Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 91, a. 1.

238. Thesis. Existit lex aeterna. — Probatur : Lex est ordinatio rationis in principio qui gubernat communitatem. Atqui supposito quod mundus divina providentia gubernetur, tota communitatis universi regitur ratione divina. Ergo ipsa ratio ordinans gubernationis rerum quae est in Deo ut in principe universi, habet rationem legis. Sed divina ratio nihil concipit in tempore sed ab aeterno. Ergo talis lex est aeterna. Cfr. Iob, XXXVIII-XXXIX ; Prov. VIII-IX ; Sap. VI-XII ; Ps. CXVIII.

Neque dicas non esse legem, cum non sit promulgata. Promulgatio enim non est de essentia legis ; deinde quamvis lex aeterna non sit passive promulgata ex parte termini seu creaturae audientis (in actu secundo), est tamen promulgata active ex parte Dei promulgantis (in actu primo) quia habet totum quod ex parte Dei ad promulgationem requiritur¹.

S. Th. I-II, q. 93, a. 1.

239. Thesis. Lex aeterna recte definitur a S. Augustino, l. 22, c. Faustum, c. 29 : ratio vel voluntas Dei ordinem naturalem conservari iubens, perturbari vetans ; et a S. Thoma : ratio divinae sapientiae secundum quod est directiva omnium actuum et motionum in ordine ad bonum commune totius universi.

1. Lex scil. essentialiter est in legislatore (n. 221).

Probatur : Sicut in artifice praeexistit conceptus seu ratio eorum quae fiunt per artem, et haec vocatur idea vel exemplar rerum faciendarum, ita in gubernatore oportet praeexistat conceptus seu ratio ordinis eorum quae agenda sunt per eos qui gubernantur, et haec ratio, ordinatio et conceptio gubernantis actus subditorum vocatur lex. Deus autem sapientia sua est conditor omnium rerum quarum est artifex ; est etiam gubernator omnium actuum et motionum. Unde sicut ratio seu conceptio divinae sapientiae, in quantum per eam cuncta sunt creata, rationem habet ideae vel exemplaris, ita ratio divinae sapientiae ordinantis et moventis omnia ad debitum finem, bonum totius universi, rationem obtinet legis.

240. Differt itaque lex aeterna :

1. ab idea divina : haec est exemplar rerum faciendarum, illa ordo rerum gubernandarum eis inferens necessitatem vel obligationem ; unde idea supponitur legi quia res est facienda antequam gubernanda ;

2. a providentia : a) quia lex habet vim obligandi, non providentia ; b) quia lex respicit bonum totius universi, providentia etiam bonum particulare uniuscuiusque ; c) providentia est quasi conclusio legis et eam consequitur : haec tradit regulas in generali pro gubernatione mundi, providentia utpote pars prudentiae, iuxta legem disponit in particulari de motibus creaturarum.

S. Th. I-II, q. 93, a. 3-6.

241. Thesis. A lege aeterna omnes aliae derivantur. — Probatur :

In moventibus ordinatis, virtus secundi moventis derivatur a virtute moventis primi, quia secundum non movet nisi in quantum movetur a primo ; unde in civitate bene ordinata ratio gubernationis a primo gubernante ad secundos derivatur, et in arte ratio rerum faciendarum derivatur ab architecto ad inferiores artifices. Atqui lex aeterna est ratio gubernationis in primo et supremo gubernante.

Ergo omnes rationes gubernationis seu leges in inferioribus gubernantibus a lege aeterna derivantur.

Etenim : a) Ratio humana habet, ut sit regula voluntatis et actuum humanorum, a ratione divina seu lege aeterna cuius est participatio (q. 19, a. 4) ; ergo si lex debet esse conformis rationi, multo magis legi aeternae.

b) Primum nempe est mensura aliorum. Sed lex aeterna seu ratio divina praecedit omnem aliam rationem aut legem uti fons. Ergo est prima regula omnis rationis ac legis. Et ideo honestas praecipue aestimari debet ex commensuratione ad illam regulam.

Lex aeterna scil. est lex per essentiam ; omnes aliae sunt lex per participationem, quae ab ea derivantur et quidem tripliciter :

1° derivantur a lege aeterna tamquam a causa exemplari, quia omnes leges, ut sint iustae, debent esse conformes rectae rationi et sic legi aeternae, ut ad suam normam et mensuram ita a lege aeterna habent quod sint norma rectitudinis ;

2° derivantur a lege aeterna tamquam a causa efficiente a qua vim obligandi habent, quia omnis potestas legislativa inferior est a Deo, iuxta illud ad Rom. XIII, 1 : Non est potestas nisi a Deo : ita a lege aeterna habent quod sint norma obligationis.

Utrumque significavit divina sapientia cum dixit (Prov. VIII, 15-16) : « Per me reges regnant (quantum ad 2um : potestatem) et legum conditores iusta decernunt (quantum ad 1um : rectitudinem) ; per me principes imperant et potentes decernunt iustitiam ». Hinc omnes leges etiam

3° pendent et derivantur a lege aeterna tamquam a causa directivâ et actu regulativâ, quia lex aeterna, mediante lumine rationis, dirigit legislatores, ut videant quaenam leges secundum diversas circumstantias sint instituendae : ita a lege aeterna habent quod * actu instituantur*.

242. Legi aeternae omnia subduntur quae subiiciuntur gubernationi divinae :

1. Omnia naturalia sive necessaria sint sive contingentia : Deus enim non tantum intellectuabilis creaturis dedit regulam (quae est principium agendi), imprimendo menti earum cognitionem divini praecepti, sed toti naturae principia et instituit ad proprios actus ; et ideo dicitur praecipere toti naturae. Sic omnes motus et actiones totius naturae subduntur legi aeternae in quantum omnes creaturae a divina providentia inclinantur et moventur ; item defectus qui fiunt in natura contra ordinem unius vel alterius causae particulare, quia isti non fiunt contra ordinem causae primae sed et divinae providentiae subiiciuntur cui nihil subterfugit.

2. Omnes res humanae : homines enim subduntur legi aeternae, non tantum quoad inclinationem ad id quod est legi aeternae conforme, sed etiam quia cognitionem legis habent : mali imperfecte in quibus inclinatio naturalis ad virtutem depravatur per habitum vitiosum, et naturalis cognitio boni obtenebratur per passiones et vitia ; boni autem perfecte quia in ipsis naturali inclinationi ad bonum additur interius motivum gratiae et virtutis, et cognitioni naturali boni additur cognitio fidei et doni sapientiae. Hinc boni semper secundum legem (actu vel habitu), sed mali saepe contra illam agunt ; at quanto ab ipsa deficiunt a parte actionis, tanto magis subduntur ipsi a parte passionis, quia tanto magis secundum eam puniri debent¹.

3. Non autem subduntur ea quae pertinent ad naturam vel essentiam divinam : haec enim sunt realiter ipsa lex aeterna. Actus scil. mentis non differt realiter ab ipso Deo ; nihil autem potest esse subiectum sibi ipsi.

Neque obstat teneri Deum non agere malum morale v. g. mentiri : ad hoc enim non tenetur vi alicuius legis id prohibentis, sed ratione repugnantiae quae oritur a sua natura et perfectione, quatenus si faceret malum aut mentiretur, non esset Deus. Unde dicitur quod « Deus sibi ipsi est lex » (I, q. 21, a. 1, ad 2), non proprie quia nihil potest esse subiectum sibimetipsi, sed quia seipso est rectus sine lege, ac si sibi ipsi esset lex.

S. Th. I-II, q. 93, a. 2.

243. Lex aeterna in se est immutabilis, sed eius cognitio in nobis est mutabilis. Lex aeterna, quia est essentia Dei, nequit cognosci in se nisi a Deo et a beatis, sed omnes creaturae rationales illam cognoscere valent secundum quamdam eius irradiationem maiorem vel minorem. Omnis enim cognitio veritatis est irradiatio et participatio veritatis divinae ac proinde legis aeternae ; veritatem autem omnes aliquantiter cognoscunt plus vel minus, saltem quantum ad principia communia legis naturalis, ac proinde et legem aeternam.

Hinc quamvis lex aeterna in se sit immutabilis, eius tamen cognitio augeri vel minui potest in singulis, secundum quod alias leges quae sunt ipsius participatio plus minusve cognoscunt, ut infra dicetur.