Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

901. In charitate servandus est ordo quatenus unum plus amari debet quam aliud, secundum comparationem ad principium dilectionis charitatis ; quod est duplex : principium beatitudinis et dilectionis obiectivum et finale quod est Deus, et principium dilectionis efficiens seu ipse diligens. Obiectum charitatis enim est eorum amatum, et hoc secundum diversos gradus in quantum unum est melius, vel magis propinquum.

Qui ordo non tantum existit a) principaliter inter diversas personas ; sed etiam secundario, b) inter diversa bona quorum alia sunt aliis praestantia magis vel necessaria ; imo c) inter diversas dilectiones seu amicitias quae secundum diversa bona in quibus fundantur aliae sunt aliis excellentiores : bona enim humana in quibus aliae fundantur coniunctiones et amicitiae tamquam ad finem ultimum ordinantur ad bonum super quod fundatur charitas, scil. ad beatitudinem aeternam ; et ideo coniunctio et dilectio charitatis omnes alias dilectiones honestas sibi subordinat, et imperat actibus omnis alterius amicitiae honestae (q. 26, a. 7).

902. Ordo servandus describitur a S. Augustino, de doctr. ch^a, l. I, c. 27-28 :

« Ille autem iuste et sancte vivit qui rerum integer aestimator est : ipse est autem qui ordinatam dilectionem habet, ne aut diligat quod non est diligendum, aut non diligat quod diligendum est, aut amplius diligat quod minus est diligendum, aut aeque diligat quod vel minus vel amplius diligendum est, aut minus vel amplius quod aeque diligendum est. Omnis peccator in quantum peccator, non est diligendus ; et omnis homo, in quantum homo est, diligendus est propter Deum, Deus vero propter seipsum. Et si Deus omnih homine amplius diligendus est, amplius quisque debet Deum diligere quam seipsum. Item amplius alius homo diligendus est quam corpus nostrum : quia propter Deum omnia ista diligenda sunt, et potest nobis alius homo Deo perfrui, quod non potest corpus ; quia corpus per animam vivit, qua fruimur Deo. Omnes autem aeque diligendi sunt ; sed cum omnibus prodesse non possis, his potissimum consulendum est, qui pro locorum et temporum vel quarumlibet rerum opportunitatibus, constrictius tibi quadam sorte coniunguntur ».

Inter personas itaque triplex est ordo : 1) inter Deum et nos, 2) inter nos et proximum, 3) inter varios proximos.

S. Th. II-II, q. 26, a. 1, 2, 3 ; De Virt., q. 2, a. 7.

903. Notiones. — Praenotandum est aliquem plus diligi quam alterum triplici modo : a) obiective illum magis diligimus cui maius bonum volumus ; b) appetitative seu aestimative magis diligimus eum quem simpliciter praeferimus et pluris aestimamus quam alterum, ita ut magis timeamus ipsius quam alterius amicitiam amittere ; c) intensive magis diligimus eum quem affectu ferventiori, i. e. maiore actus intensitate et vehementia v. g. maiore conatu voluntatis diligimus¹.

904. Principium. Ordine charitatis Deus est simpliciter diligendus super omnia. — De essentia charitatis est ut Deum diligamus super omnia, ut dicitur Deut. VI, 5 et Mt. XXII, 37 :

1) Obiective, quia debemus Deo velle bona divina quae sunt infinita, scil. infinitas eius perfectiones quae nulli creaturae competere possunt ; et quia omnia alia ad Deum debemus referre et ipsi maiorem gloriam desiderare quam nobis vel proximo.

2) Etiam appretiative, ita ut malleus omnia perdere et pati potius quam ipsum deserere² ; etenim a) infinitum postulat plus amari quam creatura finita, et bonum commune omnium plus quam particulare proprium ; b) Deus est principium et causa beatitudinis, unde debemus diligere Deum plus quam nos vel proximum qui huius beatitudinis tantum sumus participes ; c) ratio diligendi nos et proximum est Deus, ut dictum est n. 877-878 ; unde magis amandus Deus. Hinc d) dicitur apud Lc. XIV, 26 : « Si quis venit ad me et non odit patrem suum et matrem..., adhuc autem et animam (vitam) suam, non potest meus esse discipulus » (cfr. Mt. X, 37).

3) Attamen non debemus Deum magis diligere intensive : bona enim sensibilia et praesentia aut propinqua solent nos movere vehementius quam remota, absentia et divina³.

At non potest creatura intensus diligii quam Deus, si ex charitate eodem actu diligatur, quia sic ratio diligendi creaturam est Deus dilectus, qui proinde magis diligitur.

S. Th. II-II, q. 26, a. 4 et 5.

905. Notiones. — Praenotandum est : a) triplex esse genus bonorum, ordine charitatis distinctum : 1) magis aestimanda sunt bona spiritualia et aeterna, sive supernaturalia sive naturalia, quae per se et directe spectant animam ac salutem, i. e. perfectionem moralem hominis, « honestatem » ; — 2) tunc veniunt bona naturalia temporalia (sive animae sive corporis) homini intrinseca, quae per se et directe constituunt perfectionem physicis hominis, uti sunt vita, integritas et sanitas corporis, doctrina, naturales animi dispositiones, libertas, etc. ; — 3) denique bona naturalia homini extrinseca, in quibus tamen fama et honor, utpote aliquid morale, praestant divitiis. Notetur autem bonum commune maius esse bono privato, quia bonum totius, utpote universalis, praestat bono partis.

Praenotandum est : b) in bonis tam spiritualibus et aeternis quam temporalibus, triplicem ordine charitatis distingui necessitatem : 1) extremam quando periculum damnationis, aut mortis vel alterius mali aequivalentis moraliter certo imminet, nec sine alterius auxilio moraliter vitari potest ; malum autem aequivalens morti est privatio perpetua magni boni quod vitae aequiparatur quodque natura voluit omnibus esse commune, ut sanitatis, rationis, libertatis, integritatis membrorum, v. g. morbus incurabilis, amissio perpetua usus rationis, et forsan amissio membri principalis, vel servitus aut incarceratio perpetua, praesertim si sit dura ; — 2) gravem cum praedicta mala probabiliter tantum imminent et homo sine magna difficultate illa vitare nequit, vel cum malum certo imminens est solum grave, uti sunt : iniusta captivitas, notabilis infamia, gravis morbus, gravis iactura bonorum qua fiat ut difficulter aliquis se sustente, amissio status, etc. ; — 3) communem in qua aliquis sibi providere potest sine magna difficultate : in hoc versantur in ordine spirituali peccatores ordinarii, et in ordine temporali pauperes, ad ostium mendicantes sive publice sive occulte.

906. Principium generale. Ordine charitatis homo ceteris paribus se magis diligere debet quam proximum. — Ordo inter nos et proximum est ut in paribus bonis parique necessitate et condicione, unusquisque seipsum simpliciter magis diligat quam proximum. Probatur :

a) Ex Mt. XXII, 39 : « Diliges proximum tuum sicut teipsum » (Lev. XIX, 18), in quibus verbis dilectio sui traditur ut regula et exemplar dilectionis proximi ; atqui regula potior est regulato ; ergo plus debemus nos diligere quam proximum. Unde verbum : sicut, non significat quod homo proximum diligat aequaliter sibi, sed tantum similiter sibi (q. 44, a. 7).

b) Homo per charitatem diligit se ut participem beatitudinis, sed proximum tantum ut socium in hac participatione. Atqui, ait S. Thomas, participatio est potior consociatione sicut unitas unione. Ergo homo debet seipsum magis diligere quam proximum.

c) Homo naturaliter magis inclinatur ad amorem sui quam ad amorem proximi. Haec naturalis inclinatio, utpote a natura auctore indita, non potest esse inordinata.

907. Comparando sola bona spiritualia et aeterna, principium est quod : unusquisque tenetur magis diligere seipsum quoad animam seu salutem quam proximum. Unde :

a) Nunquam licitum est pro salute proximi etiam levissime peccare.

b) Nec licitum est se exponere periculo proximi peccandi, qua hoc est peccare (prop. 62 et 63, damn. ab Inn. XI) ; at licitum est se exponere periculo, si sit remotum, — et etiam, gravi de causa, si remediis adiuvitis opportunis, ita ut fundata sit spes non labendi, periculum proximum possit reddi remotum, — imo aliquando ita agere oportet ut subveniatur proximo in extrema necessitate spirituali.

c) Charitas semper inclinat ad magis desiderandum nobis gratiam et gloriam, et quidem maiorem, quam proximo, nec unquam licitum est sibi desiderare minorem.

d) Charitas de se nos inclinat semper ad perfectiora ; attamen si haec non sint stricte necessaria, possumus et aliquando debemus ea relinquere propter bonum spirituale vel etiam temporale proximi, v. g. sacerdos orationem ad audiendas confessiones, filius ingressum religionis ad parentes aetendos. In hoc tamen casu bonum, si relinquitur ex charitate quae ita Deo magis placet, per charitatem compensatur.

908. Comparando bona spiritualia et aeterna proximi cum nostris temporalibus, principium generale est quod : unusquisque tenetur magis diligere proximum quoad animam et salutem quam corpus proprium. Ratio est quia animam proximi diligere debemus tamquam sociam in plena participatione beatitudinis, corpus autem nostrum tamquam participem beatitudinis per redundantiam ; atqui consociatio in plena beatitudine maior est ratio diligendi quam participatio per redundantiam. Ergo.

Speciatim : a) In extrema necessitate spirituali proximi, unusquisque tenetur, sub gravi, ei succurrere cum certo vitae periculo (v. g. infantı sine Baptismu morituro, vel peccatori mortem subituro de ea non cogitanti aut non valenti elicere contritionem perfectam), dummodo necessitas non sit ex propria eius malitia (ut est in duellantibus et iniustis vitae invasoribus), probabilis sit spes eum iuvandi, non aliis sit qui opem ferat, nec gravius malum timeatur ut si exinde plurium aliorum salus periclitaretur (Ioh. XV, 12 ; I Ioh. III, 16).

b) In gravi necessitate spirituali, proximo succurrendum est, sub gravi, cum aliquo detrimento in bonis temporalibus famae, honoris, fortunae, iudicio prudenter moraliter aestimando. Non tamen cum periculo vitae, licet charitas id suadeat ; nisi 1) quis teneatur ex iustitia ratione officii, ut medicus, vel parochus qui tenetur cum periculo vitae vel bonorum temporalium parochianis peste infectis ministrare sacramentum Poenitentiae (Ioh. X, 11) ; vel 2) nisi sit necessitas publica : haec enim semper coniungitur cum plurium necessitate extrema, et ceterorquin bonum commune praestat privato ; unde si quis pravam doctrinam in populo spargit et non est qui impediat, obligatio adest cum periculo vitae impedienti ; et tempore luis (vel persecutionis) tenetur sacerdos non curatus assistere moribundis, si non adest alius.

c) In necessitate communi spirituali, proximo succurrendum est sine detrimento corporali, non autem cum detrimento etiam levi (cfr. 3 p., q. 3, a. 2).

909. Comparando sola bona temporalia, principium generale est quod : unusquisque per se tenetur magis diligere vitam et bona temporalia propria quam vitam et bona temporalia proximi, — plus autem proximum quoad bona corporalia quam seipsum quoad bona externa.

Speciatim : a) In necessitate extrema temporali, proximo succurrendum est, sub gravi, cum notabili detrimento proprio temporali ; non autem mediis extraordinariis (ad hoc nec ipse homo tenetur quantum ad vitam proximi), nec cum iactura vitae aut boni fere aequivalentis, nisi agatur de extrema necessitate reipublicae. Attamen, si quis de statu gratiae non diffidat, nec adest necessitates familiae vel aliorum, ipsi charitas saepe permittit et suadet vitam (a fortiori bona temporalia) exponere propter motivum virtutis, v. g. propter amicitiam, gratitudinem, honorem Dei, bonum commune, non aequivalenter amando vitam proximi ac suam, sed magis amando bonum virtutis quam vitam propriam, quia bonum virtutis quod est spirituale praestat vitae corporali. Sic cum periculo vitae laudabiliter peste infectes inserviunt, aquis se iniciunt ut alios eripiant, moriuntur pro personis reipublicae vel familiae valde necessariis¹.

b) In necessitate gravi temporali subveniendum est, sub gravi, privatae personae cum mediocri tantum incommodo, communitati etiam cum gravi.

c) In necessitate communi temporali subveniendum est proximo, si id fieri potest sine incommodo (cfr. p. 3, q. 3, a. 1).

910. Corollaria. — 1° Ex praedictis sequitur principium : Charitas non obligat cum magno incommodo, valere in necessitate communi et gravi, et quidem solummodo generatim, non autem valere in necessitate extrema in qua etiam cum maximo incommodo obligat charitas.

2° In omnibus praedictis regulis subintelligendum est : si adsit spes fructus, et si alius magis obligatus id non praestiterit.

S. Th. II-II, q. 26, a. 6-13 ; q. 31, a. 3 ; de Virt. q. 2, a. 9.

911. Notiones. — Ordo attenditur secundum maiorem propinquitatem ad principium. Duplex autem est principium dilectionis, unum obiectivum : Deus ; alterum efficiens : diligens. Ergo duplex ordo in charitate attendendus : a) secundum propinquitatem ad Deum ; b) secundum propinquitatem seu coniunctionem ad diligentem.

Iamvero triplex praecipue distinguitur coniunctio :

1ª carnalis, orta ex vinculo sanguinis, et fundata in bonis vitae et familiae : haec specie est diversa prout est inter parentes et filios, — vel inter coniuges, — vel inter consanguineos, — vel inter affines ;

2ª spiritualis, oriunda ex vinculo religionis et fundata in bonis spiritualibus et aeternis ; quae etiam plures species continet : inter membra Ecclesiae, — inter membra communitatis, — inter pastorem et oves, — inter praedicatorem vel confessarium et conversum vel poenitentem, etc. ;

3ª civilis, orta ex vinculo politico et fundata in bonis socialibus, cuius iterum species multiplex : inter cives, cohabitantes, communiones, benefactorem et beneficia accipientem, etc.

912. Principium generale. Ordine charitatis meliores obiective magis, proximiores intensive et appetitive magis sunt diligendi. — Ordo attenditur secundum maiorem propinquitatem ad principium. Sed duplex est principium dilectionis, unum obiectivum : Deus ; alterum efficiens : diligens. Ergo magis diligendi sunt illi qui Deo vel nobis sunt propinquiores et coniunctiores. Et quidem :

1) Meliores seu sanctiores sunt magis diligendi uno modo, scil. obiective seu directe, i. e. dilectione quae imittitur bonis iam possessis : dilectione enim complacentiae debemus de maiori bono ab ipsis possesso gaudere, et dilectione benevolentiae debemus ipsis maiorem beatitudinem velle ad quam ius possident. Sunt enim Deo propinquiores et ideo magis digni, et secundum hoc etiam debemus ipsis maiorem reverentiam, cultum et honorem.

2) Nobis coniunctiores, caeteris paribus, sunt magis diligendi omnibus aliis modis :

a) Intensive : amor enim est motus amantis in amatum ; atqui principium motus vehementius influit in ea quae sunt ipsi propinquiora quam in remotiora ; ergo quanto aliqui diligenti sunt propinquiores, tanto vehementius sunt diligendi « et ideo eos intensiori affectu diligit homo ad illud bonum ad quod eos diligit, quam meliores ad maius bonum ».

b) Etiam appretiative : sic enim magis diligendi sunt qui diliguntur pluribus titulis, et dilectionis modis seu amicitiis, quae omnes a charitate imperantur (ad quam ordinantur ut ad finem, sicut dictum est n° 901). Atqui nobis coniunctiones uniuntur nobis pluribus titulis et dilectionibus ; alii autem tantum communi coniunctione charitatis, quia possunt pervenire ad beatitudinem. Ergo ex charitate magis aestimare debemus et praeferre nobis coniunctiores.

c) Hinc etiam obiective magis diligendi sunt sed indirecte : bonum virtutis enim in homine augeri potest et minui, et ideo possumus ex charitate velle quod nobis propinquiores sint meliores aliis, et sic ad maiorem beatitudinem perveniant. — Magis ergo diligendi sunt dilectione benevolentiae et desiderii qua aliis optamus bonum nondum possessum, et dilectione misericordiae et beneficentiae qua bonum ipsis procuramus (I Tim. V, 8 ; Gal. VI, 10 ; Is. LVIII).

Unde simpliciter et absolute magis diligendi sunt coniunctiores.

913. Principia specialia. I. In bonis alicui coniunctioni propriis, ille ceteris praeferendus est qui secundum hanc coniunctionem nobis est propinquior, et ideo in his quae pertinent ad naturam plus debemus diligere consanguineos, in his quae pertinent ad civilem conversationem praeferendi sunt concives, et in bellicis commilitones.

II. In bonis coniunctioni cuicumque communibus, sive aeternis, sive temporalibus, praeferri debent illi qui sunt absolute propinquiores, i. e. qui potiori coniunctione nobis uniuntur.

Per se autem praevalet spiritualis coniunctio civili ; utrique vero praevalet carnalis, utpote naturae inixta, ideoque prior et immobilior, ac maioribus beneficiis fundata ; charitas enim ordinem naturae non mutat sed perficit. Hinc filius tenetur militiam vel vitam religiosam relinquere, si necesse sit, ad parentes convertendos vel aetendos.

914. Ordo inter consanguineos. — Generatim, ordinario et per se inter varios consanguineos subveniendum est 1) uxori quae tam intime cum marito unitur ut sint una caro ; 2) filiis quibus secundum naturam parentes debent providere ; 3) patri qui est nobilius generationis principium ; 4) matri ; 5) fratribus et sororibus ; 6) aliis consanguineis et affinibus. Post illos veniunt amici, benefactori, superiores et personae reipublicae utiliores.

Dicitur : generatim, ordinario et per se, nam a) in extrema necessitate praeferendi videntur parentes omnibus aliis, quia cum vitam dederint, ipsorum vita, si necesse fuerit, maxime est servanda ; b) ex circumstantiis particularibus licet hunc ordinem invertere : sic mater bona et sedula plus diligenda quam pater malus et dissipator, item amicus singularis vel benefactor insignis quam consanguinei remotiores ; c) licet ordinem mutare ratione officii vel specialis obligationis : sic parochus generatim tenetur magis ad instructionem parochianorum quam consanguineorum, non tamen in extrema necessitate.

915. Animadversiones. — 1ª Parentes, quia Deo similiores, obiective et cum reverentia magis sunt diligendi quam uxor et filii ; sed hi magis aestimative et intensive ac cum beneficentia, quia coniunctiores. Pari ratione benefactores magis obiective quam ii quibus benefacimus ; e contra ii quibus benefacimus intensive plus quam benefactores.

2ª Pater ut pater per se magis diligendus est quam mater ut talis, quia nobilius est principium generationis ; at sub alio respectu (et alia dilectione) mater potest esse magis diligenda, v. g. si ipsa plus amat, ut naturaliter facile fit, quia saepe magis fecit pro filio (saltem initio) et magis scit quod sit filius eius quam pater, et statum natum secum tenet et nutrit. Unde S. Thomas, III Sent., d. 29, q. I, a. 7, ad 4 : « plus de suo ponit mater in filio quam pater, sed plus de eo quod est filius ponitur a patre quam a matre ».

3ª In istis et omnibus regulis supradictis, semper supponitur in omnibus aequalis necessitas in eodem ordine bonorum ; in inaequali necessitate prius succurrendum est illi qui maiorem patitur, v. g. baptizandus potius est infans quam audiendæ confessiones.

4ª Inversio ordinis charitatis non est mortaliter mala nisi agatur de extrema necessitate ; — vel nisi sit valde notabilis et fiat sine ulla ratione. Notabilis non est inversio inter filium, uxorem et parentes ; bene autem inter omnino extraneos et valde coniunctos.

5ª In coelo a) manet ordo charitatis inter Deum et nos, ubi Deus super omnia diligetur simpliciter ; — b) quoad ordinem inter nos et proximum obiective plus diligemus meliores, minus vero minus bonos, in conformitate perfecta ad divinam voluntatem ; c) quoad varios proximos simpliciter magis diligemus Deo coniunctiores (tamquam nobis coniunctiores), quia omnis alia coniunctio ad proximum in coelo cessat et tota vita beata in inmutabili ordinatione mentis ad Deum consistit ; unde illi magis diliguntur ibi et propinquiores a nobis habentur qui sunt Deo propinquiores. Et quamvis aliqui etiam pluribus titulis et modis diligantur (quia gratia non destruit naturalem dilectionem), omnibus tamen istis rationibus praefertur incomparabiliter ratio dilectionis quae sumitur ex propinquitate ad Deum. E contra in terris ubi auxilio aliorum indigemus (Q. D. de Virt. 2, a. 9, ad 12 ; II-II, q. 26, a. 13).