Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 97, a. 3.

404. Consuetudo, ut factum spectata, proprie est usus seu mos i. e. frequens eorundem actuum repetitio, frequens modus agendi et inde exorta inclinatio ad similiter agendum. In praesenti autem, sermone iuridico, designat ius usu seu moribus populi introductum¹ . Quod definiri solet : ius legale, diuturnis communitatis moribus cum aliquo legislatoris consensu introductum.

Alia autem est consuetudo iuxta legem (inhaesiva seu declarativa) quae legem antea latam interpretatur, alia contra legem quae legem abrogat vel ipsi derogat, alia praeter legem quae novam legem introducit, ut est illa quae iam firmatur can. 135.

Conditiones ad consuetudinem requisitae sunt :

a) Ex parte actuum ut sint 1° frequentes i. e. saepe repetiti ; 2° diuturni i. e. longo tempore exerciti ; 3° uniformes seu constantes et ideo non interrupti, sive ex parte populi, sive ex parte superioris contradicentis ; 4° publici et noti, secus non esset consuetudo societatis ut talis ; 5° deliberate seu libere positi, et non ex vi vel metu vel errore positi quibus consensus communitatis impeditur ; 6° frequentati non a paucis personis particularibus, sed a maiore parte communitatis, aut partis pro qua lex ferri possit (can. 26) ut sim. dioeceseos, classis fidelium, ordinis religiosi aut huius provinciae, non autem paroeciae aut domus religiosae.

b) Ex parte materiae, ut consuetudo sit rationabilis (can. 27) saltem negative, et ideo ut adsint conditiones necessariae ad legem.

c) Ex parte subditorum, intentio se obligandi, (aut se deobligandi, aut tali modo obligationem intelligendi et implendi, aut obligationem ad hoc extendendi vel limitandi), quae manifestari potest superioris vel subditorum verbo vel facto, praxi, communi iudicio peritorum, etc. : sic consuetudines ex gratitudine vel devotione, ut sim. audiendi tres missas in natalitiis D, se signandi aqua lustrali, dicendi « Angelus Domini... », non sunt obligatoriae.

d) Ex parte legislatoris, consensus (can. 25) sive specialis, expressus vel tacitus, qui ex actione vel omissione colligitur, sive generalis seu praesumptus omni legitimae consuetudini datus, seu approbandi quamcumque consuetudines certis condicionibus exornatas.

405. Quid statuit Ius de consuetudine. — Secundum Ius novum ;

1° Ad consuetudinem praeter legem introducendam nunc requiruntur 40 anni continui et completi (can. 28) ; quando tempus requisitum adest, dicitur consuetudo praescripta (can. 27).

Differt tamen consuetudo a praescriptione :

a) haec est modus quo privati ius acquirunt, illa inducit effectum pro communitate ;

b) ad praescribendum bona fides requiritur qua quis ignoret rem non esse suam ; non requiritur semper ad consuetudinem quod introducentes ignorent legem existere ;

c) ad praescriptionem consensus non requiritur illius contra quem praescribitur ; ad consuetudinem requiritur consensus legislatoris ;

d) ad praescriptionem et consuetudinem diversum requiritur tempus continuum : ad praescriptionem ordinario sufficit 30 annorum, vel aliud minus a lege determinatum ; ad consuetudinem, tempus 40 annorum.

2° Consuetudo contra legem vel praeter legem per contrariam consuetudinem aut legem revocatur (can. 30).

3° Attamen, nisi expressam de iisdem mentionem faciat, lex non revocat consuetudinem centenariam aut immemorabilem, sicut nec lex generalis consuetudines particulares (can. 30).

Unde, promulgatione Novi Codicis, consuetudines centenariae et immemorabiles non sunt sublatae, nisi ibi expresse reprobentur (can. 5).

406. Quomodo consuetudo vim legis obtinet. — Consuetudo, debitis stipata condicionibus, sicut leges ferre potest, ita etiam ipsas abrogare et iis derogare. Quod fit dupliciter :

a) Via conniventiae seu consensu personali speciali, superiore personaliter sciente et consentiente sive expresse sive tacite, i. e. non contradicente dum contradicere commode possit et debeat : consentire enim non censetur si consuetudo sit irrationalis, ut sim. contraria sit iuri divino, occasionem peccandi praebeat, nociva sit bono communi, periculosa fidei, perniciosa disciplinae ecclesiasticae, cultui divino, libertati Ecclesiae, aut in iure expresse sit reprobata ut abusus vel corruptela (can. 27, § 2), qualis est consuetudo contra rubricas missae praeceptivas (can. 818) ; nisi ita dicatur propter circumstantias nunc mutatas. Haec per se non requirit tempus sed valet statim ac constet consensum adesse : sic lex quae nunquam usu recepta fuit, desinit obligare post paucos actus a superiore toleratos.

b) Via praescriptionis seu consensu non speciali sed generali, non personali sed legali seu iuridico (qui continetur lege quae omnes consuetudines legitimas ratum habeat), superiore etiam consuetudinem ignorante et dante consensum praesumptum : haec requirit ut sit rationabilis et diuturno tempore sit continuata, nec interrupta ; secus enim non sufficienter apparet quod lex non sit subditorum moribus accommodata nec posset legislator praesumi consentire. Quantum tempus requiratur, determinandum est iudicio prudentum.

Nunc autem universaliter statuitur in iure nullam consuetudinem legi ecclesiasticae posse derogare nisi legitime per annos 40 continuos et completos fuerit praescripta ; contra legem vero quae clausulam contineat futuras consuetudines prohibentem, solam praescribere consuetudinem centenariam aut immemorabilem (can. 27, § 1).

Quapropter aliquibus visum est iam non valere consuetudinem via conniventiae tacite approbatam, nisi etiam per 40 annos (vel 100) sine interruptione duraverit. Sed id efficaciter non demonstrant.

407. Quomodo consuetudo contra legem introduci potest. — Ad intelligendum quomodo possit introduci consuetudo contra legem, etiam sine peccato, audiatur S. Thomas, q. 97, a. 3, ad 2 : « Leges humanae in aliquibus casibus deficiunt. Unde possibile est quandoque praeter legem agere, in casu scil. in quo deficit lex (epichia), et tamen actus non erit malus ; et cum tales casus multiplicantur propter aliquam mutationem hominum, tunc manifestatur per consuetudinem quod lex ulterius non est utilis ; sicut etiam manifestaretur si lex contraria verbo promulgaretur. Si autem adhuc maneat ratio eadem, propter quam prima lex utilis erat, non consuetudo legem sed lex consuetudinem vincit ; nisi forte propter hoc solum inutilis lex videatur, quoniam non est possibilis secundum consuetudinem patriae, quae erat una de condicionibus legis. Difficile enim est consuetudinem multitudinis removere ».

Ex hoc ultimo iam intelligitur non esse necessarium quod omnis consuetudo contra legem introducatur legitime agendo et sine peccato ; ut moderni solent notare cum S. Alphonso, Th. M., l. I, n. 107 : « Consuetudo contra legem non requirit bonam fidem, sed et peccando introduci potest. Consuetudo enim triplicem statum habet. In initio introducentes contra legem, omnes peccant (nisi aliqua ratione excusentur). In progressu non peccant illa iam a maioribus introducta utentes (bona fide), sed possunt a principe puniri. In fine autem nec peccant nec puniri possunt illa iam praescripta utentes ».

408. Consuetudo id omne potest quod legislator, ut sim. abrogare obligationem in conscientia quoad culpam et non quoad poenam, vel vice versa ; item abrogare leges irritantes ; imo et leges quae feruntur cum clausula : non obstante quacumque consuetudine in contrarium, quia haec respicit consuetudines iam existentes, non impedit vero futuras. At non potest mutare legem contra legislatorem quando iste vult non mutari consuetudine, ut si huic contradicat ; unde si lex lata fuit cum clausula : non obstante quacumque consuetudine etiam futura, ius non praesumit consensum nisi consuetudo sit centenaria aut immemorabilis (can. 27).

409. Cessat consuetudo 1) ab intrinseco, si irrationalis evaserit,

2. ab extrinseco, contraria consuetudine legitime praescripta,

3. item lege quae eam supprimit. Attamen :

a) Leges speciales locorum, ut consuetudines particulares, statuta et privilegia, quia rationabilia cum sint, tamen a legislatore universali facile ignorari possunt, non censentur abrogari lege universali contraria, etiamsi feratur cum clausula : non obstante consuetudine ; nisi lex id specialiter et expresse indicet ut sim. dicendo : nulla obstante, vel non obstante quacumque consuetudine contraria (can. 30) ; tolluntur tamen lege lata a legislatore particulari loci.

b) Item consuetudo immemorabilis aut centenaria non censetur abrogata etiam a lege quae feratur non obstante quacumque consuetudine, nisi expresse indicet, ut sim. addendo « etiam centenaria », aut implicite, declarando illam « irrationalem aut corruptelam » (can. 30).