna fieri potest vel convenienti sermone, vel factis aut signis aequivalentibus, vultum tristem exhibendo, sermonem ad alia divertendo, subtrahendo auxilium temporale, vel aliis modis quibus proximus aperte vel implicite monetur.

Semper tamen fiat magna cum prudentia et charitatis affectu, et quidem erga inferiores et aequales cum benignitate et amore (Gal. VI, 1), erga superiores cum humilitate et reverentia (I Tim. V, 1).

Ne contra iustitiam peccetur, laedendo famam proximi sine necessitate (Mt. XVIII, 15), prae scribitur ordo in correptione servandus : primo fiat secreto, idque saepius, quamdiu speratur fructus ; quodsi non prosit, adhibeantur unus vel duo testes ; et si nondum prosit, denuntiatio fiat superiori qui prius paterne corripiat, deinde, si necesse fuerit, etiam iudicialiter. At ordo ille mutari potest ita ut statim denuntiatio fiat : a) si delictum sit publicum, maiori parti communitatis notum vel brevi notificandum ; b) si praevideatur privata monitio non esse profutura, praesertim si necessitates correptionis urgeat, ut si peccatum sit in nocumentum communitatis aut religionis, vel in grave damnum tertii (v. g. infamiae, corruptionis aliorum) ; c) si emendato per superiorem praevideatur multo securior et fructuosior, modo superior sit prudens et discretus ; d) si aliqua lex denuntiationem imponat, ut pro confessariis sollicitantibus.

940. Omittere correptionem fraternam est peccatum mortale ex genere suo. Secundum S. Thomam, si quis praesumit de aliquo quod posset eum retrahere a peccato, et tamen propter timorem vel cupiditatem vel vercundiam absolute renuit correptionem facere, peccat mortaliter quia timorem, etc. praeponit fraternae charitati ; si quis autem ex his tantum efficitur tardior ad corripiendum, ita tamen ut si ei constaret quod fratrem posset a peccato retrahere, non omitteret, peccat tantum venialiter, quia non tollitur ratio finis, v. g. si esset negligens in considerandis circumstantiis et opportunitate in quibus corripere tenetur, vel culpabiliter existimans se ad id non esse idoneum.

941. Materia correptionis sunt sola peccata gravia commissa, et ideo non sunt :

1) Peccata committenda : haec enim sunt materia monitionis (consulere dubitanti), quae obligat iisdem in circumstantiis ac correptio.

2) Peccata materialia facta ex ignorantia invincibili vel saltem non graviter culpabili : haec sunt materia instructionis (docere ignorantem), quae etiam est de praecepto in iisdem circumstantiis ac correptio, non tantum ex reverentia erga legem sed etiam ex charitate, quia prava ignorantia eorum quae quis scire tenetur est malum a proximo auferendum sicut peccatum ; minus stricte tamen et saepe sub veniali tantum quia est minus malum. Hinc secundum plures probabile est privatos non teneri instruere alios quoad peccata materialia contra legem positive (divinam aut humanam) tantum commissa, quia haec non sunt intrinsece mala et ideo minoris momenti ; aliud esset si ex officio quis teneretur alios docere, vel si ex ignorantia oriretur damnum ignorantis, vel tertii, aut scandalum, aut irreverentia erga Deum vel religionem, etc.

3) Peccata venialia. Haec tamen per accidens possunt esse materia correptionis, instructionis vel monitionis etiam sub gravi aliquando faciendae, tum ratione effectus v. g. si ex ipsis sequitur periculum proximum peccandi mortaliter, vel magnum scandalum, vel aliud grave malum pro religione aut bono communi, ut perturbatio tranquillitatis in communitate, vel relaxatio disciplinae regularis in monasterio ; tum ratione officii, pro superioribus quia curam aliorum habent.

942. Instructio ignorantis est utilis et ideo, suppositis aliis conditionibus, facienda est generatim :

1) Si ignorantia sit vincibilis et graviter culpabilis, v. g. si quis non sit in bona fide sed dubitet, ut si interroget.

2) Si ignorantia brevi fiet vincibilis, ut si quis ignoret leges quae diu ignorari nequeunt, v. g. prima principia et primas conclusiones iuris naturalis, aut officia status obvia (sacerdotis, patris, iudicis).

3) Si ignorantia non sit graviter culpabilis, sed nociva ignoranti, v. g. si versetur circa necessaria ad salutem, vel inducat occasionem aut periculum proximum peccandi aut perseverandi in peccato, vel causa sit existimandi peccatum esse quod non sit, aut esse mortale quod est veniale.

4) Etiam si ignorantia sit invincibilis et favorabilis, sed monitio probabiliter sit profutura, saltem post tempus, nec timeantur graviora incommoda ut infamia pro aliis, scandalum, odia, rixae, v. g. e dissolutione matrimonii invalidii.

E contra generatim est omittenda propter maius malum, scil. si ignorantia non sit graviter culpabilis et

a) monitio sit dubie profutura ignoranti et aeque dubie nocitura (dubio positivo), quia magis praecavendum est peccatum formale quam materiale².

b) magis si probabiliter non sit profutura, nisi tamen maius damnum timeatur sive publicum (magnum scandalum), sive tertii (omissio restitutionis), sive ipsius ignorantis (prava consuetudo v. g. pollutionis difficulter vincenda) ;

c) maxime si certo non sit profutura ; nisi tamen silentium aequivaleat approbationi (v. g. si sacerdos vel praeceptor interrogatus aut videns fornicationem, pollutionem, furtum, taceat), vel nisi ex non monitione sequatur magnum damnum plurium aut publicum, quia bonum commune aut plurium praeferendum bono privato unius (ita per se sacerdos invalide consecraret aut docens errores, coniuges qui actum matrimonii exercent ita ut generationem impediant), non autem si sequatur damnum unius quia bonum spirituale ignorantis praeferri potest.

943. Animadversiones practicae. — 1. Cum conditiones requisitae ad obligationem correptionis fraternae raro adsint pro privatis (nisi sint familiariter coniuncti), hi raro ad correptionem tenentur, praesertim erga ignotos quorum indagatio est ignota, et ideo emendatio valde dubia. A fortiori ad eam raro tenentur scrupulosi qui ob defectum discretionis semper putarent ad alios corrigendos teneri, aut semper de hoc dubitarent, et saepissime imprudentias committerent.

2. Tenetur peccator se emendare ad correptionem : a) si sit superior, quia tenetur procurare ea quae necessaria sunt ad suum officium rite subeundum, inter quae est ipsius emendatio ; b) si aliis scandalo sit, quia tenetur abstinere a scandalo ; c) si proximus sit in peccato mortali moriturus, nisi ipse emendatus corripiat, quia videtur tunc gravis necessitas cui cum aliquo incommodo subvenire debet.

3. In communitatibus, collegiis, etc. plerumque expedit ut correptio fiat via denuntiationis ad superiorem : facile enim cognosceret ille qui denuntiaret, si prius privatim moneret, imo ubi de gravi damno communitatis (non unius vel alterius) agitur, nec possent absolvi convictores denuntiare nolentes.

4. Quoad denuntiationem apud superiorem notat S. Alphonsus :

a) Si certo constat fratrem perfecte emendasse peccatum occultum, nec ex eo ullum periculum relapsus vel damni ipsi aut alteri, non licet denuntiare patri vel praelato, nisi frater expresse in istam denuntiationem consentiat.

b) Non licet deferre delictum ad superiores mediatos, si superior immediatus potest per se corrigere, et nulla sit probabilis suspicio fore ut hic officio suo desit ; famae enim proximi, quoad eius fieri potest, consulendum est.

c) Superior, vi notitiae per privatam denuntiationem sibi ut a patre factam obtentae, non potest publice movere aut iud cialiter procedere, quia delictum non fuit sibi manifestatum ut iudici.