Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 114, a. 1, 2, 3, 4.

194. Thesis. Ad supernaturale meritum condignum ipsius vitae aeternae, septem requiruntur conditiones : A. Ex parte operis seu actus, ut sit

1. voluntarius et liber, et quidem liberate electivus, i. e. non solum a coactione sed et a necessitate intrinseca (cfr. prop. 3 Iansenii damnn.) : meritum enim proprietas est actus moralis, qui eo magis est moralis quo voluntarius et liber. Insuper retributio non debetur alicui, nisi quia ipse de suo tribuit in obsequium praemiantis ; nemo autem proprie de suo tribuit nisi id cuius dominus est ; et non est homo dominus sui actus nisi quem libere agit ;

2. bonus seu honestus (Mt. VI, 1 sq.) saltem formaliter, nam apud Deum infinite sanctum nihil praemio dignum est nisi quod sit bonum et rectum ; ceterum malum si quid meretur, non est praemium sed poena ;

3. supernaturalis et ideo ex gratia positus, secus non esset supernaturali praemio vitae aeternae proportionatus (C. Trid. sess. 6, c. 16) ;

4. item in obsequium Dei finis supernaturalis factus, secus nulla esset ratio cur ab ipso Deo exspectaretur retributio : est autem in obsequium Dei factus eo quod a charitate in Deum est relatus et imperatus. Cfr. I Cor. II, 9 ; X, 31 ; Col. III, 17 ; Mt. X, 39-42 ; XIX, 29 ; Mc. IX, 40 ; Lc. IX, 48, Gal. V, 6, 14 ; — S. Th. I-II, q. 114, a. 4.

B. Ex parte operantis :

5. status viatoris : qui enim ad terminum et finem pervenit et illum possidet, iam non potest ad illum se movere ac tendere vel illi magis appropinquare ; ergo non potest illum mereri. Status viae finem habet cum vita temporali, ut cum certitudine cognoscimus ex revelatione, et ex fide universalis Ecclesiae (II Cor. V, 10 ; Hebr. IX, 27 ; Mt. XXV, 1 sq. ; Ioh. IX, 4 ; Lc. XVI, 9, 22 ; Gal. VI, 10) ;

6. status gratiae (prop. 12, 15, 17, 18 Baii damnn ; C Araus. II, can. 18 ; C. Trid. sess. 6, c. 16, can. 32) : valor enim et dignitas operis praecipue est ex dignitate operantis (Gen. IV, 4) ; si ergo ipse non est dignus vitae aeternae per gratiam habitualem gratum facientem, non est idoneus ad ponenda opera vitae aeternae digna (Ioh. XV, 4).

C. Ex parte Dei praemiantis :

7. acceptatio seu praeordinatio operis in mercedem et quasi promissio, saltem implicite in largitione gratiae contenta. Non quod bonum opus valorem seu condignitatem intrinsecam habet ab illa acceptatione, sed quia ultra condignitatem quam ex gratia habet, necessaria est ordinatio seu promissio de meritis acceptandis et de mercede reddenda, ad hoc ut qui ex gratia est bene operatus habeat ius ad mercedem et Deus obligetur illi reddere ex iustitia. Inter homines nemo ex iustitia tenetur remunerare obsequium quantumvis pretio dignum, nisi illud acceperit et ita obligationem retribuendi saltem tacite susceperit. Acceptatio autem multo magis requiritur ex parte Dei, qui per se non obligatur ullis operibus hominum reddere mercedem, tum quia obsequia nostra illi iam debentur, cum sint ipsius, tum quia nullum emolumentum utilitatis conferunt, tum quia omnem virtutem operandi ipssumque actum nostrum a Deo habemus ; ergo nullo modo Deus potest esse debitor nostri. Sed, accedente ordinatione vel promissione, iam debitor est sui ipsius, et tenetur non erga nos sed erga seipsum, quatenus propriae suae sapientiae, fidelitati et voluntati debet implere in creaturis quod libera voluntate constituit iis dare, et iuxta proportionem operum praemium operibus statutum elargiri (Iac. I, 12 ; II, 5 ; Mt. XX ; I Tim. IV, 8 ; Hebr. X, 36 ; C. Trid. sess. 6, c. 16). Condignitas ergo pendet ex interno valore operis, praesupposita acceptatione Dei : haec non negat valorem operis sed efficit ut operi, quod ratione sui valoris praemio dignum est, hoc praemium iam actu debeatur a Deo ex iustitia (a. 1).

Hinc non existit iustitia stricte dicta inter Deum et homines secundum absolutam aequalitatem, quia opera nostra Deo nihil possunt conferre, cum tota bonitas eorum (esse, posse et ipsumi operari) sit ab eius ordinatione gratis collata ita ut illa sibi vindicare possit (a. 1) ; haec tamen praeordinatione posita, si valor meritorius operum atttenditur secundum virtutem Spiritus S¹ moventis nos in vitam aeternam et secundum dignitatem gratiae qua homo est consors divinae naturae et filius adoptivus cui debetur haereditas vitae aeternae, adest aequalitas strictae iustitiae inter opus et praemium a Deo promissum, ita ut opus eiusdem sit ordinis ac aequalis valoris cum mercede vitae aeternae et divinum sicut ipsa (a. 3). Unde vita aeterna per comparationem ad causam proximam, seu opera iustorum, est merces ex iustitia debita ; sed per comparationem ad causam remotam, potentiam scil. operandi et gratiam ex ordinatione divina, est donum misericordiae (C. Trid. sess. 6, c. 16 et sess. 14, c. 8).

195. Quomodo opera meritoria oportet ordinari in obsequium Dei. — Non omnes id eodem modo declarant :

a) Quidam, ut Suarez, negant requiri formalem ordinationem charitatis, dicentes omnem actum ex quocumque motivo supernaturali factum ex natura sua implicite tendere ad finem supernaturalem, et ideo huic esse morali aestimatione aequalem ac meritorium.

b) Melius tamen cum Thomistis et Bellarmino dicitur id sufficere pro merito de congruo ; ad meritum de condigno autem requiri influxum ex actu charitatis : per id enim stricte meremur assequtionem finis per quod tendimus ad finem, Summum Bonum ut tale ; hoc autem facimus per solam charitatem qua tendimus ad Summum Bonum in se. — Practice tamen haec sententia non tanto differt a praecedente, quia influxus charitatis semper adest : 1) per modum obiecti seu motivi : actus enim charitatis, semel exercitus et peccato mortali non retractatus, omnes actus sequentes totius vitae in Deum finem supernaturalem refert, et, si forsan non omnes actus honestos, saltem omnes qui ad finem supernaturalem sunt proportionati et ex motivo et principio supernaturales ; 2) etiam per modum principii, quia actus virtutis supernaturales non procedunt ex gratia nisi mediante charitate, sicut non procedunt ex potentia nisi mediante imperio voluntatis, quod imperium ex charitate procedit.

c) Imo valde probabiliter dicunt ulterius plures, hoc unico actu charitatis omnes actus honestos referri ad finem supernaturalem, et ideo ex charitatis motivo et principio fieri et sic esse supernaturales et meritorios, ita ut in iusto, charitate exercente, actus vel sit supernaturaliter bonus et meritorius, vel peccatum veniale. Quod videretur esse sententia S. Thomae, Q. D. de Malo 2, a. 5, ad 7, et II Sent. d. 40, q. 1, a. 5¹.

d) Ad hoc tamen nequit sufficere, ut aliquibus visum fuit (Ballerini, Noldin, Vermeersch), sola praesentia habitus charitatis, sed requiritur huius exercitium, quia, ut ait S. Thomas, in II Sent. d. 40, q. 1, a. 5, ad 6, « ex hoc quod est in habitu nullus meretur sed ex hoc quod actu operatur ».

e) Quidam denique, ut S. Bonaventura et S. Alphonsus, requirunt ut actus charitatis saepius repetatur, v. g. singulis diebus aut hebdomadis, vel etiam pro unaquaque actionum serie ; et propter huius sententiae probabilitatem consulendum est ut pluries exerceatur¹.

196. Gradus meriti. — Actus salutares non sunt aequaliter, sed magis vel minus meritorii, prout magis vel minus conditiones meriti verificantur. Hinc, ceteris paribus, fit maius meritum

1. quo dignior est persona agens, secundum dignitatem supernaturalem gratiae habitualis gratum facientis qua homo est gratus Deo ;

2. quo opus est magis voluntarium, i. e. ex promptiore voluntate procedit et maiore intensitate patratur ; et magis liberum, i. e. quo magis de suo et de dominio proprio tribuit agens ;

3. quo opus magis est informatum charitate, scil. quo expressius, proximius, et actualius refertur in Deum ; unde optima est praxis saepe actum charitatis exercere et opera offerre Deo ad augendum meritum, et etiam ad ipsam charitatem, radicem meriti, augendam ;

4. quo opus est melius secundum speciem, excellentiam, nobilitatem bonitatis moralis, quae nobilitas pendet ex obiecto ; v. g. actus melior est qui spectat virtutem excellentiorem, qui habet superiorem finem, qui pertinet ad plures virtutes. Praeceptum itaque non impedit meritum, imo obedientia auget meritum quia addit bonitatem novae virtutis ;

5. et ideo quo opus est difficilius in se : difficultas intrinseca scil. quae est ex magnitudine et arduitate ipsius operis et ex elevatione proprii obiecti auget meritum, quia tanto aliquid melius est tanto supra vires hominis est elevatum ; — difficultas autem extrinseca laboris, quam experitur agens in opere bono et quae provenit ex defectu operantis ac promptae voluntatis, non auget sed potius minuit. Secus enim quanto plus proflceret aliquis in virtute et minorem experiretur difficultatem, tanto minus haberet meritum. Per accidens tamen potest specialis difficultas ex parte agentis esse occasio quod aliquis maiori attentione et maiori conatu voluntatis tendat in bonum (q. 114, a. 4, ad 2) ; et tunc augetur meritum non propter difficultatem sed propter intensitatem voluntatis.

197. Animadversio. — Ad congruitatem meriti in ordine ad quamdam retributionem supernaturalem eadem requiruntur conditiones, exceptis statu gratiae, influxu charitatis et Dei promissione ; — haec promissio tamen sicut et status gratiae requiruntur ad meritum de congruo strictius dictum et infallibile, quod scil. consistit in iure amicabili ad aliquid praemium, quin unquam requiratur operis ad praemium aequalitas.