S. Th. I-II, q. 64, a. 1, 2, 3 ; De Virt., q. 1, a. 13.

645. Virtutes theologicae non sunt in medio, proprie et per se ac secundum ipsam rationem virtutis, i. e. ratione obiecti, quia in earum materia excessus dari nequit : obiectum enim et mensura virtutum theologicarum non est bonum rationis in actibus ponendum (quod est in medio), sed ipse Deus (perfectio infinita quae excedit omnem facultatem humanam), ad quem non possumus nimis tendere, imo quem diligere vel in quem credere aut sperare non possumus quantum debet. Non datur scil. excessus in attingenda mensura.

Attamen ex parte nostra et ratione subiecti ac modi quo exercentur, sunt in medio inter duo vitia extrema, quia debemus tendere in Deum secundum mensuram nostrae naturae et conditionis ; unde sic debemus sperare et credere ut spes nostra media sit inter praesumptionem et desperationem, et fides nostra inter duas haereses oppositas, et ideo peccat praesumptuosus qui sperat bonum quod excedit suam conditionem, et desperans qui non sperat quod secundum conditionem sperare potest ; item peccat ille qui contemplationi se daret quando detrimentum sequeretur pro societate aut deberet vacare rebus familiae. Sed hoc est per accidens quantum ad naturam virtutis theologicae, quia non provenit ex propriis eius actibus secundum se spectatis, et ex propria eius materia, sed ex circumstantiis extrinsecis subiecti cui inest. Unde improprie dicuntur esse in medio.

646. Virtutes theologicae itaque sunt appretiative summae, i. e. adhaerent Deo super omnia¹] :

1. Fides adhaeret auctoritati divinae prae omni alia auctoritate spes adhaeret omnipotentiae prae omni alia potentia ; charitas divinae bonitati prae omni alia bonitate.

2. Fides credit firmius Deo quam omnibus aliis ; spes immobilis sperat in Deo quam in aliis quibuslibet et amat super omnia concupiscibilia ; charitas praefert Deum quam omnia alia et illum amat super omnia diligibilia.

3. Unde parati sumus omnia deponere quae sunt contraria fidei, spei vel charitati, potius quam ab ipsis recedamus.

647. Virtutes morales infusae sunt in medio, eodem modo ac dictum est de virtutibus acquisitis ; at medium potest esse diversum quia non determinantur per relationem ad rationem humanam sed ad legem divinam.

Dona Spiritus sancti non sunt in medio quia diriguntur Spiritus sancti instinctu qui non potest deficere vel excedere ; insuper Spiritus sanctus non est aliquid regulabile.

S. Th. I-II, q. 65 et 68, a. 5 ; De Virt., q. 2, a. 3 ; q. 5, a. 2.

648. Principium I. Virtutes theologicae secundum essentiam non sunt connexae, sed ut virtutes. Inter virtutes theologicas : 1) Fides et spes secundum essentiam propriam non pendent a charitate, nam charitati praesupponuntur ; unde sine charitate esse possunt, uti patet in peccatore qui fidem et spem non negavit. Quod pro fide definitum est a Conc. Trid. sess. 6, c. 15 et can. 28 ; pro spe est certum ex unanimi Theologorum sententia.

2. Attamen sine charitate non sunt virtutes perfectae seu formae quia de facto ad finem ultimum non referuntur. Nam ad rationem perfectae virtutis pertinet non tantum ut bonum operemur, sed etiam ut bene operemur ; fides autem est assensus voluntarius, qui non erit perfectus nisi debito modo fiat et voluntas etiam bene disponatur per charitatem ; spes est exspectatio beatitudinis ex meritis, quae non erit perfecta nisi habeantur merita praesentia, ad quod requiritur charitas. Hinc charitas qua ad finem ultimum supernaturalem ordinamur, dicitur perfectio et forma (extrinseca) omnium virtutum supernaturalium ; et fides et spes sine charitate sunt informes (q. 65, a. 4).

3. Fides potest esse sine spe quia praesupponitur spei secundum rationem.

4. Sed charitas nequit esse sine fide et spe, et spes nequit esse sine fide. Hinc S. Thomas, q. 65, a. 5 : « Sicut aliquis non posset cum aliquo amicitiam habere si discrederet vel desperaret se posse habere aliquam societatem vel familiarem conversationem cum ipso ; ita aliquis non potest habere amicitiam ad Deum, quae est charitas, nisi fidem habeat, per quam credat huiusmodi societatem et conversationem cum Deo, et speret se ad hanc societatem pertinere ».

649. Principium II. Virtutes morales infusae sunt connexae :

A. Inter se per prudentiam : nos inclinant enim ad bene eligendum media supernaturalia in bonum finem seu ad bene agendum supernaturaliter in omnibus circumstantiis, quod sine perfecta prudentia supernaturali est impossibile ; — et vice versa prudentia perfecta esse nequit ad media in omnibus circumstantiis bene ordinanda, nisi quis dispositus sit ad bonum finem particularem pro omnibus circumstantiis, ad quod requiruntur omnes virtutes morales. Eodem modo ac dictum est de virtutibus acquisitis (q. 65, a. 1).

B. Etiam sunt connexae cum charitate :

1. Sine charitate esse non possunt. Etenim non possunt esse sine prudentia supernaturali ; porro prudentia supernaturalis non potest esse sine charitate, nam si ad perfectam prudentiam requiritur quod homo bene disponatur relative ad fines particulares debitos in tali vel tali materia, quod fit per virtutes morales, multo magis requiritur quod bene disponatur relative ad finem ultimum, quod fit per charitatem : actus enim bene ordinans media ad finem particularem bonum sed ad finem ultimum malum fit malus. Ergo virtutes morales infusae sunt connexae cum charitate (a. 2).

2. Item charitas nequit esse sine virtutibus moralibus infusis. Etenim a) charitas connectitur cum gratia gratum faciente, quae elevat ad esse supernaturale et principium remotum est operationum supernaturalium. Atqui virtutes morales infusae sunt proprietates gratiae gratum facientis, nam qui habet esse supernaturale tamquam principium remotum, debet posse operari supernaturaliter et habere principia proxima ad operationes supernaturales. Ergo — b) Gratia et charitas in quantum ordinat hominem ad finem ultimum, est principium omnium bonorum operum quae ad finem ultimum ordinari possunt. Sed nullum eius tendit ad finem nisi habeat potentiam disponendi media ad finem, et principium aliquorum operum non invenitur in aliqua re, quin inveniantur ea quae sunt necessaria ad huiusmodi opera perficienda. Virtutes autem morales dant potentiam eligendi media necessaria ad finem ultimum et perficiendi singula genera bonorum operum supernaturalium. Ergo connectuntur cum gratia et charitate. Deus scilicet non minus perfecte operatur in operibus gratiae ac in operibus naturae.

Hinc qui recipit gratiam et charitatem recipit virtutes morales supernaturales ; et per unumquodque peccatum mortale amittuntur charitas et omnes virtutes morales supernaturales (a. 3).

3. Item dona Spiritus sancti sunt connexa cum charitate qua unimur Spiritui sancto motori, et ideo cum charitate conceduntur, intensive augentur, et amittuntur (q. 68, a. 5).

650. Principium III. Virtutes morales naturales acquisitae possunt esse sine charitate, et vice versa, nam peccator qui convertitur, non ideo habet virtutes acquisitas ; et ille qui peccat mortaliter, non ideo eas amittit (q. 63, a. 2, ad 2).

651. Animadversio. — Ait S. Thomas : Charitas est forma omnium virtutum quia dat et imprimit actibus aliarum virtutum formam et ultimam perfectionem ; secundum quod ordinat eas ad ultimum finem ; est earum radix quia eas nutrit et sustentat ; finis quia omnes alias virtutes ordinat ad finem suum ; et mater « quia ex appetitu ultimi finis concipit actus aliarum virtutum imperando eos » (II-II, q. 23, a. 8). Prudentia itaque est forma virtutum moralium quia dat ordinationem ad finem particularem secundum rationem ; charitas est forma virtutum theologicarum et prudentiae quia dat ordinationem perfectam ad finem ultimum ; gratia est forma charitatis quia dat esse divinum et ita ipsi confert dignitatem et ius ad finem ultimum (De Virt., q. 2, a. 3, ad 19)¹].

S. Th. I-II, q. 66, a. 1, 2, 6 ; q. 68, a. 7 et 8 ; II-II, q. 23, a. 6. De Virt., q. 5, a. 3.

652. Principium I. Secundum speciem virtutes theologicae sunt aliis perfectiores. — Nam ut obiectum habent ipsum Deum finem supernaturalem et attingunt immediate ipsam primariam regulam humanorum actuum, scil. Deum ; et sic aliis virtutibus secundum speciem sunt perfectiores quae solam attingunt rationem humanam. Inter ipsas autem eminet charitas, nam fides et spes includunt distantiam a Deo et imperfectionem, cum fides sit de Deo non viso et spes de Deo non possesso, sed charitas est de Deo qui iam aliquo modo per amorem amicitiae possidetur.

et plene possidebitur¹]. Unde Apostolus, I Cor. XIII, 13 : Maior horum est charitas (q. 66, a. 6).

Fides, entitative ut habitus, est perfectior spe quia est in intellectu, cuius obiectum est nobilius ; sed spes, ut virtus, est perfectior quia magis accedit ad Deum.

Virtutes morales infusae sunt minus perfectae quam virtutes theologicae, quia immediate versantur circa sola media ad finem ; habent autem diversum gradum perfectionis eo modo quo dictum est de virtutibus acquisitis.

Dona Spiritui sancti sunt minus perfecta quam virtutes theologicae quae sunt eorum principia et radices, et quae immediate coniungunt Deo ut ultimo fini ; dum dona solum perficiunt hominem ut subiiciatur Deo moventi : perfectius autem est Deo uniri quam moventi subici. At perfectiora sunt aliis virtutibus quae perficiunt vel ipsam rationem vel nos disponunt ad sequendam motionem rationis, dum donis subdimur motori nobiliori Spiritui sancto. « Manifestum est autem quod ad altiorem motorem oportet maiori perfectione mobile esse dispositum » (q. 68, a. 8). — Inter dona, praestantiora sunt intellectualia iis quae sunt in appetitu, et quidem 1) dignior est sapientia, 2) intellectus, 3) scientia, 4) consilium, 5) pietas, 6) fortitudo, 7) timor, secundum ordinem virtutum naturalium²].

653. Principium II. Secundum extensionem et intensitatem habitus infusi sunt aequales. — Virtutes infusae — item dona Spiritus sancti — augeri nequeunt extensive, sed disponunt ad omnes actus supernaturales ipsis correspondentes ; et ideo in omnibus hominibus et in eodem homine etiam diversis temporibus secundum extensionem sunt aequales. Item, quia secundum formale connexae, simul infunduntur, etiam secundum intensitatem sunt aequales in eodem homine eodem tempore : ita omnes habitus infusi per charitatem aequaliter ordinantur ad finem supernaturalem, sicut etiam virtutes morales per prudentiam infusam aequaliter adhaerent bono rationis et conformantur rationi. Hinc si charitas augetur, simul augentur proportionaliter omnes ; sicut, aucta prudentia, augentur proportionaliter omnes morales.

S. Th. I-II, q. 67 ; q. 68, a. 6 ; De Virt., q. 5, a. 4.

654. Principium. In beatis remanent habitus infusi qui nullam includunt imperfectionem, eorum statui repugnantes. — Hinc :

1. Non remanent fides et spes quae includunt imperfectionem quia sunt de non viso et de non possesso ; unde accedente visione et possessione evacuantur.

2. Remanet charitas quia amor ex natura sua nullam includit imperfectionem ; potest esse de possesso et non possesso, de viso et non viso.

3. Remanent virtutes morales supernaturales quoad essentiam, sed alios habebunt actus vitae coelesti conformes, sicut dictum est de virtutibus acquisitis ; ante resurrectionem tamen virtutes quae versantur circa passiones non erunt nisi in radice, quia sunt in appetitu sensitivo qui sine corpore esse nequit.

4. Dona Spiritus sancti quoad essentiam remanent in altera vita quia beati perfecte sequuntur ductum Spiritus sancti, et perfectissime ipsi subduntur ; sed alios habebunt actus vitae coelesti convenientes.

655. Animadversio. — In animabus purgatorii remanent insuper fides et spes quia non adhuc vident nec possident Deum. In damnatis nullus habitus supernaturalis aut virtus esse potest, quia non amplius destinantur ad vitam supernaturalem.

THEOLOGIA MORALIS SPECIALIS

De Materia, Methodo et Ordine Theologiae Moralis specialis.

656. Materia. — Post theologiam moralem generalem, quae complectitur tractatus de fine ultimo, de actibus humanis in se, de eorum regulis scil. conscientia et legibus, de peccatis, et de habitibus ac virtutibus, spectatis in genere, incipimus theologiam moralem specialem quae tractat in speciali

1° de singulis actibus bonis, et malis seu peccatis oppositis,

2° de singulis habitibus, virtutibus seu donis Spiritus sancti, et de vitiis oppositis,

3° de singulis praeceptis sive affirmativis, quae ad opera bona et virtutes pertinent, sive negativis, quae pertinent ad peccata et vitia.

Porro, inter haec omnia, quaedam sunt quae pertinent ad statum omnium hominum, quaedam ad quemdam statum determinatum, scil. clerici, religiosi, episcopi, etc.

657. Methodus. — Iamvero praedicta omnia separatim, vel etiam plura eorum simul explicare possunt, uti faciunt multi auctores moderni, qui cum S. Alphonso dividunt theologiam moralem secundum praecepta. At methodus S. Thomae scientifica et perfectior, utpote magis completa simul et compendiosa, est haec omnia simul considerare ita ut in eodem tractatu spectemus et virtutem cum ipsius actibus, et vitia ac peccata opposita, et donum Spiritus sancti huic virtuti correspondens, et praecepta affirmativa vel negativa ad haec omnia pertinentia.

« Est considerandum, ait S. Thomas¹], ... quod si seorsum determnaremus de virtutibus, donis, vitiis et praeceptis, oporteret idem multoties dicere... Erit ergo compendiosior et expeditior consideratiois via, si simul sub eodem tractatu consideratio procedat de virtute et dono sibi correspondente, et vitiis oppositis, et praeceptis affirmativis vel negativis. Erit autem hic considerationis modus convenientior ipsis vitiis secundum propriam speciem. Ostensum enim est supra quod vitia et peccata diversificantur specie secundum materiam vel obiectum... Est autem eadem materia circa quam et virtus recte operatur, et vitia opposite a rectitudine recedunt ».

Revera ordo praeceptorum non favet expositioni scientificae, quae omnia inter se logice coniungantur et ad principia reducantur. Nam

a) multi sunt actus, qui sat arbitrariae et valde remote reducuntur ad praecepta, v. g. imprecatio, ira, imo gula et ebrietas, quae nata sunt corpori nocere, ad 5^m praeceptum ; omnia sacramenta ad 3^m ; obligatio eleemosynarum ad 4^m vel ad 5^m ; humilitas ad 8^m ;

b) sunt actus vel virtutes, quae ad plura praecepta reduci debent, v. g. charitas ad 1^m pro amore Dei, ad 5^m pro amore proximi, ad 4^m vel 5^m pro officio eleemosynae ; item restitutio ad iustitia, fortitudo et temperantia ad diversa praecepta secundum varias materias ; — et ita multa miscentur quorum moralitas procedit ex rationibus valde diversis, aut c contra separantur ea quae spectant ad easdem virtutes ;

c) insuper dicta methodus dat locum tractationi incompletae : agentes ex professo de actibus praeceptis, omittunt ea quae sunt de consilio et quae spectant ad perfectionem, ac magis aut etiam unice considerant peccata, non virtutes.

Unde omnino praeferenda est divisio secundum virtutes.

658. Ordo divisionis. — Septem sunt virtutes, ad quas omnes aliae reducuntur : tres theologicae et quatuor cardinales. Theologia moralis specialis ergo septem complectitur tractatus : de fide, de spe, de charitate, de prudentia, de iustitia, de fortitudine, de temperantia, quae ad omnes status spectant ; quibus additur octavus : de statibus particularibus²].

Incipimus dicere de virtutibus theologicis.

DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS.

DE FIDE DIVINA.