Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

622. Triplex species habituum infusorum. — Ad operandum supernaturaliter, tribus egemus principiis :

1°) principiis quibus ordinamur ad ipsum finem ultimum supernaturalem : sunt virtutes theologicae ;

2°) principiis quibus ordinamur circa media ad finem ultimum supernaturalem sub ductu rationis rationabiliter eligenda : sunt virtutes morales ;

3°) principiis quibus ordinamur ad sequendum ipsum ductum Spiritus sancti nos moventis ad vitam aeternam : sunt dona Spiritus sancti.

De singulis est dicendum.

S. Th. I-II, q. 62 ; De Virt., q. 1, art. 10 et 12.

623. Virtutes theologicae sunt principia operativa quibus immediate ordinamur ad Deum ut finem supernaturalem, ita ut per earum actus anima Deum finem supernaturalem immediate attingat eique coniungatur. Recte vocantur theologicae :

1°) quia ipsum Deum finem supernaturalem, in quantum scilicet excedit cognitionem rationis nostrae, habent tum pro obiecto materiali quod illis attingitur, tum pro obiecto formali seu motivo,

2°) et ideo a solo Deo nobis infunduntur,

3°) et sola revelatione cognosci possunt (a. 1).

624. Thesis. Virtutes theologicae necessariae sunt, et quidem tres. — Probatur :

1°) Ratione S. Thomae : In ordine naturali homo in finem naturalem esset habitualiter inclinatus, radicaliter per animam, immediate per intellectum cognoscentem finem et iudicantem ad illum esse tendendum, et per voluntatem quae ex natura sua tendit ad finem seu bonum proprium. At, cum homo, ex gratuita Dei bonitate, destinatur ad finem supernaturalem, visionem beatificam, necesse est ut principia supernaturalia naturae addantur quibus habitualiter inclinetur ad finem supernaturalem¹. Sunt unum principium substantivum : gratia gratum faciens, in ipsa essentia animae, et tria operativa : fides qua intellectus Deum, finem supernaturalem, attingit ut verum, et illum aliaque principia supernaturalia valet cognoscere ; spes qua voluntas in Deum finem supernaturalem tendit ut bonum suum sed arduum ; et charitas quae ordinatur ad illum ut bonum in se et sic per amorem ipsi supernaturaliter conformatur. Tres ergo sunt virtutes theologicae (a. 3 ; II-II q. 17, a. 6).

2. Scriptura et Traditione, in quibus constanter enumerantur hae tres virtutes, ut peculiari convenientia ad invicem connecti debeant et a ceteris omnibus distingui ; unde Apostolus I Cor. XIII, 16 : « Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec. Maior autem horum est charitas » (cfr. I Thes. V, 8 ; Col. I, 4, 5).

3. Decretis Ecclesiae. Hoc enim supponunt Innocentius III (cap. Maiores), aiens inter doctos disputari an etiam parvulis fides, charitas et aliae virtutes infundantur ; et Clemens V in Conc. Vien. statuens hanc sententiam ut probabiliorem praeferendam ; docet autem ut certum pro fide, spe et charitate Conc. Trid., sess. 6, c. 7, quamvis non definiat.

625. Inter virtutes theologicas datur ordo :

A) Ordo generationis, non quidem 1) secundum tempus, nam omnes simul infunduntur, sed 2) secundum rationem praecedit fides, sequitur spes, denique incedit charitas a) secundum actus : nullus enim sperat vel amat quod non cognoscit ; at ea quae sperat et amat, cognoscit per fidem ; — et similiter homo, sperando bonum a Deo, hunc etiam ut suum bonum considerat et procredit ad ipsum amandum ; — b) etiam secundum habitus, sed in ordine ad actus : fides enim praesupponitur spei et spes charitati, sicut intellectus praesupponitur voluntati, et amor imperfectus praecedit perfectum.

B) Ordine perfectionis autem charitas praecedit quae est perfectio omnium virtutum (a. 4).

S. Th. I-II, q. 63, a. 3 et 4 ; De Virt., q. 1, a. 10.

626. Thesis. Praeter virtutes theologicas admittendae sunt virtutes supernaturales morales, ut Sancti Augustinus, Gregorius et Thomas docent, contra Scotum et Nominales, et iam admittit quasi communis Theologorum sententia. Etenim :

In ordine naturali homo non tantum bene disponeretur habitualiter ad finem ultimum, sed etiam circa media ad finem per virtutes morales acquisitas. Ergo, et in ordine supernaturali, de quo certe non minus providet Deus, non sufficiet ut homo habitualiter bene disponatur ad finem ultimum supernaturalem, sed etiam oportet ut habitualiter bene disponatur circa media supernaturalia ad finem ultimum ordinanda, quod fit per virtutes morales infusas (q. 65, a. 3). — Secus a) deesset proportio inter animam elevatam ad esse divinum et vitam eius moralem, inter finem supernaturalem et virtutes morales, inter virtutes theologicas circa finem et virtutes morales circa media : non enim esset eiusdem ordinis, sed theologiae effectus divinos operari deberent per instrumenta non proportionata et defectuosa. Unde b) actus morales supernaturales non connaturaliter a nobis elicerentur, sed facultates quasi violenter moverentur ad eos (q. 63, a. 3).

Id supponit Innocentius III et Conc. Vien. (n. 624,3) ac Leo XIII, ep. ad Card. Gibbons (n. 581) ; et innuit Scriptura (Sap. VIII, 7) : « Sobrietatem et prudentiam docet (Sapientia aeterna), iustitiam et virtutem, quibus utilius nihil est in vita hominibus » (Cfr. II Petr. I, 5-7).

627. Virtutes morales infusae sunt principia operativa quibus ordinamur ad recte eligendos actus humanos tamquam media ad finem ultimum supernaturalem, et ideo non versantur immediate circa Deum finem supernaturalem, sed circa actus nostros et totam vitam ordinandam, quapropter vocantur morales.

Unde 1) etiam pertinent ad vitam divinam in nobis participatam, quatenus mediate prosequuntur finem ipsum supernaturalem : sub influxu enim virtutum theologicarum ordinant aliquo modo opera omnia ad Deum finem eiusque gloriam, sicut Deus omnia ordinat ad se.

2. Sunt igitur multae sicut multi et diversi actus humani ; generatim dicunt theologi tot infundi virtutes morales supernaturales quot acquiri possunt virtutes naturales¹]. Possunt tamen omnes reduci ad quatuor cardinales, eodem modo ac dictum est de virtutibus acquisitis.

**628. Virtutes morales supernaturales distinguuntur a naturalibus, ut supra dictum est q. I, n° 620, et quidem non tantum

a) secundum essentiam, sicut habitus minus proprie dicti a proprie dictis ; et

b) secundum causam efficientem qui est solus Deus, non actus nostri ; et

c) secundum finem et naturam, scilicet ut homo bene se habeat ad civitatem coelestem et vitam aeternam, non autem solum ad res humanas ; sed etiam

d) secundum obiectum formale : in virtutibus naturalibus est bonum secundum regulam rationis humanae ; in supernaturalibus est bonum secundum regulam legis divinae, seu rationis humanae elevatae per fidem. Sic v. g. prudentia naturalis dictat id quod est bonum secundum rationem, prudentia supernaturalis quod est bonum secundum legem supernaturalem fidei ; iustitia medium altiore titulo eligit, pacem conservat et societatem, ut sit pax et societas quasi deifica et coelestis ; abstinentia naturali homo moderate utitur cibo propter rationem humanam v. g. ne valetudini noceat, supernaturali propter rationem fidei v. g. ut corpus castiget et in servitutem redigat et ipse liberius vacet divinis ; patientia supernaturalis exercenda est non ex ratione humanae sapientiae, sed ut Christo conformetur, etc. Hinc prudentia infusa non semper idem medium dictat ac prudentia acquisita, et ideo virtutes morales infusae non habent eundem actum ac virtutes acquisitae (q. 63, art. 4). Unde differunt specie.

629. Corollarium. — Ex quibus intelligi valet quomodo distinguantur virtutes politicae, purgativae, et purgati animi, ut docet S. Thomas, q. 61, a. 5 :

« A. Quia homo secundum suam naturam est animal politicum,

1. virtutes,... prout in homine existunt secundum conditionem suae naturae, politicae vocantur, prout scil. homo secundum has virtutes recte se habet in rebus humanis gerendis...

B. Sed quia ad hominem pertinet ut etiam ad divina se trahat quantum potest... et hoc nobis in Scriptura commendatur multipliciter, ut est illud Mt. V, 48 : Estote perfecti sicut et Pater vester coelestis perfectus est, necesse est ponere quasdam virtutes medias inter politicas quae sunt virtutes humanae, et exemplares quae sunt virtutes divinae (in ipso Deo) ; ... ita scilicet quod 2) quaedam sunt virtutes... in divinam similitudinem tendentium, et hae vocantur virtutes purgatoriae : ita scilicet quod prudentia omnia mundana divinorum contemplatione despiciat omneque animae cogitationem in divina sola dirigat ; temperantia vero relinquat, in quantum natura patitur, quae corporis usus requirit ; fortitudinis autem est ut anima non terreatur propter recessum a corpore et accessionem ad superna ; iustitiae vero est ut tota anima consentiat ad huiusmodi propositi vitam.

3. Quaedam vero sunt virtutes iam assequentium divinam similitudinem, quae vocantur virtutes iam purgati animi, ita scilicet quod prudentia sola divina intueatur, temperantia terrenas cupiditates nesciat, fortitudo passiones ignoret, iustitia cum divina mente perpetuo foedere societur, eam scil. imitando ; quas quidem virtutes dicimus esse beatorum et aliquorum in hac vita perfectissimorum ».

Unde virtutes distinguuntur politicae, purgatoriae et iam purgati animi.

S. Th. I-II, q. 68, a. 1-4 ; q. 69 et 70 ; II-II, q. 8, a. 6.

630. Thesis I. Dona Spiritus sancti differunt a virtutibus moralibus infusis¹] : hisce egemus ut disponamur ad prompte obediendum rationi rectae, illis ergo a fortiori egemus ut disponamur ad prompte obediendum motioni seu inspirationi Spiritus sancti in nobis per charitatem (tamquam motoris proprii) inhabitantis. « Quanto enim movens est altior, tanto necesse est quod mobile perfectiori dispositione ei proportionetur, sicut videmus quod perfectius oportet esse disciplulum dispositum ad hoc quod altiorem doctrinam capiat a doctore ». Et ideo sicut ad obediendum rationi appetitus eget habitibus, ita a fortiori videtur dicendum dona quibus obedimus Spiritui sancto esse habitus, non dispositiones transeuntes, ut connaturaliter, prompte, facile et suaviter, non autem quasi violenter, moveremur, sed tamquam instrumenta ipsi aptata et proportionata.

Igitur dona Spiritus sancti sunt habitus supernaturales quibus disponimur ad prompte obediendum motioni seu inspirationi ipsius Spiritus sancti in nobis per charitatem tamquam motoris proprii inhabitantis. Vocantur dona non solum quia dantur a Deo, sed quia disponunt ad sequendum instinctum donantis (i. e. infundentis) Spiritus sancti, et hominem reddunt prompte mobilem ab inspiratione divina, quae est speciale donum gratiae actualis ; possunt quoque simpliciter vocari spiritus²].

631. Thesis II. Dona Spiritus sancti sunt necessaria ad salutem. — Etenim motione Spiritus sancti³], seu speciali auxilio gratiae actualis, non tantum indigent illi qui opera extraordinaria et excellentiora exercent (ad quae vires non sufficiunt), sed unusquisque ut in accepta gratia perseveret et proficiat, sicut in tractatu de gratia probatur. Cuius rei ratio fundamentalis a S. Thoma assignatur, quod per gratiam et virtutes theologicas solum imperfecto modo possidemus naturam, vitam et vires divinas ; qui autem imperfecte habet naturam aliquam vel formam aut virtutem, non potest semper et quoad omnia per se operari, nisi, aliquando saltem, moveatur ab illo qui naturam istam perfecte possidet : sicut parvuli in vita, qui debent deduci ne cadant, sed et ut progrediantur. Ergo imperfecto in vita divina moveri et deduci ab ipso Deo, ut ita vivamus semper quod ad vitam aeternam perveniamus.

Unde dona Spiritus sancti sunt necessaria ad salutem omni iusto, et licet maxime ad opera extraordinaria et excellentiora, non tamen unice sed etiam ad opera communia disponunt, quando et quatenus sub motione Spiritus Dei a iustis fiunt. Hinc dona illa iustis omnibus conceduntur (Rom. VIII, 14) et sunt connexa cum charitate qua unimur Spiritui sancto motori.

632. Quaenam sunt illa dona. — Enumerantur illa dona apud Isaiam XI, 2, ubi Christo iustorum exemplari et primogenito inter multos fratres (Rom. VIII, 9-29 ; Gal. IV, 6) tribuuntur : « Requiescet super eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini ». At, secundum doctrinam Patrum ab initio Ecclesiae, etiam iustis omnibus conceduntur.

De numero donorum nil certi statui potest, nam in textu graeco et latino numerantur septem, in textu hebraico deest pietas ; ceteroquin propheta non videtur intendere enumerationem completam sed potius dona praestantiora indicat ad docendam plenitudinem donorum Spiritus sancti competere Christo. Nihilominus Patres, theologi et auctores mystici solent omnes effectus Spiritus sancti sanctificantes ordinare secundum septem dona quae enumerantur in textu nostro, ad quod alludit Liturgia in hymnis.

Quatuor sunt in intellectu, quibus disponimur ut sub ductu Spiritus sancti et quasi experimentaliter 1) veritates fidei penetremus per donum intellectus, et iudicemus tum 2) de rebus creatis per donum scientiae, prout ducunt ad Deum vel abducunt, tum 3) de rebus divinis, et de humanis secundum rationes divinas, per donum sapientiae, quo suaviter illas gustamus (Sap. VII, 8, 11), tum 4) de singulis agendis vel vitandis in vita spirituali, et in casibus difficilioribus et inopinatis, per donum consilii, quo dirigimur ut operemur sine haesitatione. Hoc est donum practicum ; tria priora sunt principaliter speculativa, secundario practica.

Tres sunt in appetitu : etenim Spiritu sancto impellente 5) amanter reveremur Deum, non ut creatorem sed ut Patrem, et omnes homines ut ipsius filios (Rom. VIII, 15) per pietatem ; 6) fiducialiter spernimus quaecumque pericula et adversa in via salutis per donum fortitudinis ; et 7) filiali reverentia timeamus offendere Deum praesertim in delectationibus ad quas maxime inclinamur, et hoc est timor Domini⁴].

633. Dona respondent virtutibus. — Et quidem 1) immediate⁵] septem principalioribus virtutibus infusis : fidei respondent intellectus et scientia ; spei timor Dei in quantum nos facit vitare offensam Dei ; charitati sapientia ; prudentiae consilium ; iustitiae pietas ; fortitudini donum fortitudinis ; et temperantiae timor Dei in quantum nos facit fugere delectationes quae maxime nos ad peccatum alliciunt. Hisce donis respective disponimur ad actus tum communes et ordinarios, tum excellentiores harum virtutum exercendos sub impulsu Spiritus sancti. Ita S. Thomas ; secundum alios tamen, dum consilium spei, scientia respondet prudentiae ; secundum alios alios spei cui tunc non respondet timor ; secundum alios, ut Innocentius V, temperantiae.

2. Etiam respondent mediate⁶] septem praecipuis virtutibus acquisitis : intellectui principium, scientiae et sapientiae respondent tria dona eiusdem nominis, prudentiae consilium, iustitiae pietas, fortitudini fortitudo, temperantiae timor Dei.

634. Beatitudines non sunt habitus sed opera quaedam perfecta et excellentia donorum Spiritus sancti, quae specialiter conducunt ad beatitudinem, et specialiter merentur tum beatitudinem perfectam in coelo, tum etiam inchoationem (sperm firmum) beatitudinis in vita praesenti. Unde ob singularem perfectionem sunt pignus, meritum et inchoatio beatitudinis perfectae.

De convenienti earum enumeratione et significatione, cfr. S. Thomas, q. 69, a. 3 et 4. — Iuxta ipsum etiam singulis donis correspondent una beatitudo, considerando in beatitudinibus motiva ipsarum, hoc scil. modo : Dono timoris prima beatitudo : Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum ; — dono pietatis secunda : Beati mites, quoniam possidebunt terram ; — dono scientiae tertia : Beati qui lugent, quoniam consolabuntur ; — dono fortitudinis quarta : Beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quoniam saturabuntur ; — dono consilii quinta : Beati misericordes, quoniam misericordiam consequentur ; — dono intellectus sexta : Beati mundo corde, quoniam Deum videbunt ; — dono sapientiae septima : Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (III Sent. d. 34, q. 1 a. 4). Octava autem beatitudo : Beati qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, est quaedam confirmatio et manifestatio omnium praecedentium, quatenus propter eas provenit quod ab his bonis propter nullam persecutionem aliquis recedit (I-II, q. 69, a. 3, ad 5).

635. Fructus Spiritus sancti sunt quaecumque opera virtutis quando habent specialem delectationem et suavitatem adnexam, unde dicuntur fructus ; perficiuntur sub inspiratione Spiritus sancti, unde dicuntur fructus Spiritus sancti. Cum delectationes carnales et mundanae nos alliciunt, ipse Spiritus sanctus delectationem multo maiorem et quasi coelestem in nobis producit per opera virtutum ; hinc fructus opponuntur operibus carnis.

Praecipui enumerantur ab Apostolo, ad Gal. V, 22, 23.

636. Corollaria. — Ex eo quod dona disponunt hominem ut sit bene mobilis a Deo, virtutes ut sit bene mobilis a ratione, quae est distinctio fundamentalis, sequitur

1. virtutes dari ut homo active bene agat, dona ut passive bene agatur ; et quamvis etiam libere agat sub actione doni, tamen magis passive quam active se habet, « quia mens hominis non se habet ut movens sed magis ut mota » ;

2. virtutes hominem perficere ad agendum modo humano, accommodato naturae humanae ; dona ad agendum modo altiori, suprahumano et divino secundum quod convenit Spiritui sancto : ita quoad obiectum quando aliquis exercet opera excellentiora et heroica, vel quoad solum modum quando movetur spontanee, quasi instinctive, et sine discursu agit et potius ducitur quam seipsum ducat ;

3. virtutibus nos uti posse quando volumus, donis quando vult Spiritus sanctus.

637. Animadversio. — Non confundenda sunt dona cum gratis gratis datis, quamvis istae possint fundari in dono, v. g. scientiae vel sapientiae, quod manifestent : manent enim distinctae ; et sunt potius transeuntes, non habitus. Cfr. q. 68, a. 5, ad 1 et 2.