Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 74, a. 6, 7, 8 ; De Ver. q. 15, a. 4.

452. Delectatio morosa, quae nihil aliud est quam consensus in delectationem de obiecto malo, definitur : simplex amor seu complacentia voluntaria circa obiectum seu opus illicitum, cognitione ut praesens exhibitum, absque desiderio executionis.

Non versatur directe circa opus externum sed circa opus per imaginationem nobis exhibitum. Qui enim delectatur fingit sibi actum peccati praesentem (ut sim. occisionem inimici, furtum, fornicationem) ac de illo actu repraesentato sibi complacet ac si illum exequeretur (ut sim. actualiter occideret, furaretur, aut fornicaretur), sine voluntate tamen illud exequendi.

Vocatur delectatio, quia sola cogitatio de re mala non est peccatum (nisi per accidens in quantum periculum peccandi includit et ad peccatum inclinat), sed delectatio de re mala cogitata (a. 8) ; vocatur morosa, non quod requirit moram temporis, nam unico momento perfici potest, sed quia ratio deliberans, potius quam repellat delectationem, circa eam immoratur in quantum res mala est homini grata et iucunda (a. 6, ad 3).

453. Principia. I. Delectatio morosa est peccatum : nemo enim delectatur nisi de eo quod videtur ipsi bonum et naturae suae conforme ; qui ergo delectatur de re mala habet eam ut sibi bonam, ac proinde eius affectus in rem malam tendit.

II. Delectatio morosa est peccatum grave vel leve secundum obiectum : si fiat de obiecto venialiter malo est venialis, si de obiecto graviter prohibito semper est mortalis : quod enim aliquis deliberate velit quod affectus eius conformis sit operi quod de se est mortale, est peccatum mortale (a. 8) ; — Prov. XV, 26 ; Sap. I, 3 ; Mt. XXIII, 27).

III. Delectatio morosa, — licet sit minus mala quam ipsum malum opus (a quo distinguitur sicut species incompleta a completa) vel quam eius propositum, — attamen, quia tendit in idem obiectum cogitatum, habet malitiam eiusdem speciei ac opus (in confessione declarandam), dummodo et in quantum opus cogitatur ut delectabile seu ad delectationem movet. Delectatio mere interna scil. moraliter eiusdem rationis est ac delectatio actu percepta quae ex opere exurgit.

Sic delectatio de homicidio, de adulterio ut adulterio, de sodomia ut sodomia, vel de falso testimonio differt specie a delectatione de vulneractione, fornicatione, pollutione vel mendacio.

Probabiliter tamen delectatio morosa non contrahit ma- litiam circumstantiarum, quas ratio quidem advertit sed a quibus in delectatione abstrahit et circa quas non versatur delectatio, seu quarum delectabilitate appetitus non movetur. Delectatio enim tendit in obiectum non ut realiter, sed prout in intellectu existit, ac proinde non tendit in circumstantias quas ratio non repraesentat ut delectabiles, et quae non sunt motivum delectationis.

Hinc si quis delectetur de homicidio sacerdotis, non quia sacerdotis, aut de furto rei sacrae, non quia sacra sed quia pretiosa, non contrahit malitiam specificam sacrilegii sed homicidii aut furti tantum ; et si delectetur de copula cum coniugata, at non qua coniugata sed qua muliere pulchra, non contrahit malitiam specificam adulterii sed fornicationis tantum.

454. Corollaria. — Delectatio morosa est de solo obiecto seu opere malo. Hinc :

a) Delectatio, non quidem de re mala cogitata, sed de ipsius cogitatione vel de modo quo res mala fit, est bona, venialiter vel mortaliter mala, prout ipsa cogitatio vel ipse modus sit bonus, leviter vel graviter malus. Exempla sunt : delectari de cognitione criminum poenitentis, de cognitione otiose comparata vel ex curiositate, de cognitione secreti aut criminis occulti ex detractione ; — vel de modo ingenioso, industrioso, subtili, miro, novo aut ridiculoso (ut sim. de flexibilitate ebrii), de copula matrimonii habita praeter modum aut situm naturalem, de modo contra naturam in peccatis luxuriae.

Italicite fit de picturis et comoediis obscenis propter artificium, de modo subtili vel artificioso quo res ablata fuit, de attico sale quo commentitia narratio aspersa est, de singulari vel ingeniosa astutia in fraude, de eloquentia detrahentis, de dexteritate pugnantis, de lapsu hominis ex equo ob ridicula adiuncta, de modo quo mulierculae inter se rixantur vel quo facta obscena narrantur, de statuis obscenis quia valde artificiosae, de spectaculis lubricis quia magna arte repraesentatae, de modo pulcherrimo vel lepido narrandi res lubricas.

b) Delectatio de opere malo, abstraendo ab hoc quod sit malum, vel de opere materialiter malo est licita si opus prohibetur tantum iure positivo, nisi quis delectetur de eo in quantum est lege prohibitum, ut sim. de esu carnium die vetito, de oblivione matutini, de omissione missae : hoc opus enim in se obiective non est malum intrinsece ; — e contra est illicita si opus prohibetur iure naturae quia tunc opus in se intrinsece est malum, ut sim. de fornicatione materiali, homicidio involuntario, pollutione involuntaria procurata, de periurio materiali propter liberationem (cfr. prop. 15 damn. ab Inn. XI).

Cum autem pollutio mere naturalis, a sola natura sese exonerante procedens, non sit materialiter mala, peccatum non est ob bonum finem de ea delectari vel etiam simplici affectu eam desiderare, non tamen ob voluptatem.

c) Delectatio de opere malo propter effectum bonum mala est, ut sim. de occisione patris ob haereditatem, de omissione missae ob utilitatem, de pollutione procurata propter concupiscentiam sedatam : — licita autem est de solo effectu bono seu de eo quod opus malum bonos effectus habuit, ut sim. de haereditate ex homicidio, de prole ex fornicatione, de gloria martyrum, de cessatione scandali ex occisione seductoris ; vel etiam de malo proximi, non quidem ut est ipsi malum sed in quantum est ipsi vel aliis magis bonum, servato scil. ordine charitatis, ita ut malum quod vitetur praeponderet vel coaequet malum proximi quod placet.

Ita ut sim. de malo corporali ob bonum animae, de proximi infirmitate ut convertatur, de malo unius ob bonum commune, de morte persecutoris Ecclesiae aut malefactoris ob exemplum aliorum ; e contra illicitum est delectari de malo proximi ob minus bonum ut sim. de morte patris ob haereditatem, uti constat ex prop. 13, 14, 15 damn. ab Innoc. XI.

d) Delectatio de opere aliquando licito sed tempore delectationis illicito, si hoc prohibitum sit solo iure positivo, ordinario non est mala quia lex positiva non prohibet delectationem sed tantum opus, ut sim. die abstinentiae quis delectari potest de esu carnium, non tamen praecise ut prohibito. Si autem opus prohibitum sit iure naturae, delectatio mala est si fiat de opere absolute et tamquam de praesenti ut sim. pro sponsis de copula nunc habenda ; non erit mala si fiat sub conditione temporis quo erit licitum ut sim. de copula habenda in matrimonio.

Notetur autem hoc ultimum fieri posse si delectatio sit in appetitu rationali, non autem si sit in appetitu sensitivo : etenim appetitus rationalis tendit in obiectum a ratione propositum, ratio autem illud proponere potest sub conditione de futuro vel de praeterito et sic a malitia abstraxit ; — e contra appetitus sensitivus tendit in obiectum a sensibus internis propositum, sensus autem illud proponit sine ulla conditione vel abstractione a malitia et ideo absolute ut praesens et ut est in se ; unde delectatio fertur in obiectum non ut est sub conditione sed ut est in se ac proinde ut est in praesenti absolute malum. Mala igitur esset delectatio sensibilis hic et nunc habita de odio et vindicta alio tempore legitimis, non ita delectatio spiritalis seu voluntatis, quae esse potest sub conditione iniuriae illatae.

Hinc pro praxi 1) appetitu rationali, non autem carnali, possunt sponsi de copula futura delectari et ipsam desiderare, item vidui de praeterita delectari et gaudere, item coniux qui fecit votum castitatis altero non faciente ;

2. aliis autem solutis, quamvis idem de se non sit illicitum, ordinario est illicitum per accidens, quia non fiet sine motibus concupiscentiae quos excitare non possunt et ad quos permittendos isti nullam rationem habere possunt ;

3. e contra coniuges, etiam absente conparate, delectari possunt carnaliter de copula habita vel habenda (dummodo non fiat principaliter ob delectationem sed ob finem honestum et non adsit periculum pollutionis), quia hic et nunc copula ipsis est licita, quamvis per accidens sit impossibilis.

455. Animadversiones. — A. Notetur delectationes omnes de quibus in praecedentibus numero diximus, in praxi esse vitandas tum quia saepe sunt otiosae et ideo peccata venialia, tum quia valde periculosae, praesertim quando agitur de rebus luxuriae vel vindictae quia facile fit transitus ad delectationem de ipso opere malo.

B. Coniecturalia criteria ad dignoscendum an delectatio fuerit de sola cogitatione vel modo aut de ipsa re mala, recenseuntur sequentia :

a) Affectus vel bona intentio agentis. Etenim si quis ex bono motivo, et sincera intentione de rebus malis studet vel loquitur (ut sim. confessarius, medicus, artifex, etc.), praesumi potest delectatio de cogitatione non de ipsa re cogitata ; e contra si delectatio orta fuerit ex affectu vitioso, curiosa nimium et inutili lectione aut consideratione.

b) Occasio ex qua oritur delectatio. Si oriatur ob studium, confessionem, praedicationem, etc. potest praesumi delectationem esse de cogitatione ; e contra si procedat turpi occasione ut sumptae vindictae vel peccati patrati.

c) Inclinatio habitualis agentis. Si quis habitualiter inclinatur et saepius peccat ut sim. in rebus luxuriae, tunc si vis cogitationes iam non mere theoreticae, sed de ipsis rebus pravis esse praesumuntur ; e contra in viro timorato.

d) Modus aut vehementer delectationis. Si cogitatio (vel modus) aeque delectat in licitis ac in illicitis, signum est delectationem non esse de re mala ; e contra si talis est, qualis percipitur ex ipsa re turpi quando praesens est, puta cum simili commotione appetitus, indicium est delectationem non de sola cognitione (vel modo) esse, sed etiam de re ipsa.

e) Causa sufficiens. Si enim quis sine ulla causa vel ex mera curiositate delectatur de modo quo res mala sit facta vel repraesentata, est peccatum (saltem veniale) ; sin autem id faciat quia tenetur talibus rebus intendere, non est peccatum¹ .

C. Sicut delectatio de re mala est mala, ita eodem modo tristitia de re bona : ista vere bonum odit sicut illa malum amat. Hinc :

1. Tristitia de bono quod sub gravi praeceptum est, grave peccatum est.

2. Tristitia de bono quod sub levi praeceptum est, leve peccatum est.

3. Tristitia de bono quod secundum se praeceptum non est, ut sim. de voto emisso aut emittendo, de suscepto vel suscipiendo sacerdotio, leve non excedit, dummodo retineatur voluntas implendi obligationem contractam. Num leve vel nullum peccatum sit, pendet a motivo, propter quod aliquis tristatur, utrum nempe rationale sit necne ; ordinario tamen, opere iam electo, eiusmodi tristitia rationabili motivo caret.

4. Tristitia non de ipso bono opere, sed de solis adiunctis bonae actionis, ut sim. de incommodo et labore, peccatum non est² .