Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

733. Quaestiones tractandae. — Nomine peccati oppositi non venit mera omissio actus praecepti, sive interioris seu fidei, sive exterioris seu confessionis fidei ; sed actus contrarius, peccatum commissionis. Plura autem vitia et peccata opponuntur fidei :

1° Ipsi fidei interiori directe opponitur a) infidelitas, quae ex aliquibus circumstantiis vocatur b) haeresis et apostasia ;

2° Fidei indirecte opponuntur ea quae pro se vel pro aliis occasionem et periculum includunt fidem amittendi, uti a) communicatio cum infidelibus et haereticis ; b) cooperatio ad infidelitatem et haeresim ; c) scripta contra doctrinam fidei et morum ; d) interna admissio vel externa propositio doctrinatum quae pro fide sunt periculosae.

3° Fidei exteriori seu confessioni fidei directe opponitur blasphemia.

S. Th. II-II, q. 10.

734. Infidelitas in genere. — Infidelitas (ongeloovgheid), in quantum est status, est carentia fidei defectuosa, scil. in illo in quo fides esse deberet ; hinc beati et homo in statu naturae purae, licet fidem non habeant, non sunt infideles, quia fides in ipsis non esse debet ; e contra parvuli non baptizati sunt infideles quia carent fide quam habuissent, si in Adam non peccassent.

Status infidelitatis est triplex : a) infidelitas negativa seu carentia fidei in eo qui nunquam aliquid de fide audivit ; b) infidelitas privativa seu carentia fidei in eo qui notitiam fidei sufficientem sibi comparare neglexit ; c) infidelitas contraria et positiva seu carentia fidei in eo cui sufficienter est proposita et qui positive eam contemnit (voluntate) et respuit (intellectu). Haec est infidelitas proprie dicta, quia sola provenit ex peccato infidelitatis.

735. Peccatum infidelitatis. — Infidelitas, in quantum est peccatum, est actus quo aliquis deliberate discredit aliquam veritatem, quae ipsi sufficienter proponitur, ut a Deo revelatam. Hic actus ex parte obiecti directe opponitur actui fidei, nam velle credere et nelle credere, voluntarie credere seu iudicare id esse verum, et voluntarie discredere seu iudicare id non esse verum, ex obiecto directe opponuntur. Unde hic actus fidem ex natura sua excludit, et ideo, quamdiù non retractetur, homo credere non potest ; et amissio habitus fidei ex ipso necessario consequitur. Dicitur in definitione :

a) actus, ut peccatum infidelitatis a statu infidelitatis distinguatur ;

b) quo quis deliberato discredit i. e. assensum seu adhaesionem renuit : sicut enim actus fidei est voluntarie assentiri rebus revelatis, ita actus infidelitatis est ab illis voluntarie dissentire. Unde S. Thomas dicit peccatum infidelitatis esse in intellectu : non est mera omissio seu ignorantia fidei, sed peccatum commissionis quo quis positive renititur fidei eamque reicit, quod tamen habet ignorantiam adiunctam (a. 3, ad 2) ;

c) aliquam veritatem a Deo revelatam, nam negatio vel dubitatio unius articuli vel puncti sufficit ut quis fidem amittat. Qui enim auctoritatem Dei revelantis reicit in uno, non potest eam recipere in alio, quia semper et in omnibus est aequalis ponderis et valoris. Unde haereticus, si aliis articulis adhaeret, id facit non iam ex fide divina propter auctoritatem Dei, sed vel fide humana, vel propria opinione (n. 678) ;

d) quae sufficienter proponitur : si aliqua veritas invincibiliter ignoratur, imo etiam si ex negligentia et ignorantia omnino culpabili insufficienter cognoscatur, non ideo negatur fides in ipsam, nec habetur peccatum infidelitatis, nec excluditur aut amittitur fides¹ : voluntas enim non inquirendi de fide non est voluntas non credendi, imo cum illa stare potest voluntas credendi veritatem si sufficienter proponatur, quia ex obiecto non opponuntur directe, uti patet in eo qui non vult de fide inquirere, et qui, coactus ad fidem audiendam, credit.

Igitur peccatum infidelitatis oritur ex contemptu voluntatis et pertinacia intellectus, et ideo etiam definiri potest : error voluntarius renitens fidei cum pertinacia.

736. Corollaria. — Ex praedicta doctrina sequitur :

1° Solam infidelitatem positivam includere peccatum infidelitatis : infidelitas enim negativa, cum sit invincibilis, nullum est peccatum (Ioh. XV ; Rom. X ; prop. 68 Baii damn.), unde, ait S. Thomas : « qui sic sunt infideles, damnantur quidem propter alia peccata quae sine fide remitti non possunt, non autem damnantur propter infidelitatis peccatum » ; — infidelitas vero privativa non includit peccatum infidelitatis (quod est commissionis), sed peccatum ignorantiae in fide (quod est omissionis), quo aliquis voluntarie caret sufficienti fidei cognitione. Quod peccatum, si ex negligentia gravi provenit, erit mortale.

2° Negato solummodo externa fidei non est proprie infidelitas, et ideo virtutum fidei non excludit, quia cum ea stare potest voluntas credendi interne, cum non opponantur directe ex obiecto.

3° Cum infidelitatis peccatum supponat sufficientem fidei propositionionment, sequitur neminem habitum fidei amittere sine culpa² (C. Vat. sess. 3, c. 3 et can. 6). Unde specialis competit fidei proprietas ex parte subiecti, scil. irrevocabilitas.

737. Peccatum infidelitatis est mortale ex genere toto (Mc. XVI, 16), quia semper continet contemptum auctoritatis Dei revelantis, et ideo est peccatum in Spiritum Sanctum, utpote ex contemptu reiciens medium necessarium ad salutem. Estque per se gravissimum, uno excepto odio Dei. Cum enim per virtutes theologicas directe et principaliter ad Deum convertamur, hinc peccata ipsis directe opposita, directe et principaliter important a Deo aversionem, et ideo graviora sunt peccatis directe oppositis virtutibus moralibus : sic infidelitate homo magis a Deo separatur et elongatur, quia nec veram Dei cognitionem habet.

Porro infidelitas est gravior desperatione, quia opponitur veritati Dei ut in se est ; desperatio autem est contra Deum secundum quod eius bonum a nobis participatur. Sed odium Dei est gravius, quia id quo omnia alia peccata sunt peccata i. e. voluntaria aversio a Deo, directe et per se intenditur in hoc peccato, et ipsa eius essentia est.

Saepe tamen infidelitas est peccatum minus grave propter circumstantias, v. g. ignorantiam.

738. Diversi modi infidelitatis. — Infidelitas considerari potest 1) ex parte actus et modi quo committitur ; 2) ex parte obiecti quantum ad speciem ; 3) ex parte conditionum peccantis.

Modus quo committitur est multiplex : 1° quantum ad obiectum formale : a) negando Dei veritatem in dicendo vel de ea dubitando ; b) negando factum revelationis vel de eo dubitando ; c) admittendo veritatem revelatam, non propter Dei auctoritatem, sed exclusive propter rationem propriam ; — 2° quantum ad obiectum materiale : a) negando veritatem revelatam propositam, vel assentiendo sententiae incompossibili cum doctrina revelata ; b) assentiendo veritati revelatae non firmiter, sed cum formidine oppositi ; c) deliberate et positive dubitando de ipsa i. e. suspendendo assensum, non quidem quia aliquis vult aut aliis nunc attendere, aut mentem non fatigare, aut inquirere motiva commodius assentiendi, vel aliquid simile, sed praecise quia positive putat vel timet quod veritas proposita possit esse falsa. Haec enim omnia manifeste excludunt voluntatem credendi firmiter et firmam adhaesionem voluntariam propter Deum revelantem, et ita saltem implicite sunt negatio fidei.

739. Species infidelitatis. — Ex parte obiecti infidelitas spectari potest : 1° Secundum corruptionem veritatum fidei, et sic indefinitae sunt eius species, quia errores possunt in indefinitum multiplicari : istae species sunt diversae sed tantum secundum esse physicum, et non secundum esse morale quia non includunt diversam repugnantiam ad rationem.

2° Secundum diversam habitudinem ad fidem, et sic in praesenti tres distinguuntur principales species : paganismus (ad quem refertur mahumetismus, deismus, atheismus, etc.), iudaismus, et haeresis. Paganus est ille qui nullam fidem aut redemptionem agnoscit ; iudaeus agnoscit redemptorem sed putat adhuc venturum ; haereticus agnoscit redemptorem Christum, sed ipsius dogmata corrumpit. Haec sunt tres species moraliter distinctae, quia errores diversa ratione fidei opponuntur, vel fidei quae non suscipitur, vel fidei quae suscipitur³ aut in figura, aut in manifestatione veritatis ; insuper saepe includunt diversas superstitiones aut puniuntur diversis poenis. Unde illae species sunt in confessione declarandae.

Considerari possunt dupliciter :

1) Objective quantum ad rationem mali ; iamvero :

a) si considerantur secundum corruptionem veritatum fidei et numerum errorum, paganismus est gravior quam iudaismus et iudaismus quam haeresis ;

b) si autem considerantur secundum diversam habitudinem ad fidem, gravior est haeresis iudaismo et hic paganismo, quia gravius est reniti fidei quae suscipitur in manifestatione veritatis quam fidei quae suscipitur in figura, et hoc quam reniti fidei quae non suscipitur, sicut gravius est non implere quod quis promisit quam quod non promisit.

2) Unde etiam subjective ex parte peccantis, quantum ad rationem culpae ordinario gravior est haeresis, quia haeretici ordinario maliorem fidei cognitionem habent quam Iudaei, et ideo magis voluntarie ipsi opponuntur et cum maiori pertinacia ; — similiter Iudaei quam pagani. In casu tamen extraordinario possent aequalem cognitionem fidei habere.

740. Suntne infideles ad fidem compellendi ? — Infideles non baptizati ad fidem suscipiendam externa vi compelli non possunt, quia credere voluntatis est ; etenim neque ab Ecclesia compelli possunt cuius potestati non subsiciunt, neque a societate civili quae non gaudet iurisdictione spirituali. Possunt tamen compelli, ne fidei praedicationem vel exercitium blasphemiis, persuasionibus, persecutionibus in suis locis impediant, quia Ecclesia a Christo recepit ius praedicandi ubique. Imo a suis principibus possunt compelli, tum ad legem naturae (et religionem naturalem) servandam, in cuius observatione rectus ordo civilis fundatur, tum etiam aliquando ad fidem audiendam.

Infideles autem baptizati compelli possunt poenis spiritualibus et corporalibus, ut revertantur ad fidem et Ecclesiam, quia per Baptismum facti sunt Ecclesiae subdditi (C. Trid. sess. 7, can. 14).

741. Suntne ritus infidelium tolerandi ? — Infidelium ritus a principibus christianis approbari aut foveri non possunt (Syll. prop. 77-79) ; tolerari autem aliquando possunt, si ex corum prohibitione maiora timerentur mala, vel 'maiora impedirentur bona : sic Deus in mundo tolerat mala ne peiora incurrantur, vel meliora impediantur. Hinc moderate tolerari Iudaeorum ritus, ex quorum conservatione magnum habemus fidei nostrae testimonium (Const. Imm. Dei; encycl. Libertas, Leonis XIII).

742. Animadversio. — Pueri infidelium regulariter non possunt baptizari, invitis eorum parentibus ; de quo vide tract. de Baptismo, et can. 750 et 751.

S. Th. II-II, q. 11 et 12.

743. Variae infidelitatis conditiones. — Ex parte peccantis, infidelitas vocatur vel apostasia, vel haeresis, vel infidelitas simplex. Apostata est ille qui fidem Christi antea receptam totaliter abiicit ; haereticus ille qui fidem Christi aliquando (saltem nunc) receptam profitetur, sed dogmata corrumpit, quae proponere pertinet ad Ecclesiam ; simpliciter infidelis ille qui fidem Christi numquam suscepit. Ut autem plene i. e. etiam in foro externo et coram Ecclesia apostata vel haereticus quis habeatur, requiritur ut sollemni professione in Baptismo fidem (saltem externe) susceperit, hancque fidem ab Ecclesia explicite propositam ut credendam totaliter vel partialiter negaverit (can. 1325, § 2).

744. Haeresis (ketterij) etymologice significat electionem, unde in tota traditione catholica designat errorem illius qui, fide praesertim in Baptismo recepta, Christo adhaeret et ab Ecclesia regulam fidei accipere non vult, sed sibi ipsi eligat i. e. ex perfecta deliberatione firmiter statuit regulam credendi¹.

Definiri solet : error in fide catholica voluntarius et pertinax, in eo qui fidem Christi profitetur. Indicatur

1) elementum materiale :

a) error i. e. iudicium erroneum, non sola ignorantia, intellectus, unde haereticus non est qui externe tantum negat fidem ex levitate vel metu, sermone vel opere ;

b) in fide i. e. in veritate revelata, unde non est haereticus ille qui tantum negat veritatem connexam cum revelata, etiam ab Ecclesia infallibiliter definitam, uti conclusionem theologicam vel factum dogmaticum. Sic distinguitur haeresis a simplici errore, contra fidem ecclesiasticam aut obedientiam Ecclesiae docenti debitam ;

c) catholica i. e. in aliqua veritate revelata omnibus directa quam Ecclesia credendam proponit ; ita ut in negante simul adsit contemptus auctoritatis Dei et Ecclesiae : sic distinguitur haeresis ab infidelitate quae etiam opponi potest soli fidei divinae ;

d) voluntarius, secus non esset actus infidelitatis quo quis Deo et Ecclesiae credere nollet et discederet ; unde ille qui Ecclesiae adhaerendo, ex ignorantia etiam culpabili nesciret aliquid ab Ecclesia ut credendum esse propositum, et illud negaret, non esset haereticus etiam materialis : sic distinguitur haeresis a sola ignorantia fidei ;

2) elementum formale : pertinax, ita ut aliquis adversetur auctoritati Dei et Ecclesiae, non quidem ex ignorantia etiam culpabili, sed sciens et volens, i. e. mala voluntate dum veritas et haec auctoritas ipsi sufficienter proponitur, sive ex superbia aut vana gloria, sive ex cupiditate contradicendi, sive ex levitate, sive ex quacumque alia causa fiat ; unde ille qui ignorantia etiam culpabili nesciret Ecclesiae in fide esse obediendum, peccare posset, at non esset haereticus formalis sed materialis tantum : sic distinguitur haeresis proprie dicta et formalis ab haeresi mere materiali ;

3) subiectum : in eo qui fidem Christi profitetur, i. e.

in illo qui eam recepit, praesertim Baptismate, et non totaliter abiecit : sic distinguitur haeresis ab apostasia et a simplici infidelitate Iudaeorum et paganorum.

745. Differt haeresis ab infidelitate, sicut species a genere : infidelitati enim aliquid addit.

1) Infidelitas potest esse in omni homine, utenti ratione ; haeresis non est nisi in christiano, praesertim baptizato.

2) Infidelitas dicit tantum negationem fidei iis quae Deus revelavit ; haeresis autem negationem fidei iis quae ab Ecclesia ut revelata et credenda proponuntur ; unde qui negat revelationem privatam ipsi factam non haeresim sed peccatum infidelitatis committeret, et ille qui negat veritatem quam certo cognoscit pertinere ad revelationem publicam sed quam Ecclesia non explicite proponit ut credendam, haereticus esset sed non in sensu pleno et coram Ecclesia.

3) Infidelitas opponitur fidei divinae, haeresis fidei catholicae.

746. Haeresis varie dividitur. — Haeresis alia est materialis², alia formalis. Materialis auctoritatem Ecclesiae in proponenda fide negat sine pertinacia, quia non fuit sufficienter proposita ; formalis cognoscit sufficienter auctoritatem Ecclesiae, sed fidem verae Ecclesiae amplecti renuit et eam negat saltem in uno puncto. — Alia est interna quae ita in mente latet ut nullo signo externo manifestetur ; alia est externa quae se manifestat signis externis (verbis, signis, factis, omissione facti), etiamsi nullus ea videat ; haec est aut occulta quae vel nulli vel uni alterive tantum manifestatur, aut publica quae palam et coram pluribus externe manifestatur.

Signa propter quae aliquis existimandus sit materialiter haereticus, indicari solent : 1) si paratus sit se submittere iudicio Ecclesiae, quando errorem agnoverit, etsi interim sententiam suam mordicus teneat ; 2) si de fide catholica nihil cognoverit, et de sua nunquam dubitaverit ; 3) si dubitans studuerit agnoscere veritatem, quantum potuerit. — Qui autem timore humano, vel incuria, conversionem suam ad fidem procrastinat, non ideo haereticus est ; peccat tamen contra praeceptum affirmativum fidei, si eam multo tempore differat.

E contra pertinax et ideo haereticus formalis censendus est : 1) qui dubitat, atque ex pertinacia, aut ex Ecclesiae contemptu, ulterius inquirere detrectat ; — 2) qui intellectum a veritate sufficienter proposita, de industria avertit, ut suae sectae vel opinioni adhaereat ; — 3) qui, agnita veritate, Ecclesiae contradicere perseverat, ut ex odio Papae vel Ecclesiae facere solent haeresiarchae. — Hi sunt tres praecipui pertinaciae gradus, quorum primus fundatur in veritate studiose neglecta ; secundus in veritate sufficienter proposita, sed contempta ; tertius in agnita veritate malitiose oppugnata.

747. Peccatum haeresis est gravissimum, (n. 737 et 739), quod per se meretur poenas corporales simul et spirituales.

De poenis corporalibus docet S. Thomas : « Multo gravius est corrumpere fidem, per quam est animae vita, quam falsare pecuniam per quam temporalis vitae subvenitur. Unde si falsarii pecuniae vel alii malefactores statim per saeculares principes iuste morti traduntur, multo magis haeretici statim ex eo quod de haeresi convincuntur, possunt non solum excommunicari, sed et iuste occidi » (a. 3). Mors tamen, quamvis ab Ecclesia decerni possit, ab ipsa non est infligenda.

Poenae spirituales infliguntur a Iure canonico ; secundum quod haeretici :

1) incurrunt ipso facto excommunicationem R. Pontifici specialiter reservatam (can. 2314, § 1),

2) nisi moniti resipuerint, priventur beneficio, dignitate, pensione, officio aliove munere, si quod in Ecclesia habeant, infames declarentur, et clerici, iterata monitione, deponantur (ib.),

3) imo, si sectae acatholicae nomen dederint vel publice adhaeserint, ipso facto sunt infames, et clerici, monitione praemissa, degradentur (ib.),

4) sunt irregulares (can. 985),

5) privantur sepultura ecclesiastica (can. 1240, § 1).

Ad quas poenas incurrendas requiritur haeresis formalis simul et externa, ad 3^am autem et 5^am insuper publica^[1. Easdem poenas incurrunt suspecti de haeresi, qui moniti causam suspicionis non removent et iam puniti, intra 6 menses a contracta poena compietos, se non emendarunt (can. 2315). Tales ut haeretici habentur. Suspecti de haeresi de iure habendi sunt : a) qui quoquo modo haereseos propugnationem sponte iuvant (can. 2316) ; — b) qui communicant in divinis cum haereticis (can. 2316 et 1258) ; — c) qui matri748. Corollaria. — 1) Non est haereticus ille qui externe tantum negat fidem, ex levitate vel metu, sermone vel opere, quia non habet iudicium erroneum.

2) Pertinacia ad haeresim requiritur non significat diuturnitatem temporis, in neganda veritate ; sed est pertinacia rationis quae consistit in neganda veritate sufficienter proposita, ad quod unum instans sufficit.

3) Cum ille qui vere dubitat positive de veritate ab Ecclesia proposita, erranee iudicet (saltem aequivalenter aut implicite) illam non esse certam, sequitur illum esse haereticum (can. 1325, § 2).

4) Qui errat ex ignorantia culpabili, etiam si sit affectata et quaesita ad peccandum alio tamen peccato quam haeresi, dummodo paratus sit iudicio sese submittere Ecclesiae, non est haereticus, quia deficit pertinacia ; si autem ignorantia sit affectata, quia decrevit non credere Ecclesiae ut liberius in fide erret, i. e. ex voluntate qua decrevit non credere etiamsi sciret ab Ecclesia proponi, haereticus est : habet enim voluntatem non credendi id omne quod ab Ecclesia proponitur, et interne iam dissensit ab una veritate revelata sufficienter proposita, scil. ab auctoritate Ecclesiae cui totaliter in fide est obediendum.

5) Qui negat id quod falso putat esse ab Ecclesia definitum revera negat Ecclesiae auctoritatem, et est haereticus formalis ; non tamen in foro externo, nisi animum suum et peccatum sufficienter proferterit.

749. Apostasia (afvalligheid), secundum etymologiam, est defectio ; unde significat retrocessionem a Deo. Porro pluribus modis Deo uniri possumus : fide, obedientia in praeceptis, aut speciali vinculo non praecepto (sed ad consilium spectante) scil. religione et Ordine. Hinc quadruplex datur apostasia :

1° ab Ordine, quando clericus in ordinibus maioribus constitutus se transfert ad statum laicalem ;

2° a religione, quando quis ab instituto vel ordine religioso, quem professus est, recedit ;

monio unius cum pacto explicito vel implicito de educatione acatholica prolis (can. 2319, § 2) ; — d) aut huius baptismus vel educationem extra Ecclesiam catholicam procurant (can. 2319, § 3-4) ; — e) qui species consecratas sacrilege tractant ad normam can. 2320 ; — f) qui a decretis R. Pontificis appellant ad concilium oecumenicum (can. 2332) ; — g) qui obdurato animo per annum excommunicati insobdduent... (can. 2340, § 1) ; — h) qui simoniace ordinantur, vel ordinant aut alia sacramenta ministrant (can. 2371).

3° ab obedientia, quando quis omnino se subtrahit a lege Dei et ab obedientia divinis mandatis ;

4° a fide, quando quis a fide quam antea professus est totaliter recedit. Haec sola est peccatum contra fidem et est apostasia stricte dicta : aliis enim apostasiis existentibus, adhuc potest homo remanere Deo coniunctus per fidem ; sed si a fide discedit, tunc omnino a Deo retrocedere videtur.

Apostasia a fide definitur : recessus totalis a fide christiana (can. 1325, § 2). Apostasia de se non indicat nisi terminum a quo : fidem quae relinquitur ; non autem terminum ad quem apostata accedit, sive sit idololatria, sive deismus, sive iudaismus, etc., sive etiam ad nullam religionem transeat et indifferens maneat. Unde non est species infidelitatis, sed huius variis speciebus addit circumstantiam aggravantem, nempe quod fides relinquitur (a. 1, ad 3).

750. Animadversiones. — 1. Apostatae per se puniuntur iisdem poenis ac haeretici (can. 2314, § 1) ; aliquando tamen speciales et graviores poenae contra illos edictari possunt : ita in quibusdam locis est peccatum specialiter reservatum Ordinario.

2. Apostatae merito habendi sunt qui ex convictione adhaerent sectae massonicae, quae sub velo philantropiae, solidaritatis et mutui adiutorii, verae religioni subdole adversatur. Imo omnes qui (etiam sine adhaesione interna) illi sectae dant nomen, sicut aliis eiusdem generis associationibus quae contra Ecclesiam vel legitimas potestates civiles machinantur, contrahunt ipso facto excommunicationem R. Pontifici simpliciter reservatam (can. 2335) ; clerici autem et religiosi insuper specialibus puniuntur poenis et Congr. S. Officii sunt denuntianti (can. 2336).

3) Olim praeceptum positivum existebat denuntiandi Ordinario haereticos vel de haeresi suspectos, sed istud in desuetudinem abiit. At vi legis naturalis denuntiare oportet quoties agitur de damno gravi animarum vitando, cui superior remedium afferre possit ; quod etiam valet de regionibus ubi haeretici catholics permixti sunt, v. g. si agatur de periculo insolito quod catholicae religioni immineret, inscio superiore. Clerici tamen videntur in omni casu denuntandi, ut episcopus damno tum populi tum cleri sibi commissi occurrat.

4) De reconciliatione haereticorum et receptione in sinu Ecclesiae, diximus in opusculo De Variis Peccatis in sacramenti confessione medendis, c. 2, q. 1, XI-XV.

751. Monitum. — Qui fidem amplexus est, si orietur dubium serium³ contra eam, sub gravi tenetur de fide inquirere et a Deo petere lumen ; quod si negligat, peccat peccato ignorantiae in fide, quod est grave si negligentia sit gravis. At non potest dubium practice admittere et fidem dimittere, etiamsi inquisitione facta contrarium fidei appareat probabile, sed inquirere tenetur donec ad certitudinem perveniat suo ingenio proportionatam. Ratio est, quia in rebus salutis tutius est agendum. Similiter lex naturae postulat ut religionem erga Deum habeamus semper. Unde admissam ex auctoritate retinere debemus donec propria ratione valeamus sufficienter convictionem efficere, qualis non est mera probabilitas.

Idem dicendum de haeretico et infideli qui de sua religione dubitant.

S. Th. II-II, q. 10, a. 7 et 9.

752. Communicatio cum infidelibus et haereticis distinguitur duplex :

1) Civilis, in rebus profanis et civilibus ad sociale commercium pertinentibus, uti sunt emptiones, venditiones, convivia, cohabitatio, conversatio, familiaritas, famulatus, etc. : haec licita est modo absit scandalum et perversio periculum¹ ; et modo haeretici non sint excommunicati vitandi, quo ultimo casu valori can. 2267.

2) Religiosa, in rebus sacris ad religionem pertinentibus, uti sunt ritus, dogmata, sacrificia, orationes, etc., et in rebus mixtis quatenus ad religionem spectant, v. g. in ritu religioso matrimonii vel funerum. Haec spectari potest sive ex parte infidelium et haereticorum, sive ex parte fidelium, et ex utraque parte potest esse activa aut passiva.

753. De communicatione infidelium et haereticorum cum catholicis dicendum : Infideles et haeretici possunt passive assistere non solum praedicationi verbi Dei sed et aliis officiis cultus publici, non tamen active iis participare, quia id recte existimaretur ut signum religiosae unitatis. Unde excluduntur a sacramentis (can. 731, § 2), a sacramentalibus quae singulis publice in ecclesia administrantur², a sepultura ecclesiastica (can. 1240), ab adscriptione associationibus piis (can. 693) et eiusmodi ; consequenter etiam generatim prohibetur ut eadem ecclesia simultanee utantur cum catholicis, aut vice versa. Quod si sint apostatae aut haeretici, ac proinde excommunicati, insuper valet can. 2259.

Complures habentur de hac re decisiones S. Officii, quod non fert positivam legem ecclesiasticam, sed ipsam legem naturalem et divinam hac in re et in similibus quaestionibus interpretatur aut applicat :

a) Illicitum est in sacris functionibus haereticos in chorum invitare, alternis psallere, dare iis pacem, sacros cineres, candelas et palmas benedictas aliaque id genus externi cultus, quae interiosis vinculi et consensionis indicia iure existimantur (8 iun. 1859).

b) Licitum non est haereticos, schismaticos aut Iudaeos, etsi pueri aut puellae sint, admittere, ut in ecclesiis catholicis ad functiones liturgicas in choro musico cantent (1 maii 1889), id tamen attentis specialibus circumstantiis, pro schismaticis tolerari posse (24 ian. 1906) ; licitum autem est acatholicis permittere ut ad functiones liturgicas in ecclesia catholica organa pulsent, si ex eo non est imendum scandalum (23 feb. 1820).

c) Non est licitum acatholicis permittere ut ad functiones liturgicas catholicorum faces vel lumina deferant (20 nov. 1850) ; item ut missae inserviant (ibid.; 30 iun. et 7 iul. 1864) ; aut patrinum agant (3 maii 1893 ; 27 iun. 1900 ; can. 765) ; item adhiberi testes in matrimonio catholicorum, quamvis aliquando tolerari possit remoto scandalo (19 aug. 1891).

d) Non est licitum permittere ut haeretici vel schismatici in ecclesiis catholicis suos ritus celebrent (10 maii 1753), neque ut catholici in eorum templis sacra perficiant (can. 823, § 1 et 2) ; id enim perinde est ac consentire eorum ritibus aut saltem occasionem praebere catholicis communicandi cum acatholicis in rebus sacris (10 maii 1753 ; 13 aug. 1627 ; 5 iun. 1889) ; id tamen aliquando tolerari potest, si aliter fieri sit impossibile et conditiones reddant impossibilem confusionem religiosam, ac absit scandalum (5 iun. 1889). Ita ex graviore causa, ad facilius promovendam schismaticorum et infidelium conversionem, sacrarum caeremoniarum intuitu, aliquando missionarius permittitur facultas celebrandi missam catholico ritu super altare in templis haereticorum vel schismaticorum, « ita ut eadem altaria non inserviant nisi pro nudiis tabulis, et more catholicorum disponantur cum sacrato lapide, mappis, SS³ Crucifixi imagine, candelabris et aliis necessariis suppellectilibus ad usum SS. Missae sacrificii ritu praedicto » (12 apr. 1704).

754. De communicatione religiosa fidelium cum infidelibus aut acatholicis dicendum :

Communicatio activa seu participatio in ipsis sacris, scil. cultus publici, est illicita, quia est implicita approbatio exercitii cultus et agnita sectae ; passiva vero illicita est generatim, sed aliquando licita esse potest ob gravem rationem. Hinc :

a) Si fiat cum haereticis (vel schismaticis), ex iure naturali et ecclesiastico per se et regulariter est graviter illicita fidelibus « vel ob periculum perversionis in fide catholica, vel ob periculum participationis in ritu haeretico, vel ob periculum et occasionem scandali aut seductionis⁴ », vel ob speciem adhaesionis falsae sectae quam per se significat (Rom. XVI, 17 ; Tit. III, 10).

b) Per accidens tamen et extraordinario licita esse potest, dummodo actio non sit intrinsece mala, et adsit causa proportionata, quae requiritur eo gravior quo res sacra in qua communicatur sit maioris momenti, et quo actio propius ad cultum accedat.

c) Cum infidelibus, a fortiori est illicita, praesertim quod eorum cultus solet esse falsus et superstitiosus.

Hinc canon 1258 : « § 1. Haud licitum est fidelibus quovis modo active assistere seu partem habere in sacris acatholicorum.

§ 2. Tolerari potest praesentia passiva seu mere materialis, civilis officii vel honoris causa, ob gravem rationem ab Episcopo in casu dubii probandam, in acatholicorum funeribus, nuptiis similibusque solemniis, dummodo perversionis et scandali periculum absit » (cfr. can. 2316).

755. Specialim quoad Sacramenta, principium generale est illa a ministro haeretico (schismatico vel iurato) illicite postulari, quia talis postulatio est implicita agnitio auctoritatis ministri et ipsius sectae. Hinc :

1) Nunquam licitum est ea petere ab eo, qui illa sit ministraturus modo qui a ritu catholico sit alienus et ab Ecclesia tales discernat, quia esset immediata participatio in cultu illicito, et implicita professio falsae sectae.

2) Nec licitum est, si catholico ritu ministret, nisi in extrema necessitate pro Baptismo (deficiente scil. laico) et Poenitentia tantum (S. Off., 7 iul. 1864), et hac deficiente pro Extrema Unctione, dummodo tamen circumstantia necessitatis faciat (quod ordinario fit) ut petitio non amplius tamquam agnitio sectae consideretur ; secus adhuc illicitum esset⁵.

3) Nunquam licitum est in Baptismo haereticorum per se vel per procuratorem agere patrinum, quia nomine baptizandi a ministro Baptismum petit (10 maii 1770 ; 7 iul. 1864 ; 3 ian. 1871).

4) Imo regulariter non est licitum tali Baptismo assistere vel in eo materialiter tenere infantem, nisi propter grave motivum et semoto scandalo (10 maii 1770).

756. Quoad sacramentalia et benedictionem nuptialem valet idem principium : illicite ea a ministro acatholico qua tali postulari, quia talis postulatio est implicita agnitio auctoritatis ministri. Hinc :

1) Nunquam licitum est sacra, ut benedictiones, orationes, etc. petere a ministro haeretico (vel schismatico), neque benedictionem nuptialem, nec consensum matrimonialem coram illo praestare aut renovare, etiamsi matrimonium iam contractum fuerit coram parocho (29 ian. 1817), et hoc sub poena excommunicationis Ordinario reservatae (can. 2319 ; 1063, § 1).

2) Contractum civile inire coram ministro haeretico agente tantum ministrum civilem, est licitum (29 nov. 1762 ; can. 1063, § 3).

3) Nunquam licitum est, in matrimonio coram ministro haeretico celebrato, fungi munere testis, sive paranymphi sponsum ducentis, non ad sponsam, sed ad altare vel ad ministrum, quia ipsi caeremoniae participando, et testis auctoritatam conciliando contractui, implicite ministri auctoritatem agnoscit.

4) Non licitum est regulariter tali matrimonio assistere nisi propter grave motivum, semoto scandalo et contemptu auctoritatis ecclesiasticae, et tantum honoris et officii civilis causa⁶ (10 Maii 1770 ; 14 ian. 1874 ; can. 1258, § 2).

757. Quoad disputationes cum infidelibus et haereticis :

1. Disputare tamquam de fide dubitans et veritatem fidei argumentis experiri intendens, pro fidei est peccatum et quidem infidelitatis.

2. Disputare ad exercitium privatum, per se est licitum, nisi pro disputante vel audientibus sit periculosum.

3. Disputare ad confutandos errores per se est licitum, dummodo disputans sit firmus in fide, sufficienter doctus, et iudicetur disputatio saltem audientibus profutura ; quod tamen in praxi raro continget.

4. Nihilominus ex lege positiva omnibus prohibetur disputatio publica « nisi de consensu auctoritatis ecclesiasticae (can. 1325, § 3). Cfr. S. C. de Prop. Fide, 8 mart. 1625 ; 7 feb. 1645 ; 18 dec. 1662 ; S. Off., 19 ian. 1664 ; S. C. Conc., 6 mart. 1625 ; et 8 mart. 1658.

758. Quoad ingressum in templa haereticorum et assistendam ipsorum officiis, principium generale est non licere officiis participare, assistere tamen materialiter aliquando licitum esse (can. 1258). Hinc :

1) Simplex ingressus in templum est per se res indifferens, unde licita si fiat (semoto scandalo) ad templum invisendum, ad vitandam pluviam vel aggressionem, etc. (S. Off., 13 ian. 1818).

2) Participatio officiis, psalmodiis, precibus, ritibus, qua quis se gerit sicut haeretici et illis se iungit, nunquam licita est, etiamsi exigatur ab auctoritate publica (S. C. P. F., 6 aug. 1764 ; S. Off., 13 ian. 1818 ; 26 apr. 1894) ; — licitum tamen est privation orare ante SS. Sacramentum vel statuas Sanctorum, aut reverentiam exhibere Sanctissimo, dummodo satis appareat illum qui ita agit se cum adstantibus non formaliter unire ; item simul cum haereticis privatim orare, si preces sint bonae⁷.

3) Cooperatio ad ipsa officia haereticorum sive cantu, sive cantus directione, sive instrumentis musicis, etiam sponte vel solius lucri aviditate facta, nunquam licita est, quia pertinet ad ipsum exercitium cultus, vel et falsae fidei est simulatio⁸ (S. Off., 19 iun. et S.C.P.F., 8 iul. 1889).

4) Assistentia mere materialis officiis vel concionibus, ex mera curiositate et sine ulla causa habita, quia speciem mali habet, est peccatum (S. Off., 7 aug. 1704 ; 10 maii 1770 ; instr. Card. Vic. de Urbe, 12 iul. 1878), probabiliter tamen leve tantum, nisi accedant peculiares circumstantiae, vel specialis prohibitio, uti facta fuit Romae (Card. Vic. de Urbe, 12 iul. 1878) ; unde, semoto scandalo, si fiat ob bonum finem erit licita, v. g. ad confutandos haereticos.

Hinc a) in locis in quibus iamduo catholici cum acatholicis permixti vivunt, talis assistentia communiter non censetur culpa gravis, dummodo absit scandalum, participatio ritibus vel orationibus, et perversionis periculum.

b) In locis omnino catholicis in quibus haeretici paulo antea fere ignoti nunc sedes fixerunt, templa erigunt et disciplinas quaerunt, talis assistentia facile causat scandalum et habetur ut favor sectae vel signum communionis cum ipsa, unde facile erit graviter mala et strictius est prohibenda.

c) Si a persona privata vel a publica potestate exigatur in odium religionis vel favorem haereseos, nunquam licita est ; sic enim censeretur adimpleri id quod a superiore exigitur. — Si autem propter aliam rationem exigatur (v. g. pro familia, nautis, militibus, incarceratis), licita est ad vitandum grave incommodum (Paulus V, 1606).

d) In omni tamen casu frequentatio assidua raro excusabitur a mortali propter periculum vel scandalum.

759. Corollarium. — De assistentia funeribus vel sepulturae :

1) Si sint haeretica (pagana, mahumedana, iudaica...), ipsis assistere materialiter, civilis officii causa, licitum est catholicis propter grave damnum, dummodo non communicent in ritibus vel sacris caeremoniis sectae quibuscumque (precibus, luminaribus, concioni audiendae) et absit periculum scandali⁹ (S. Off. 13 ian. 1818 ; 7 iul. 1871).

2) Si sint stricte civilia et nullo modo anticatholica, assistentia vel cooperatio non videtur illicita, si fiat civilis officii exhibendi causa, vel alia quamdam ratione etiam solius amicitiae : ita fit aliquando pro defuncto non baptizato, vel pro suicida cui Ecclesia denegat sepulturam.

3) Si sint (ut saepius fit) civilia et simul antireligiosa v. g. si sint manifestatio contra denegatam ab Ecclesia sepulturam, vel contra religionem, uti fit si magna solemnitas, convocatio inimicorum Ecclesiae, signa francorumariorum, spiritistarum, liberorum cogitationum adhibeantur, aut etiam si defunctus baptizatus ut apostata mori voluerit, aut aliquo contractu se ad hoc obligaverit, etiam si pie mortuus fuerit : formalis cooperatio aut participatio in caeremoniis si fiat nunquam licita est ; et materialis cooperatio vel assistentia licita non erit nisi a) non significet approbationem et absit omne periculum scandali, b) non maior vel diuturnior fiat ac necessitas postulet, et c) adsit ratio valde gravis, qualis ordinario non est simplex gratitudo, ordinaria amicitia, invitatio, lucrum, societas artistica, timor humanus ; — proxima tamen cognatio, omnimoda subiectio vel coactio, amissio officii cum magno damno temporali sufficient praesertim ubi talis ratio ab omnibus facile agnosci posset (ep. Pii IX ad arch. Paris., 26 oct. 1865).

4) Adire domum mortuariam ad exhibendum obsequium civile et urbanitatis causa est licitum.

760. Animadversiones. — 1. Gravitas peccati in assistentia officiis, Baptismo, matrimonio, funeribus acatholicis pendet a circumstantiis : pensanda est ex gravitate vel specie mali, scandalo, approbatione data, et ex insufficientiae motivi. Ad quod etiam considerandae veniunt qualitas personae assistentis, necessitas vel convenientia assistendi, significatio solemnitatis et intentio hostilis.

2. Periculum pro fide etiam oriri potest ex frequentatione scholorum acatholicarum, et ex matrimoniis mixtis ; de quibus dicetur in respectivis qui has quaestiones spectant tractatibus.

761. Cooperatio ad infidelitatem vel haeresim est concursus ipsis praestitus. Est duplex : una immediata, quae est participatio ipsi constitutioni, propagationi, cultui earum : haec est intrinsece mala et semper illicita ; alia mediata, quae est subministratio materiae, facultatis, mediorum ad earum conservationem, propagationem vel cultum. Haec per se est illicita, quia dat alteri medium seu occasionem peccandi, quod ab eo potius avertere tenemur, et in hoc mala est ; per accidens licita esse potest, si actio cooperantis non sit intrinsece mala, et adsit causa proportionate gravis, bonum scil. quod malum i. e. occasionem peccandi datam compenset. Unde eo gravior requiritur causa quo malum ad quod cooperatio fit est gravius, et quo cooperatio est propinquior et magis in illud influit (n. 489-490).

762. Quoad Sacramenta : 1) Parentibus nunquam est licitum positive cooperari aut permittere (v. g. petendo aut volendo aut consentiendo) ut liberi a ministro haeretico (schismatico, iurato) baptizentur, quia petere aut velle Baptismum haereticorum est implicita agnitio sectae, quod est intrinsece malum (S. O., 26 sept. 1668 ; 29 nov. 1672 ; can. 2319) ; id autem negative permittere et passive se habere non erit licitum nisi propter incommodum valde grave, quia cooperatio fit ad valde grave malum.

2) Similiter catholicis, etiam in nosocomio deservientibus, illicitum est, postulante infirmo haeretico, ministris ipsius sectae directe advocare ut auxilia religionis recipiat (item ut minister ritus funerbs persolvat) : ita S. O., 14 maii 1848 et 26 dec. 1898 ; ad hoc tamen uti possunt persona ad eamdem sectam pertinente (31 ian. 1872).

Quoad talis personae desit, secundum quosdam licitum est advocare ministrum dicendo : talis vult te alloqui, vel aliquid simile, sed tantum propter bonum commune, in casu non ordinario, ut vitetur scil. maenит odium publicum in catholicorum religionem, vel cessatio multorum bonorum a deservientibus nosocomio praestandorum ; secus non, quia agitur de maximo malo privatae personae scil. de noxa aeterna moribundi¹.

763. Quoad officia cultus et conciones haereticorum :

1) Nunquam est licitum cantu aut musicis instrumentis cooperari officiis haereticorum, ut dictum est art. praec. (n. 758, 3°), quia cooperatio est immediata seu participatio ipsi exercitio cultus.

2) Nec licitum est alios invitare ad officia vel conciones haereticorum, sive persuasione, sive auctoritate vel consilio, sive aliis quibuslibet invitamentis, quia est directe inducere ad peccandum, quod est intrinsece malum.

3) Imo pulsare campanam tamquam signum quod incipit officium vel concio haeretica (e contra in honorem regis), quia ordinario pro invitatione sumitur aut omnino proxime cuin invitatione cohaeret ; nisi forsan quis ostendat se ita agere ex causa valde gravi, v.g. in gravi aut quasi extrema necessitate.

764. Quoad aedificationem templorum et altarium :

1) Nunquam erit licitum idola et illorum altaria vel templa ornare, quia est intrinsece malum.

2) Ipsorum templa vel altaria aedificare illicitum est generatim, quia ut signum professionis falsae fidei haberi et scandalum excitare solet (S. O., 7 dec. 1626 ; 5 sept. 1736 ; 8 ian. 1851) ; secus licitum non erit nisi ex gravissima causa, quia agitur de re omnino prava (2 iul. 1827).

3) Aedificare templa mahumedanorum, secluso scandalo, licitum est ex metu gravis mali (P. F., 21 nov. 1837).

4) Aedificare templa haereticorum, iudaeorum, schismaticorum

a) ex leviori causa licitum est muratis et opificibus subalternis, modo non habeatur ut professio vel approbatio haereseos, absit scandalum, et non exigatur in contemptum religionis, quia cooperatio est remota et secundaria (S. O., 13 ian. 1818 ; 7 iul. 1864) ;

b) architectis autem, conductoribus, praefectis operum, in locis in quibus catholici acatholicis permixti iamduum vivunt, non est licitum nisi ex gravi causa, qualis non est solum lucrum, quia cooperatio est principalior ;

c) pro iisdem, in locis omnino catholicis, generatim est graviter illicitum (instr. Card. Vic. de Urbe, 12 iul. 1878).

5) Idem dicendum videtur de aedibus francorumariorum vel alterius societatis impiae.

6) Ad locandam autem domum ut inserviat haereticorum cultui vel congregationi francorumariorum aut alius sectae impiae, gravior requiritur causa, quia cooperatio est propinquior.

765. Quoad confectionem et venditionem rerum falso cultui destinatarum :

1) Si alium usum bonum vel indifferentem habere non possint, nunquam est licitum quia est intrinsece malum.

2) Si alium usum habere possint sed cultui falso inservire debeant, licitum esse potest propter motivum tanto gravius quanto cooperatio est maior.

In particulari a) generatim est licitum, leviori causa, conficere organa, cathedram, altaria, vestes pro haereticis, quia cooperatio est remota ;

b) quodsí expresse et formaliter petantur propter malum usum, non erit licitum nisi gravi causa, quia cooperatio est propinquior ; imo aliquando requiritur causa gravissima, si res sit gravissima, v. g. hostias conficere aut vendere quibus abusuri inimici Ecclesiae ;

c) denique illicitum est fabricare idola, vestes sacras ad usum superstitiosum destinatas, signa superstitiosa, signa et emblemata francorumariorum, cum res fere nunquam usum bonum habeant ;

d) si conficiantur ista ad usum indifferentem vel bonum, est licitum, sicut idolum facere ad ornandum hortum vel ad ludos scenicos.

766. Quoad opera religiosa acatholica vel quae ad falsam religionem ordinantur :

1) Ipsis conferre pecuniam vel sponte, vel quia ad religionem spectant, nunquam licitum est quia est formaliter protegere, quod est intrinsece malum.

2) Id agere coacte et sine mala intentione, si opera sint religiosa (v. g. templum, festivitates, caeremoniae), regulariter est illicitum, nisi a) propter causam valde gravem, quia fovere falsam religionem est cooperatio satis proxima et proximior quam constructio templi, et b) dummodo constet non consentiri falsis superstitionibus aut caeremoniis (S.C.P.F., 2 iul. 1827 ; S. O., 21 apr. 1847) : uti v. g. facere possunt catholici ut se liberent a simultaneitate cultus (S. Poen., 1822), et deputati qui ob bonum pacis publice ex aerario publico haereticis sicut catholicis operibus subsidia conferunt.

3) Si non tantum ad religionem ordinentur, sed alium finem bonum habeant v. g. educationem, curam aegrotorum, pauperum..., sufficeret causa gravis, dummodo non consideretur ut favor haereseos, desit scandalum et pecunia non adhibeatur ad pervertendos catholicos. Quod facilius erit licitum in locis iamduo mixtis, quam in locis omnino catholicis.

4) Idem dicendum videtur de operibus aliorum inimicorum Ecclesiae, v. g. liberalium, socialistarum, in regionibus ubi hac voces indicent oppositionem ad Ecclesiam.

5) Attamen illicitum est talibus societatibus nomen dare quae directe habent finem malum ; si autem solum indirecte ordinentur ad finem malum, et habeant finem directum bonum v. g. oeconomicum, licitum erit ex gravi causa et semoto scandalo.

Ita illicitum est nomen dare societatibus theosophicis (4 iul. 1919), item societati Londinensi « ad promovendam Christianitatis unitatem » (18 iul. 1919), vel etiam associationi Y. M. C. A. (5 nov. 1920) quae indifferentismum religionum spargit.

767. Quoad scripta mala aut prohibita : libros, ephemerides, dictionaria, encyclopedias, periodica, diaria aliaque huius generis².

A. conscribenda : 1) Redactoribus principia falsa propugnare et secundum illa principia scripta conficere nunquam est licitum, quia est immediata cooperatio et semper peccatum grave.

2) Articulis ex se indifferentibus (v. g. de re litteraria, scientifica, artistica) cooperari et quidem frequenter aut ordinario est cooperatio plus minusve proxima, prout ita plus vel minus commendentur et propugnentur pravum scriptum, et ideo non est licitum nisi, secluso scandalo, et propter causam plus minusve gravem, qualis non est maius lucrum, sed solum lucrum ad sustentationem necessariam.

3) Aliquando et extraordinario articulos indifferentes inserere est cooperatio remotor, quae tamen non est licita sine causa, sed ad quam sufficit mediocriter gravis qualis certo est occasionaliter exponere vel defendere bona principia aut impedire malum articulum, modo existimatio mali scripti exinde non augeatur nec pessimus scriptum cum magno fidelium scandalo promoveatur (can. 1386, § 2).

B. imprimenda : 1) Ipsi editori aut typographiae domino nunquam licitum est impressionem suscipere, quia non solum est proxime cooperari sed etiam alios ad cooperandum inducere (can. 2318, § 1).

2) Impressioni omnino proxime cooperari, typographiam dirigendo, characteres seu typos ponendo, folia impressa corrigendo, non est licitum nisi in casu rarissimo, ad breve tempus et ob necessitatem gravem (qualis non est dimissio e fàmulatu) ; excepto casu quo liber adeo malus sit ut bonum finem habere non possit (12 iul. 1878).

3) Remotius, quamvis sat proxime cooperari, chartam typis imponendo, prelum versando, chartam vel atramentum parando, folia impressa ordinando et coniungendo, aut ad emptores deferendo, machinam movendo eamque curando, ex minori causa semper tamen gravi est licitum.

4) Remotissime agere, v. g. atramentum, chartas, machinas et alia ad impressionem necessaria vendendo, licitum est solius lucri causa.

Exinde sequitur adesse obligationem deserendi typographiam, in qua fere unice libri pravi et ephemerides pravae imprimuntur : absolute pro illis qui omnino proxime cooperantur ; imo pro illis qui remotius cooperantur, sicut pro illis qui laborant in typographiis in quibus libri boni et mali indiscriminatim imprimuntur, si sine notabili detrimento recedere possint.

C. vendenda (a fortiori locanda, distribuenda, concedenda) : 1) Vendere scriptum prohibitum quod est prorsus malum, adeo ut bonum usum non habeat, nullo modo est licitum, nisi illi qui ex officio lecturus certo cognoscitur, v. g. inquisitori.

2) Ea quae non sunt ex omni parte mala sed res utiles continent, sive illi qui iis est abusurus, sive indiscriminatim omnibus, in officiis aut per vias publicas exponere et vendere non est licitum nisi propter incommodum valde grave, et donec aliud medium adsit comparandi victum³.

3) A fortiori invitare seu positive inducere ad mala scripta emenda est illicitum, quia est inducere ad peccandum, et ideo intrinsece malum.

4) Exemplare separatim vendere, potest esse licitum ex minori causa, scil. mediocriter gravi (non ob solum lucrum aut solam concurrentiam) ; imo nullo modo erit illicitum si praesumi possit ementem habere iustam causam legendi.

Notetur autem bibliopolas non teneri inquirere in quem finem libri emantur, sed eos vendere possunt omnibus quos spectata eorum qualitate prudenter existimari liceat eos petere ; alias onus nimis grave imponeretur (cfr. can. 1404).

D. exponenda : 1) Tabernariis, cauponibus, dominis hospitiorum, tonsoribus scripta prorsus mala (quae fidei aut moribus vix non adversantur) omnibus legenda exponere est grave peccatum, etiam si a multis petantur qui propterea cauponam sint derelicturi : damnum grave non sufficienter compensant multorum ruïnam spiritualem.

2) Scripta, quae rarius aliquid mali continent, legenda tradere iis qui petunt, licitum est ad vitandum grave damnum.

3) Iis quibus experientia constat fere omnes talia scripta petere, et alias cauponam derelicturos, non erit illicitum ea publice exponere ; praestat simul et exponere bona.

E. promovenda et sustentanda : 1) Nomen dare et actiones emere causa societatis constituendae ad scripta prava edenda vel propaganda⁴, item illorum publicationi subscribere et eam pecunia sustentare, illicitum est quia nulla necessitas videtur cooperationem honestare ; quod certissimum est si scripta sint ex professo impia aut prava vel si absque cooperatione societas non constitueretur.

2) Societati iam effectae vel scripto iam edendo subscribere, cum sit cooperatio proxima, non erit licitum nisi sit causa gravis proportionata ad influxum cooperationis et ad malum timendum, absit periculum scandali et perversionis, nec scriptum manifeste in odium religionis edatur.

3) Numerum separatum vel exemplare speciale emere est cooperatio remotor, ad quam, secluso scandalo, sufficit causa rationabilis etiam levis, v. g. utilitas lectionis ; et paulo maior si frequentius fiat. Notetur tamen lectionem ipsam illicitam esse, si positive prohibeatur.

4) Nuntia indifferentia praestare de rebus vendendis, locandis, emendis, etc. non est licitum nisi secluso scandalo, et ex iusta causa, eo maiore quo magis annuntiationes efficiant ut scripta latius propagentur et facilius sustineantur. Quando parum confert, sufficit ratio minus gravis.

768. Quoad deputatorum electiones comitiis regni, provinciae, municipii :

1) Sponte i. e. ex convinctione et approbatione eligere candidatum Ecclesiae infestum, graviter est illicitum, quia est cooperatio formalis, et ideo intrinsece malum.

2) Mere materialiter et coacte, metu mali, talem eligere non est intrinsece malum, quia mandatum quod elector confert non est determinatum ad malum, sed malitia seu abusus electi ad malum ordinatur ; unde elector non est vera causa sed solum occasio mali inferendi. Cum autem agatur de malo gravissimo religionis et societatis, nulla causa utilitatis talem cooperationem excusare potest sed sola necessitas gravis (qualis esse potest amissio officii), praesertim si exitus electionis vere dubius appareat ct forsan a paucis suffragiis pendeat ; quo saltem casu erit peccatum mortale, quia tunc suffragium magnum influxum exercere potest in magnum malum. Non ergo sufficit amicitia candidati aut peritia maior, aut commodum ex eius electione sperandum ; ista enim non compensant adiutorium praestitum gravi nocumento Ecclesiae aut reipublicae.

3) Abstinere a suffragio ferendo est illicitum propter easdem rationes, si scil. probabiliter impediri potest electio indigni : est enim cooperatio negativa illius qui non facit quod facere ex officio tenetur, iustitia scil. legalis ; imo est peccatum grave quando exinde probabiliter timeri potest quod sufficiens numerus bonorum candidatorum non eligatur et ita magnum malum a perversis perpetretur, vel si abstinens est tantae auctoritatis ut multos exemplo suo traheret et efficaciter in successum electionis influeret (quod raro contingit).

4) Eligere candidatum neutralem est illicitum si exinde probabiliter impediatur electio boni, aut non impediatur electio indigni ; imo potest esse peccatum grave, eodem modo ac dictum est, in solutione praecedenti.

5) Candidato quaerenti et cogenti, suffragium promittere sed cum restrictione interna (prout possim, et ut ius habeas) aut ipsi acquiescere respondere, est licitum ad vitandum grave incommodum, quia tunc circumstantiae sufficiunt indicant sensum responsi, scil. respondentem unice intendere se ab importuna coactione liberare. Talis promissio evidenter non obligat.

6) Eligere candidatum pravum aut indignum, a fortiori neutralem, per accidens potest esse licitum, v. g. si non sit spes ut eligatur elenchus bonorum quin eligantur et mali qui in eodemem elencho contineantur ; item si candidati eligendi non sint nisi mali ; tunc enim potest eligi minus malus, praesertim si ita maius malum ab aliis timendum esset avertendum.

769. Lege naturali atque positiva diversimode prohibentur scripta pro fide aut vita christiana periculosa.** — Lege naturali obligamur ad vitandum omne periculum magni momenti pro fide et moribus ; unde praeter omnes leges humanas et ecclesiasticas, regulariter illicitum est evulgare vel legere scripta pro fide vel bonis moribus periculosa. Hinc :

1) Maxima vigilantia uti debent episcopi, parochi, patresfamilias, legislatores, magistratus, praeceptores, etc. ut libri perniciosi longe fiant ab oculis et manibus eorum pro quibus rationem sunt Deo reddituri (can. 1405, § 2 ; 1397, § 4).

2) Etiamsi libri non prohibeantur lege humana et ecclesiastica, possunt tamen periculosi et prohibiti esse pro determinata persona ratione specialis periculi, v.g. pro iuvene.

3) Unde si libri non sint in Indicem relati, possunt a iure naturali prohiberi sive generatim, sive pro determinata persona.

4) Et si qui facultate muniti fuerint legendi libros prohibitos, aut si leges Indicis alicubi non vigerent, nihilominus non possunt omnia legere, si scil. ex natura sua sint periculosa pro omnibus, vel si sciant aut experiantur huiusmodi lectionem sibi esse noxiam, vel proxime periculosam, v. g. si nesciant veritatem ab errore discernere (can. 1405, § 1).

5) In hac re expedit ordinario rigidiores opiniones sequi ait S. Alphonsus, dum scil. agitur de vitando proximo periculo peccati formalis.

6) Sed et insuper lege ecclesiastica v. g. Indicis, aut a S. Pontifice vel ab episcopo nominatim interdici scripta possunt¹ (can. 1395) ; et tunc, etiam si absque periculo legerentur, nihilominus manent prohibiti : lege quidem naturali prohibentur propter ipsum periculum perversionis in particulari, sed lege positiva propter praesumptionem periculi communis (n. 345, et can. 21).

De qua lege positiva Indicis eiusque regulis generalibus et specialibus nunc specialim est dicendum, quae prohibet tria genera scriptorum, spectantia scil. S. Scripturam — vel fidem et mores — vel cultum, devotionem et liturgiam.

770. Quoad S. Scripturam, generali regula, ipso iure prohibentur :

1) « Editiones textus originalis et antiquarum versionum catholicorum sacrae Scripturae, etiam Ecclesiae orientalis, ab acatholicis quibuslibet publicatae » (can. 1399, § 1).

2) « Eiusdem versiones in quamvis linguam, ab eisdem confectae vel editae » (can. 1399, § 1).

3) « Libri S. Scripturarum vel eorundem annotationes et commentaria, si edita fuerint non servatis canonum praescriptionibus » (can. 1385, § 1, et 1399, § 5) i. e. sine censura praevia etiam a laicis.

4) « Versiones S. Scripturarum in linguam vernaculam... nisi sint a Sede Apostolica probatae, aut nisi edantur sub vigilantia Episcoporum et cum adnotationibus ¹, praecipue excerptis ex sanctis Ecclesiae Patribus atque ex doctis catholicisque scriptoribus² » (can. 1391 et 1399, § 5). Quod valet pro editionibus post annum 1897 : lex enim non habet effectum retroactivum ; ante annum 1897 autem non requirebatur episcopi approbatio sed sufficiebat pro catholicis editionibus versio cum adnotationibus.

Notetur autem a) excepto can. 1400 : « Usus (praedictorum) librorum... its dumtaxat permittitur qui studia theologica vel biblicis quovis modo operam dant, dummodo iidem libri fideliter et integre editi sint neque impugnentur in eorum prolegomenis aut adnotationibus catholicae fidei dogmata ». Permittuntur scil. professoribus, et discipulis, et illis qui post studia impleta pergunt Scripturae studere ; quicumque scil. habitualiter, non actu mere transeunte, sive in scholis sive privatim haec studia excolunt ;

b) nullam amplius adesse prohibitionem legendi Scripturam in lingua vernacula, nec obligationem petendi licentiam a parocho aut confessario, dummodo editio sit probata.

771. Quoad fidem et mores, generali regula, ipso iure prohibentur :

1. Quod sumendum est copulatim (com. int. 20 maii 1923). — Versionibus cum adnotationibus assimilandae videntur versiones paraphrasticae.
2. Annotationes quae exponunt scientiam profanam : geographiam, archaeologiam, etc. possunt desumi ex auctoribus profanis.

1) « Libri quorumvis (etiam catholicorum) scriptorum, haeresim vel schisma propugnantes² (i. e. non solum obiter enuntiantes, paucis et quasi aliud agentes, sed additis rationibus suadere conantes, probantes aut defendentes) ; — aut ipsa religionis fundamenta quoquo modo (sive directe, rationibus, sive indirecte, iniuriis, sive seria imaginatione, sive etiam ioci et derisionibus) evertere nitentes » (can. 1399, § 2).

Haeresis est error in fide catholica. Schisma intelligitur perfectum et completum, quo quis renuit obedientiam S. Pontifici ; non autem simplex inobedientia nec contemptus legis particularis, nec rebellio adversus episcopum. Fundamenta religionis sunt veritates ordinis naturalis praeliminares quae religionem catholicam (v. g. possibilitas miraculi, prophetiae, revelationis, aut motiva credibilitatis in genere, etc.) vel omnem religionem fundant (v. g. existentia Dei, spiritualitas animae) ; hinc prohibentur libri propugnantes atheismum, pantheismum, scepticismum, agnosticismum, positivisumum, theosophiam (16 iun. 1919), multaque opera philosophica moderna.

2) « Libri qui religionem (catholicam, vel saltem naturalem) aut bonos mores data opera impetunt » (can. 1399, § 3), i. e. non obiter attingunt sed ex professione impugnant seu ex intentione et de industria, quae manifestari potest sive explicite sive multiplicatis impugnationibus ex eo quod in notabili parte ita fiat, v. g. pluribus vicibus, aut per plures paginas vel integrum caput.

Hinc prohibentur scripta sectaria, et multa socialistica, et illa quae habitualiter narrant vel describunt immoralia.

3) « Libri quorumvis acatholicorum (scil. apostatarum, haereticorum, schismaticorum, aut non baptizatorum) qui ex professo (i. e. intentione docendi, principaliter, in notabili parte v. g. uno capite) de religione tractant ; nisi constet nihil (aliquius momenti) in eis contra fidem catholicam contineri » (can. 1399, § 4).

Acatholicorum libri de doctrina sacra, de re dogmatica aut morali, de iure canonico aut historia ecclesiastica, de veritatibus philosophicis quae sunt fundamentum religionis et theologiae tractantes praesumuntur erronei et periculosi in fide, nisi constet contrarium, uti v. g. pro Leibniz : « Systema theologiae », pro Hugone Grotio : « De Religione ». Non igitur legendi sunt sine praevia informatione. — E contra opera catholicorum qui postea haeretici facti sunt.

4) « Libri qui quodlibet (etiam unum) ex catholicis dogmatibus (non tantum negant sed et) impugnant (argumentis) vel derident, — qui errores ab Apostolica Sede (sive immediate a S. Pontifice sive mediate a S. Congregatione cum pontificia approbatione, v. g. Syllabi errores : ita S.C. Ind., 23 maii 1898) proscriptos tuentur (i. e. ex professo defendunt), — qui cultui divino detrahunt (non obiter sed notabiliter ita ut fama laedatur aut minus existimetur), — qui disciplinam ecclesiasticam (v. g. coelibatum, Indicem) evertere contendunt (seu mutare et vacillare ex professo intendunt), — et qui data opera (studiose, consulte, de industria) ecclesiasticam hierarchiam (sive ordinis sive iurisdictionis), aut statum clericalem vel religiosum (non ut privatas personas sed quia ad hierarchiam vel statum pertinent) probris (seu contumeliis) afficiunt » (can. 1399, § 6).

5) « Libri qui cuiusvis generis superstitionem, sortilegia, divinationem, magiam, evocationem spirituum, aliaque id genus docent (ut alii addiscant et faciant) vel commendant » (can. 1399, § 7).

Tales sunt qui docent effectus daemonis, modos qui cognoscantur insufficientes sine interventu daemonis, aut spiritismum verum quo intenditur evocatio spirituum aut cum illis commercium, — non autem libri qui occultismum mere naturalem tradunt.

6) « Libri qui duellum, vel suicidum, vel divortium (non solum civilis contractus sed ipsius matrimonii vinculi) licita (in conscientia statutum) (i. e. non obiter affirmant sed rationibus demonstrantur conantur), — qui de sectis massonicis vel aliis eiusdem generis societatibus agentes, eas utiles et non perniciosas Ecclesiae et civili societati esse contendunt » non incidenter sed notabili parte (can. 1399, § 8).

Societates eius generis sunt sectae clandestinae ut carbonaria, nihilistarum, anarchistarum, etc., etiam Feniani (S. O. 12 ian. 1870), — non autem socialistarum qui efformant sectatam politicam, nisi tamen secreto uniuntur ad evertendum Statum.

7) « Libri qui res lascivas seu obscenas ex professo (non obiter, sed principaliter, aut directe et notabiliter) tractant, narrant (vivide ita ut alliciant, v. g. libri pornographici), aut docent i. e. theoretice approbant, v.g. amorem liberum, malthusianismum, media anticonceptionalia (can. 1399, § 9). — Non autem theologica, scientifica, chirurgica opera, nisi sub praetextu scientifico appareant conscripta ad alendam nefariam curiositatem vel excitandum appetitum venereum.

Notetur olim extitisse exceptionem in favorem magistrorum pro operibus classicis obscenis, sed haec est ablata. Unde si professor, vel iudex, vel scriptor diarii, vel officialis, ex officio librum obscenum legere debet, licentiam petat ; quodsí omnino immediate legere deberet, posset supponere, pro hoc solo casu, legem non obligare eiusque obligationem hic et nunc cessare.

772. Quoad cultum, devotionem, liturgiam, regula generali ipso iure prohibentur :

1) « Libri ac libelli qui novas apparitiones, revelationes, visiones, prophetias, miracula (tamquam supernaturalia) enarrant (i. e. non obiter per transennam sed ex professo aut in notabili parte referunt), vel qui novas (ab antiquis et probatis notabiliter diversas) inducunt devotiones, etiam sub praetextu quod sint privatae, si editi fuerint non servatis canonum praescriptionibus » (can. 1399, § 5).

Valet pro libris post 1897 editis, nam lex non habet effectum retroactivum. Non amplius prohibentur libri precum, devotionis, vel doctrinae theologicae institutionisque religiosae, moralis, asceticae aut mysticae : sine approbatione etiam possunt legi et retineri. Item non valet canon pro apparitionibus probatis ab Ecclesia ut B. M. V. immaculataul Lapurdensis, revelationibus S. Brigittae, S. Margaritae Mariae, etc.

At plures reprobatae fuerunt novitatis : cultus de sanguine Mariae (13 ian. 1875), titulus amici S. Cordis Iesu (4 maii 1892), titulus B. M. V. Dominae a S. Corde eo quod imperium exercet in Filium (23 feb. 1875), cultus specialis Vultui Redemptoris tribuendus eo modo quo a presbyteris a Vultu sancto proponebatur (4 maii 1892), titulus S. Cordis Iesu poenitentis (9 iul. 1893), oratio pro imperio Christi et Mariae Imm. super omnes creaturas (19 iun. 1895), cultus privatus manuum divinarum Christi (17 apr. 1896 ind.), imago Cordis Iesu Eucharistici (27 maii 1891), imago B. V. M. vestibus sacerdotalibus induta (8 apr. 1916).

2) « Editiones librorum liturgicorum (v. g. missalis, breviarii, ritualis, pontificalis et caeremonialis episcoporum) a Sede Apostolica approbatorum, in quibus quidquam immutatum fuerit, ita ut cum authenticis editionibus a S. Sede approbatis non congruant » (can. 1399, § 10).

3) « Libri, quibus divulganur indulgentiae apocryphae vel a S. Sede proscriptae aut revocatae » (can. 1399, § 11). Unde etiam parva folia cum indulgentiis apocryphis prohibita sunt (can. 1388, § 1).

4) « Imagines quoquo modo (per typographiam proprie dictam, incisionem, photographiam, lithographiam, phototypiam, etc.) impressae D. N. I. C., B. M. V., Angelorum atque Sanctorum vel aliorum Servorum Dei, ab Ecclesiae sensu et decretis alienae » (can. 1399, § 12).

Non prohibentur statuae vel imagines pictae³ ; nec imagines artisticae quae principalem finem habent artem reproducere ; sed piae, ad cultum destinatae publicum aut privatum. Nec simpliciter non approbatae, sed novae. An numismata comprehenduntur est incertum, quia potius cuduntur quam imprimantur.

773. Quid nomine librorum prohibetur ? — Nomine librorum non veniunt manuscripta (etiam lithographica vel polygraphica) nisi edita sint et publici iuris facta omittendo tradantur vel vendantur ; sed « quae... de libris praescribuntur, publicationibus, diariis, periodicis et aliis editis scriptis quibuslibet applicantur, nisi aliud constet » (can. 1384). Hinc :

1) Periodica, encyclopaediae, etc. si per transennam, in uno vel altero articulo attinguntur regulis generalibus Indicis, non censentur prohibita ; — e contra si ordinario vel in notabili aut maiori parte talia ut obiectum habent : tunc non solum fasciculi in volumen colligati sed etiam unusquisque est prospectus. Non tamen prohibentur excepta e periodicts (tirés à part), quae bona vel indifferentia continent.

2) Si opus prohibitum pluribus tomis constat, omnes prohibentur, si eodem argumento eoque indivisibili agunt ; solus tomus, qui errorem seu partem periculosam continet, prohibetur, si diversi tomi agunt de argumento diverso, vel de eodem quidem sed divisibili, ut est v. g. historia universalis, quia in hoc casu diversi libri censentur.

3) Liber propter aliqua tantum loca prohibitus, — dummodo certum sit, — si haec pars removeatur ita ut legi non possit, non amplius prohibetur.

4) Merac citationes e libro pravo, praesertim ad confutandum eas, non prohibentur ; nisi sint longiores ita ut essent reproductio.

774. Specialis scriptorum prohibitio. — Praeter libros regulis generalibus prohibitos, etiam specialiter et nominatim sunt in Indicem relati, vel alio modo a Sede Apostolica prohibiti. Prohibitio ista efficit

1) ut omnes editiones iam factae prohibeantur, nisi limietur prohibitio ad determinatam editionem⁴ ; item omnes editiones futurae « nisi factis correctionibus, licentiam is dederit qui librum prohibuerat eiusve superior vel successor» (can. 1398, § 2) ;

2) ut omnes prohibeantur versiones, nam « prohibitio librorum id efficit ut liber sine debita licentia... nec in aliam linguam verti... possit » (can. 1398, § 1), nisi tamen sola versio fuerit in Indicem relata ;

3) ut opera omnia si prohibeantur alicuius auctoris, intelligenda sint non posteriora, sed anteriora quae momento condemnationis existant. Ex praefatione Catalogi Indicis editi anno 1940 insuper habemus quod « cum damnantur opera omnia alicuius scriptoris, eiusdem censentur damnata omnia et singula opera » et non solum illa quae regulis generalibus prohibentur. Quae norma, cum sit modificans, non habet valorem retroactivam, ita ut pro damnationibus latis ante diem 2 januarii 1940 opera omnia ea sola sunt quae regulis generalibus prohibentur. Adest tamen praesumptio et suspicio contra alia, unde in praxi examini sunt subiicienda.

4) ut fabulae amatoriae si cuiusdam prohibeantur omnes, intelligantur etiam omnes et singulae si damnatio lata est post annum 1940, secus illae tantum quae regulis generalibus prohibentur.

5) ut chrestomathiae etiam prohibeantur si reproducant unum vel plura pro maiori parte scripta damnata.

775. Ad quid lex prohibitionis praecise obligat ? — Praedictae leges obligant fideles (non cardinales, episcopos, ordinarios iuxta can. 1401), et quidem sub gravi, quia finis arcendi a fidelibus periculum, quod ex lectione imminet, gravior est, et ad hunc finem lex multum confert ; quod etiam patet ex poenis. Obligat autem fideles, ita ut

a) ubique terrarum ligentur (can. 1396), nisi tamen alicubi obtentuerit fuerit indultum speciale ;

b) etiam ii pro quibus non adest periculum (can. 21) ;

c) et ita ut « liber sine debita licentia nec edi, nec legi, nec retineri, nec vendi, nec in aliam linguam verti, nec ullo modo cum aliis communicari possit » (can. 1398, § 1).

Non potest

1) edi i. e. publici iuris fieri, quod faciunt : auctor si eo fine ut cdatur librum tradit, editor qui evulgandum curat, et typographiae dominus qui imprimendum suscipit ; — non tamen, probabiliter, correctores aut ipsi typographi ;

2) nec legi proprio sensu, quod faciunt illi qui propriis oculis librum perlustrantes intelligunt quae scripta sunt, — non autem qui alium legentem audiunt, nec qui memoriter recitant, nec qui propriis oculis lustrantes ex ignorantia idiomatis non intelligunt, nec probabiliter qui legentem audiunt quem precibus vel iussione ad legendum induxerunt.

Materia gravis et peccatum mortale adest a) ratione qualitatis, quando locus valde pravus legitur, vel articulus in diariis, etsi unam tantum vel alteram paginam complecitatur ; b) ratione quantitatis, si quis legat indiscriminatim omnia, aut scripti notabilem partem incognitae naturae, quia se exponit communiter magno periculo : notabilis pars quaenam sit difficile determinatur, an 6, 10 vel etiam forsan 20 paginae, secundum pravitatem aut molum scripti et gravitatem periculi ; pro diariis autem est consuetudo legendi ; c) legere quae certo sunt innoxia, non solum legenti sed ex natura sua et communiter omnibus, est veniale, nisi periculum adsit habitum contrahendi et cetera legendi ; d) veniale est legere id quod tantum prohibetur quia sine approbatione est editum ;

3) nec conservari, quod faciunt : sive proprietarius qui servat librum suum penes se, etiam si faceret non ad legendum sed ad merum ornatum, etiam si idioma non intelligat, — sive depositorius qui servat librum alterius penes se, — sive deponens qui servat suum apud alium, modo non deponat cum pacto non repetendi nisi post obtentam licentiam ; — non tamen compactor (saltem si non fiat diuturno tempore), nec custos aut bibliothecarius, dummodo libros non removeat et in propriam domum transferat.

Peccatum grave est per notabile tempus conservare v. g. per aliquot hebdomadas vel per mensem ; quodsí occasionem opportunam expectet aliquis petendi licentiam, aliquatenus longius libri poterunt retineri ;

4) nec vendi. Hinc can. 1404 : « Librorum venditores libros de obscenis ex professo tractantes ne vendant, commode, retineant ; ceteros prohibitos venales ne habeant, nisi debitan licentiam a Sede Apostolica impetraverint, neve cuiquam vendant, nisi prudenter existimare possint ab emptore legitime peti ». Vendunt autem etiam procurantes librum ;

5) nec in aliam linguam verti ;

6) nec cum aliis communicari, v.g. propagandb, commodando, locando, etc. (can. 1403, § 2).

776. Poenae in transgressores. — Etiam feruntur poenae in aliquos transgressores, scil. iuxta can. 2318 :

1) « In excommunicationem Sedi Apostolicae speciali modo reservatam ipso facto incurrunt, opere publici iuris facto, editores (i. e. qui librum publici iuris efficiunt et evulgandum curant, uti ordinario sunt auctor et dominus typographiae) librorum apostatarum, haereticorum et schismaticorum (non autem catholicorum, qui apostasia, haeresim, schisma propugnant (additis argumentis) ; — itemque eosdem libros aliosve (cuiusvis scriptoris etiam catholici) per Apostolicas litteras (in forma bullae, brevis, encyclicae, etc. non per solum decretum Indicis, sed ab ipso S. Pontifice) nominatim (ita ut proprium exprimatur titulus et non solum nomen auctoris) prohibitos defendentes (facto aut verbo, privatim aut publice, occultato v. g. libro ne denuntietur, suadendo esse insuste damnatum, doctrinae praebendo laudem, physice aut moraliter impediendo destructionem libri), — aut scientes (ita ut excuset ignorantia etiam crassa, non tamen affectata) sine debita licentia legentes aut retinentes ».

2) « Auctores et editores qui sine debita licentia sacrarum Scripturarum libros vel earum adnotationes aut commentarios imprimi curant, incidunt ipso facto in excommunicationem nemini reservatam ».

In quibus, ad differentiam tituli XXIII, can. 1384, § 2 (n. 773), libri intelligendi sunt in sensu strictiore, scil. scripta typis edita quae aliquo volumine constant ac pondere molis non sint adeo exigua, ut alio potius nomine quam librorum nuncupari soleant. Non itaque comprehenduntur ephemerides, — nec periodica, aut fasciculi exigui, nisi isti in unum religantur (S. Off., 3 ian. 1892).

777. Libros prohibere possunt : S. Pontifex ; S. Congregatio S. Officii, ad quam iam pertinet Index librorum, per se ; per accidens aliae Congregationes libros de materia ipsis competente ; — Concilia particularia ; — Ordinarii locorum⁵ (can. 1395) ; unde can. 1403, § 1 :

« Qui facultatem apostolicam consecuti sunt legendi et retinendi libros prohibitos, nequeunt ideo legere quoslibet a suis Ordinariis proscriptos, nisi in apostolico indulto expressa iisdem facta fuerit potestas legendi et retinendi libros a quibuslibet damnatos ».

Pariter qui hanc generalem licentiam obtinuerunt legendi libros in Indicem relatos, aut facultatem eam concedendi, non possunt ideo legere, aut generalem licentiam concedere legendi, scripta motu proprio S. Pontificis prohibita, uti constat ex recenti declaratione pro notissima ephemeride prohibita : L'Action française, an. 1927-39 ; sed isti omnino specialem debent obtinere.

Licentiam legendi dare possunt, illi qui libros prohibuerunt, eorum superiores et illi qui ab iis ad hoc delegantur. Unde Ordinarii per se non habent potestatem ad concedendam generalem licentiam legendi libros a Sede Apostolica damnatos, sed solum si specialem facultatem recipiant ; attamen in hac re attendendus est can. 1402 :

« § 1. Ordinarii licentiam, ad libros quod attinet ipso iure vel decreto Sedis Apostolicae prohibitos, concedere suis subditis valent pro singulis tantum libris atque in casibus dumtaxat urgentibus.

§ 2. Quodsi generalem a Sede Apostolica facultatem impetraverint suis subditis permittendi ut libros proscriptos retineant ac legant, eam donnis cum delectu et iusta ac rationabili causa concedant ».

Quae facultas legendi, cum sit privilegium personale, ubique locorum valet.

778. Evulgatio et censura librorum. — Etiam ad edenda seu evulganda quaedam scripta requiritur praevia censura aut licentia : A. Omnibus etiam laicis, iuxta can. 1385 :

« § 1. Nisi censura ecclesiastica praecesserit, ne edantur etiam a laicis :

1° Libri sacrarum Scripturarum vel eorundem adnotationes et commentaria ;

2° Libri qui divinas Scripturas, sacram theologiam, historiam ecclesiasticam, ius canonicum, theologiam naturalem, ethicen aliasve huiusmodi religiosas ac morales disciplinas spectant ; libri ac libelli precum, devotionis et doctrinae institutionisque religiosae, moralis, asceticae, mysticae aliaque huiusmodi, quamvis ad fovendam pietatem conducere videantur ; ac generaliter scripta in quibus aliquid sit quod religionis ac morum honestati peculiariter intersit ;

3° Imagines sacrae quovis modo imprimendae, sive preces adiunctas habeant, sive sine illis edantur.

§ 2. Licentiam edendi libros et imagines de quibus in § 1, dare potest vel loci Ordinarius proprius auctoris, vel Ordinarius loci in quo libri vel imagines publici iuris fiant, vel Ordinarius loci in quo imprimantur, ita tamen ut, si quis ex iis Ordinariis licentiam denegaverit, eam ab alio Ordinario petere auctor nequeat, nisi eundem certiorem fecerit de denegata ab alio licentia ».

B. Specialim religiosis et clericis :

« Religiosi vero licentiam quoque sui Superioris maioris antea consequi debent » (can. 1385, § 3).

« Vetantur clerici sine consensu suorum Ordinariorum, religiosi vero sine licentia sui Superioris maioris et Ordinarii loci, libros quoque, qui de rebus profanis tractent, edere, et in diariis, foliis vel libellis periodicis scribere vel eadem moderari » (1386, § 1).

Et quidem 1. aliquando requiritur licentia S. Sedis, scil.

a) pro iis quae pertinent ad causas beatificationis et canonizationis (can. 1387) ;

b) pro collectionibus authentica precum piorumque operum quibus Sedes Apostolica indulgentias adnexuit, elencho indulgentiarum apostolicarum, et summario indulgentiarum vel nunc primum collecto, vel nondum approbato (can. 1388, § 2) ;

c) pro collectionibus decretorum R. Congregationum (can. 1389) ;

d) pro versionibus s. Scripturarum sine adnotationibus in linguam vernaculam imprimendis (can. 1391), pro approbandis libris liturgicis (can. 1257) et novis litaniis publice recitandis (can. 1259, § 2).

2. aliquando licentia illius qui prohibuit, scil.

pro prohibitis scriptis (can. 1398, § 2).

3. aliquando licentia Ordinarii loci :

a) pro libris Scripturarum aut earum adnotationibus et commentariis, libris de re religiosa aut morali agentibus ac imaginibus sacris (can. 1385, § 2) ;

b) pro indulgentiarum libris, summariis aut foliis iam concessarum edendis (can. 1388, § 1) ;

c) pro edendis libris liturgicis aut litaniis a S. Sede approbatis in ordine ad concordantiam cum editione approbata (can. 1390) ;

d) pro versionibus S. Scrip. urarum cum adnotationibus in linguam vernaculam edendis (can. 1391).

779. Animadversiones. — 1°. « Approbatio textus originalis alicuius operis, neque eiusdem in aliam linguam translatio, neque aliis editionibus suffragatur ; quare et translationes et novae editiones operis approbati nova approbatione communiri debent » (can. 1392, § 1).

2°. « Excerpta e periodicis capite seorsum edita novae editiones non censentur nec proinde nova approbatione indigent » (can. 1392, § 2).

3°. « Licentia, quae Ordinarius potestatem edendi facit, in scriptis concedatur, in principio aut in fine libri, folii vel imaginis imprimenda, expresso nomine concedentis, itemque loco et tempore concessionis » (can. 1394, § 1).

In hoc tamen potest aliquando ex iusta causa dispensari, aut magnum incommodum excusare ; imo, ait Vermeersch, Th. M. III, n.896, pro pluribus scriptis, sane minoris molis aut momenti, practice admittitur ut mere ponatur : « cum approbatione ecclesiastica ».

780. Doctrinae pro fide periculosae. — Praeter peccatum infidelitatis quod directe opponitur fidei, et amissionem ipsius secum trahit, alia habentur ipsi indirecte opposita. Virtus enim non tantum prohibet id quo destruitur, verum etiam ne quis exponat se vel alios periculo eam amittendi vel non obtinendi. Unde prohibentur causae occasionales quae ad eius amissionem ducunt. Ipsa igitur virtus fidei prohibet sub gravi non solum occasiones externas de quibus iam diximus, scil. lectionem scriptorum contra fidem, communicationem et amicitiam cum infidelibus, haereticis, apostatis, impiis, indifferentibus, etc., frequentationem eorum societatum aut scholarum, participationem in ipsorum ritibus: cooperationem ad infidelitatem et haeresim, si notabile periculum pro fide constituunt verum etiam

1) internam adhaesionem propositionibus ab infallibili Ecclesiae auctoritate censuratis ut erroneis et falsis vel temerariis quia tales propositiones logice cohaerent cum negatione fidei vel saltem ad hanc negationem disponunt et ducunt ; item negationem factorum ab Ecclesia infallibiliter definitorum quae cum veritatibus revelatis sunt connexa, quia haec negatio ad negationem ipsius dogmatis ducit. Haec continent gravem iniuriam erga Ecclesiae auctoritatem, et sunt peccatum directe oppositum virtuti studiositatis, indirecte contra fidem (C. Vat., sess. 3, c. 4 ; prop. 7. Mod. ; can. 1324 ; Litt. Pii IX ad ep. Monach., 11 dec. 1862) ;

2) enuntiationem doctrinalem coram aliis vel defensionem praecedentium (can. 1399, § 6), aut etiam propositionum quae infallibiliter censurantur ut haeresim vel errorem sapientes, male sonantes, piarum aurium offensivas, scandalosas (in doctrina) : haec directe sunt peccatum contra modestiam in loquendo, indirecte contra confessionem fidei quando alios ad peccandum contra fidem disponunt (can. 1399, § 6). Unde Ecclesia id urget sub poenis (can. 2317) ;

3) imo per se, illorum negationem quae non quidem cum auctoritate infallibili sed tamen cum auctoritate a Rom. Pontifice ut capite omnium Ecclesiarum, vel a Congregationibus Romanis, vel omnino theologorum consensu in rebus fidei et morum ut certa vel tenenda docentur : per se enim temeritatem involvit quia spernit doctrinam, non infallibilem, sed practice certam (Pius IX ad ep. Monach., 21 dec. 1863 ; prop. 8 Mod.).

Dicitur : per se, quia dum Ecclesia non docet cum auctoritate infallibili, doctrina proposita de se non est irreformabilis ; unde, si per accidens, in casu tamen rarissimo, post diligens omnino examen, alicui viderentur rationes gravissimae contra doctrinam sic propositam, sine temeritate licitum esset interne assensum suspendere ; externe tamen requireretur, propter reverentiam erga Ecclesiam, silentium obsequiosum.

S. Th. II-II, q. 13.

781. Blasphemia (βλάπτω, laedo, φήμη, fama) etymologice significat maledictionem et contumeliam in aliquem (I Cor. IV, 13), et ideo adhibetur ad significandam derogationem alicuius excellentis bonitatis ; at in sensu SS. Patrum et Theologorum sic vocatur sola locutio in Deum contumeliosa. Dicitur :

1° Locutio seu significatio, et sic distinguitur ab infidelitate quae est iudicium, et a sacrilegio (et simonia) quod est indigna tractatio rei sacrae. Porro elocutio fit variis modis, et ideo ex parte actus, blasphemia est interna cordis (nutu, ut apud daemonas) et externa, quae est vel oris, quando fit verbis dictis aut scriptis, vel operis, quando fit signo, facto aut gestu, ut si quis dentibus in Deum strideat, spuat in coelum, Christum, imagines sacras, crucifixas conculcet, projiciat sanguinem in coelum, etc. Unde sacrilegium etiam est blasphemia, si facto violationis rei sacrae simul inest significatio seu realis quaedam locutio contra Deum.

2° In Deum, et sic distinguitur a contumelia et maledictione in proximum et in alias creaturas : Blasphemia scil. est actus contra fidem, religionem et Deum, nempe vel in se, vel mediantibus creaturis, in quantum ordinem dicunt ad Deum : « sicut enim Deus in sanctis suis laudatur, in quantum laudantur opera quae Deus in sanctis efficit, ita et blasphemia quae fit in sanctos, ex consequenti in Deum redundat » (a. 1, ad 2). Unde ex parte obiecti seu termini blasphemia est immediata vel mediata.

3° Contumeliosa, quia scil. aliquid de excellenti seu honore divinae maiestatis detrahitur, et sic distinguitur a periurio quod est locutio invocativa testimonii divini. Cum autem Deus sit ubique praesens, omnis locutio contra ipsum est contumelia ; unde et blasphemia diversa esse potest secundum diversum modum quo contumelia infertur, ut nunc sumus explicaturi.

782. Diversi modi blasphemandi. — Ex parte igitur modi quo contumelia infertur, blasphemia esse potest enuntiativa, dehonestativa, vel imprecativa.

1° Enuntiativa fit :

a) affirmando de Deo quod ipsi non convenit, v. g. esse iniustum, auctorem malorum, crudelem, iniuste punire, me oblitum esse, tyrannum, etc. ;

b) denegando Deo quod ipsi competit, ut omnipotentiam, providentiam, iustitiam, scientiam, v.g. dicendo non omnia esse bene ordinata sed melius in creatione fieri potuisse, Deum non velle aut non posse nos iuvare, non curare nostra, se acturum aliquid invito Deo (velit, nolit Deus, hoc faciam), negando Deum vel sacramenta, etc. ;

c) adscribendo creaturis quod soli Deo est proprium : cum enim omne quod Deo est proprium Deus sit, hoc ipso Deus dicitur creatura et id quod ipsi proprium est negatur, v. g. dicendo : hoc tam bene facere possum quam Deus ; serio vocando amasiam deam, omne et unicum bonum, beatitudinem suam ; iurando per falsos deos ; diabolum vocando sanctum, omnipotentem, fideliorem, potentiorem (a. I, ad 3).

Quodsi affirmetur aliquid contrarium fidei vel negetur aliquid ad fidem pertinens, blasphemia est haereticalis.

2° Dehonestativa fit :

a) affirmando vel negando de Deo cum veritate, sed modo contumelioso per contemptum seu irrisionem, v. g. exprobrando Christo quod sit passus, mortuus, nominando membra eius inhonesta, « vicisti Galilaee », « Ave rex Iudaeorum », « Vah, qui destruis templum Dei » ; vel imprecando per illa omnia, v. g. perdant te sanguis, vulnera, mors, caput, passio, sacramenta, chrisma Christi ; aut afferendo Scripturam ad turpia : non enim ad perdendum sed ad salvandum ista omnia sunt instituta ;

b) non affirmando, sed probate et contemptum nominando sancta, i. e. ex ira, non quidem contra creaturas, sed contra Deum aut religionem, per modum ipsis indignantis aut contementis, v.g. Deum ! ; nomen Dei, membra, sanguinem Christi ; sacramenta, sanctos ; « vah !

Dei potentiam » ; irrisorie iurare per membra Christi ; « Deum toto corde despicio », etc.

3° Imprecativa est quando Deo optatur seu imprecatur malum vel et imperatur, v.g. ut pereat, non sit, moriatur, damnetur, non puniat peccata, non sit omnipotens ; « ad despectum Dei ! » ; « displiceat Deo ! » Talis si fiat ex animo procedit ex odio Dei atque blasphemia damnatorum et pessimorum hominum.

Omaes praedicti modi reducuntur ad duos priores : falso affirmare vel negare de Deo. Dehonestativa enim implicite dicit in Deo esse aliquid vituperabile quod vituperabile non est, aut negat esse dignum quod est dignum. Imprecativa implicite affirmat de Deo esse possibile quod esse non potest, vel esse decens quod non decet.

783. Diversa intentio blasphematonis. — Ex parte intentionis blasphemia est directa seu perfecta, quae fit cum affectu detestationis seu expressa intentione inhonorandi Deum, et procedit ex odio Dei, ex ira et indignatione in Deum (et religionem), ex despectione, etc. ; et indirecta, quae fit sine expressa sed cum implicita intentione Deum inhonorandi, cum aliquis voluntarie profert verba quae secundum opinionem intellectus cognoscit vel ex propria significatione, vel ex modo proferendi aliisve circumstantiis, Dei inhonorationem importare (a. 1). Hinc si quis ex consuetudine, ex ira in creaturas, ex ioco, per modum interiectionis pronuntiat verba blasphemia, peccatum blasphemiae committit ; excipe si ex ioco fiat quod verba ab aliis non habeantur ut blasphemia, vel si mere narrative proferantur.

784. Blasphemia est peccatum simul contra fidem et religionem. — Etenim :

a) Opponitur confessioni fidei : vel enim est haereticalis et explicite dicit contra fidem ; vel saltem implicite Deum vel rem sacram esse vituperabilem, seu in Deo aliquid esse contumelia dignum ; potest scil. quis peccare contra confessionem fidei etiam nihil enuntiando contra fidem, nempe significando suo modo loquendi se non credere, seu loquendo quasi non credat¹.

b) Opponitur quoque directe honori et laudi quae Deo debentur, et sic inhonorationem et irreverentiam contra virtutem religionis continet.

Hinc omnes blasphemiae, etiam haereticales, non differunt specie sub ratione blasphemiae ; sed aliquando accedunt aliae species ut haeresis, odium Dei, desperatio, quae tunc sunt in confessione declarandae.

Quodsi locutio sit contumeliosa in creaturas, si spectantur formaliter cum relatione ad Deum, quatenus sunt eius creaturae, uti facile fit pro vento, pluvia, tonitru, coelo, toto mundo, (v. g. maledicta sit pluvia Dei...), et fere semper pro iis quae per se relationem ad Deum dicunt, uti fides christiana, sacramenta, sancti, anima nostra, etc.: contumelia necessario in Deum, ipsarum auctorem redundat. Imo cum blasphematores non intend nt generaliter illas afficere iniuria ob propriam earum excellentiam, sed tantum mediat. procut ad Deum referuntur, non adest peccatum contra duliam, sed contra solam religionem et fidem. — Si autem sancti, non ut sancti, spectarentur, sed in se, formaliter abstrahendo a relatione ad Deum, in quantum homines sunt, esset peccatum contra solam duliam sanctis debitam, leve si fiat ex ioco (v. g. s. Crispinum vellem sutorem vocando, S. Petrum calvum, ss. Iohannem et Paulum eunuchos), grave si procederet ex ira, indignatione, contemptu vel odio contra eos.

Aliis creaturis in se consideratis maledicere, si sint rationales, est ipsis iniuriosum ; si irrationales, est vanum et otiosum. Daemoni maledicere non est malum, nisi aliquando per accidens ratione scandali.

785. Blasphemia est peccatum mortale ex genere toto : nulla enim contumelia in Deum potest esse parva (Lev. XXIV, 15-16 ; Is. XXXVI ; IV Reg. XVIII, XIX ; Tob. I, 21 ; II Mach. XV ; I Tim. I, 20 ; Col. III, 8).

Imo dicitur gravissimum, sensu absoluto i. e. valde grave ; abstracte sumptum prout opponitur soli religioni et solam inhonorationem Dei importat, est minus grave quam odium Dei, infidelitas, desperatio et idololatria ; sed gravior quam periurium (quod nihil falsi affirmat contra Deum sed tantum testem falsitatis eum facit) et quam homicidium (quod tantum est contra proximum). At si spectetur in concreto, supponit et includit malitiam infidelitatis vel odii Dei et aliquid ipsis addit, et sic ipsis est gravior ita ut maxima blasphemia sit gravior maxima infidelitate vel maximo odio Dei.

Ex parte obiecti ergo ipsi praestat sola idololatria quae ceteroquin magnam blasphemia continet.

Ex parte autem peccantis saepe est gravior quam idololatria.

Ex parte effectus minor est quam homicidium : plus enim homicidium nocet homini quam blasphemia Deo.

786. Consuetudo voluntaria seu habitus blasphemandi malus est quia proxime inclinat ad peccatum ; unde adest obligatio illum removendi, et graviter peccat ille qui talem habitum voluntarie acquirit vel eliminare neglegit. Peccat interne et quoad affectum toties quoties, advertens obligationem retractandi habitum, non retractat ; externe et quoad effectum quoties ex habitu blasphemiae sufficienter praevisas profert actibus moraliter distinctis.

Qui blasphemat ex consuetudine

a) vel profert verba blasphemia advertenter, et tunc blasphemia est voluntaria et culpabilis in se；

b) vel non attendit ad verba prolata, et tunc locutio quae externe sonat blasphemiam, est voluntaria et culpabilis in causa, scil. consuetudine, ut dictum est ;

c) quodsí efficaciter retractaverit consuetudinem, neque voluntaria in causa, nec peccatum.

Consuetudo retractatur per voluntatem qua quis dolet de ipsa et sibi proponit media adhibere ad illam tollendam (quod propter utilitatem aliquid vicibus renovetur) ; si autem post propositum media non adhibuit, consuetudo iterum fit ipsi indirecte voluntaria, quia ostendit se non velle eam tollere.

787. Regulae practicae. — 1° Blasphemae non sunt formulae quae propria significatione esse possunt contumeliosae in Deum, sed vel sunt valde mutatae seu corruptae, aut dimidiatae seu mancae, vel saltem ab hominibus ut blasphemiae non habentur. Tales sunt locutiones : merdïè, mordïè, lardïè, jarnidïè, sernidïè, ventredië, sacredien, non de domme, verdomd, podverdomme, sacré nom, sakristi, sapristi, sangbleu, morbleu, non di hu, non de djowo, godvernondedomme, godvernondedju, saterment.

2° E contra blasphemae sunt formulae quae de se, propria significatione, non continent contumeliam in Deum, sed vel ex modo proferendi nomen Dei ironice vel cum contemptu vel in ira contra Deum ; vel etiam ex acceptione communi ut tales habentur. Talis fuit olim locutio fiandrica : G. v. D. quae significat secundum aliquos : Deus damne, secundum alios : Deus damnet me (quod est imprecatio mortalis si serio, venialis si cum levitate dicatur ut ordinario fit), cuius significationem veram non blasphemiarn populum docere oportet ex mandato Episc. Belgii (oct. 1903).

3° Formulae aequivocae quae sensum blasphemiarn et non blasphemiarn habere possunt, sunt blasphemae vel non, secundum intentionem loquentis vel saltem audientium, v. g. mort-Dieu, ventre-Dieu, hoc est a fato destinatum, c'est fatalité, het is alzoo dat het moest zijn. Unde non sunt blasphemae si ab hominibus generatim ut tales non habentur, v. g. in Belgio : tausend sakrament, tausend Herr Gott, mille Dieu, mille nom de Dieu, milliard de nom de Dieu, sacré mille Dieu.

4° In dubio an formula sit blasphema, attendendum est ad proferentis intentionem et conscientiam, ac circumstantias.

5° Formula gallica : S. N. de D. (S. D.) de se est aequivoca, quia vox sacrum duplicem sensum habet : primario quidem et obvio sensu significat benedictum ; at secundario significationem per antiphrasim significare potest : maledictum aut execrabile, uti fit in interiectionibus et formulis : sacrée bête, sacré coquin, menteur, bougre, mâtin, sacré curé, sacré fils, sacré pluie. Unde formula : S. N. de D. potest habere sensum pium, et sensum blasphemiarn, quern sensum de facto habet si pronuntietur ex ira seu indignatione, non quidem contra creaturas, sed contra Deum. Originarius videtur fuisse iuratoria : iuro per sacrum nomen Dei. Sed iste sensus non amplius ab omnibus perspicitur ; imo ab aiquibus formula sumitur in sensu blasphemiarn, sive eam habeant ut significantem : execrabile sit nomen Dei, sive ipsi determinatum sensum non tribuant sed confuso modo ut magnam blasphemiam concipient ; quod etiam saepe fit de formula : S.D., quamvis pro ista persuasio sit minus firma. Quae tamen existimatio iure non existit et recta non est, cum formulae istae sensum bonum habere possint.

Quapropter in praxi praedicatores et confessarii docent a) sensum blasphemiarn non esse unicum et solum sensum necessarium, et praesertim non esse : Deus est maledictus ; b) formulam blasphemiarn non esse, si non ex mala intentione proferatur seu ex ira et indignatione contra Deum, sed solum per modum simplicis interiectionis aut ex ira contra creaturas ; c) ab illa tamen esse abstinendum, tum quia venialem irreverentiam erga Deum includit, tum ne aliis sit scandalum.

788. Animadversiones practicae. — 1° Confessarii instruant poenitentes qui ex conscientia erronea credunt certas formulas veras esse blasphemias et peccata mortalia, v. g. nom de Dieu, begod, par Dieu, etc. ; — interrogent tamen de scandalo dato, quod facile sequitur ; — magnitudinem blasphemiae et horrendam eius malitiam et temeritatem ac eius inutilitatem consuetudinarius exponant qui veras blasphemias proferunt (quod in nostra patria rarum est), — ipsis ut corrigantur renovationem firmi propositi imponant saepe repetendam, et ad singulas blasphemias oratiunculam statim faciendam vel poenitentiam praestandam ; suggerantque alias locutiones bene sonantes sed non peccaminosas.

2° Interrogandi sunt poenitentes a) quamam verba protulerint : confundunt aliquando maledictiones, imprecationes, iuramenta, blasphemia ; et quamam intentione : an ex infidelitate, desperatione, odio in Deum vel Sanctos, ira etc. ; — b) quoties et quamam occasione : in ludo, caupona, quanto tempore, etc. ; — c) an coram aliis, filiisfamilias, etc., ad cognoscendum an adfuerit scandalum.