DE LEGE HUMANA IN SE.

Articulus 1.

De Fine legis humanae.

265. Lex humana seu civilis recte definitur ordinatio rationis humanae qua societas seu Status eiusque membra, ab illo qui eius curam habet, diriguntur immediate ad perfectionem et felicitatem temporalem, mediate adiuvantur ad finem ultimum. Finis ergo immediatus et proximus legis est bonum commune societatis civilis et sociorum, i. e. eorum conservatio, perfectio, et felicitas temporalis. Haec autem importat praxim virtutis : felicitas enim in hac vita consistit formaliter in exercitio virtutis, et instrumentaliter in bonorum copia ad exercitium virtutis necessaria¹ (n. 44). Virtus autem ordinatur ad beatitudinem aeternam. Ergo finis remotus et mediatus, cui proximus est subordinandus, est beatitudo aeterna.

266. Obicitur : ita cum Machiavel et aliis politicis, publicam tranquillitatem et temporalem felicitatem esse finem politici regiminis. Atqui honestas regulae et religionis praecepta plurimum adversantur publicae tranquillitati et temporali felicitati. Ergo princeps politices huiusmodi regulis et principiis non adstringitur.

R. 1) Dist. Mai : Publica tranquillitas et temporalis felicitas est finis societatis proximus, conc. ; ultimus, nego. Nullum est regimen quod ad Dei gloriam et felicitatem aeternam referri non debeat, iuxta illud Augustini (de Civ. Dei, V, 24) : « Felices imperatores eos dicimus si iusta (i.e. honesta) imperent, si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum, maiestatis eius famulam faciunt ». Nec exinde sequitur politicum regimen ab Ecclesiae regimine non differre : sunt enim duae respublicae adaequate distinctae ratione finis proximi et immediati, ac propriae cuiusque materiae ; quod tamen non impedit ne in eumdem finem spiritualem utraque conspirent. — Licet igitur potestas civilis, in quantum directe praecipit, restricta sit ad propriam materiam, in propria tamen materia subditos regit in ordine ad finem salutis aeternae, tamquam ad finem remotum et ultimum.

2. Nego min. Quis enim, nisi sit delirantis ingenii, dicet religionis principia et honestatis regulas felicitati temporali obesse cum potius ad eam valeant conferunt, dirigendo ac coercendo improbas passiones quae communem tranquillitatem et felicitatem temporalem ever tunt. Unde ait Aristoteles, III Pol., c. 6 : « de virtute et vitio publice cogitant quicumque curam habent bene instituendi civitatem ».

De Auctore legis civilis.

267. Thesis. Potestas legislativa originarie est a Deo ut ab auctore naturae. — Constat a) ex Scriptura : Sap. VI, 2-4 ; Rom. XIII, 1-7 ; Prov. VIII, 15-16 ; Eccli. XVII, 14 ; — b) ex ratione : homo enim naturaliter est animal sociale ; societati autem necessaria est potestas qua regatur ; ergo haec potestas est ab auctore naturae (Cfr. Leo XIII, enc. Diuturnum, 29 iun. 1881 ; Immortale Dei, 1 nov. 1885 ; neconon Humanum genus, 20 apr. 1884).

268. Potestas communicatur a Deo ut causa principali, sed mediante multitudine ut causa instrumentali. — Communitates potestatem de se illam tradere tenetur, non ad tempus et modo revocabili, sed modo stabili in perpetuum, non ut nomine eius exercendam sed ut possidendam tamquam propriam : ita enim ex natura rerum ordinario necessarium est ad bonum regimen societatis. Tradi autem potest variis subiectis pro varia forma seu regime societatis. Si residet tota in uno, regimen est monarchicum ; si in coetu plurium optimatum optimorumque vel potentium, est aristocraticum vel oligarchicum ; si in ipsa communitate aut in coetu ex omni conditione electorum qui ab omnibus designantur, est democraticum ; — si denique simul sed partialiter residet in pluribus, est regimen mixtum quod in hodiernis nationibus viget : ita in Belgio residet partialiter in duplici coetu electorum qui leges condunt et in rege qui leges sancit vel non sancire ac promulgare potest (Const. Belg., art. 26).

Potestas existit plena in suprema auctoritate ; ab illa aliquando derivatur restricta ad quosdam subalternos, uti fit in feudis, statibus confoederatis, etc.

269. Potestas non pendet per se a fide, probitate vitae, bonis moribus, nec proinde a sexu, aetate aliisque condicionibus subiecti in quo residet.

Constat a) ex Conc. Constantiensi, sess. 8, damnante prop. 15 Wicleff ;

b) ex Scriptura : tum ex verbis Christi iubentis tributa solvere principi ethnico (Mt. XXII, 21) et obedire Pharisaeis malis et improbis (XXIII, 3) ; tum ex verbis Apostolorum qui docent principes infideles esse Dei ministros quibus est obediendum in conscientia (Rom. XIII, 5-7 ; Tit. III, 1 ; I Petr. II, 13-15) ;

c) ratione : homo non potest praecipere quia bonus sed quia superior.

Per accidens tamen a praedictis condicionibus potest pendere potestas, si ita specialiter in Iure determinetur.

De Qualitate legis humanae.

S. Th. I-II, q. 95, a. 2 et 3.

270. Principium I. Lex humana est derivatio legis naturalis.

Probatur : Lex, cum sit ordinatio rationis, debet esse conformis regulae rationis : non enim est vera lex nisi sit iusta ; iustum est idem ac rectum secundum regulam rationis ; ergo, in quantum lex habet de iustitia seu de rectitudine rationis, in tantum habet de virtute legis. Atqui prima regula rationis est lex naturalis. Ergo lex humana, in tantum habet de virtute legis, in quantum a lege naturae derivatur. — Si vero in aliquo ab ipsa discordet, iam non erit lex sed legis corruptio (Greg. XVI, enc. Qui pluribus, 9 Nov. 1846 ; Pius IX, enc. Quanta Cura, 8 dec. 1864).

271. Principium II. Lex humana est complementum legis naturalis.

Probatur : A lege naturali potest aliquid derivari 1) sicut conclusio necessaria ex principiis, v. g. non est occidendum ex eo quod nulli malum est faciendum, et hoc pertinet non ad solam legem humanam sed etiam ex lege naturae vim obligandi habet ; 2) sicut conclusio conveniens vel particularis determinatio principii communis et indeterminati, sive ad dirigendum homines sive ad eos cogendum, et hoc ex sola lege humana immediate vigorem habet. Sic v. g. quod contractus tali modo sit faciendus ut melius iustitiae consulatur est determinatio principii directivi : contractus secundum iustitiam sunt ineundi, et quod fures potius carcere quam alia poena puniantur est determinatio principii coactivi : fures sunt puniendi.

Dicitur : immediate, quia omnes leges humanae iustae obligant mediate vi huius principii naturalis, quod superioribus inferiores obedire debent.

272. Principium III. Lex humana debet esse proportionata tum fini, tum legi naturali et divinae.

Probatur : Lex humana enim est medium ad finem, et est regula et mensura regulata et mensurata a superiori lege naturali ac aeterna Dei ; ergo his tribus proportionari debet. Hinc :

1. in quantum est proportionata legi Dei, debet esse congrua ;

2. in ac consequenter honesta, non contradicens legi aeternae ; religioni quantum est conformis legi naturae, debet esse conveniens disciplinae, i. e. a) quoad obiectum : iusta seu statuiens id quod rectum est secundum rationem ; b) quoad facultatem agendi seu potestatem subditorum : possibilis et secundum naturam, quia impossibilia non sunt hominibus imponenda, et secundum consuetudinem patriae, quia homo sequitur in societate vivere aliorum morem non gerens ; c) quoad debitas circumstantias : loco temporique conveniens ;

3. in quantum est proportionata fini, debet esse expediens saluti seu utilitati hominum, et ideo a) necessaria ad removendum malum vel utilis ad consequendum bonum ; b) manifesta i. e. clara ut possit intelligi, ne hominibus sit nocumentum ; c) reipublicae commodo tradita i. e. ad bonum commune ordinata.

De Efformatione legis humanae.

273. Leges humanae efformari possunt vel actu imperativo legislatoris observantiam a subditis exigentis : istae sunt ius constitutum seu legale, quod ordinario est scriptum ; vel observantia subditorum cui accedit consensus legislatoris : istae sunt ius consuetudinarium.

1. Consuetudo ex natura rei est fons legitimus iuris. Rationi scil. conforme est ut mores legem introducant : quae enim a membris societatis sponte servantur et evolutione sociali nascuntur, habenda sunt (nisi aliquid obstet) ut indoli subditorum accommodata et bono communi conformia ; unde a prudente superiore non possunt non sanci. Hinc consuetudo, quae definiri solet : « ius legale diuturnis communitatis moribus cum aliquo legislatoris consensu introductum », generatim in Iure romano admittebatur ; — at non ita in Iure civili hodierno nec ad introducendam, nec ad abrogandam, nec ad extendendam vel restringendam legem ; nisi exceptionaliter, si in lege expresse indicetur uti fit in materia contractuum et negotiationis.

2. Lex scripta variis et quibuscumque formis edi potest, decreti, epistolae, codicis seu collectionis ; etiam responsi et sententiae quamvis hae duae magis conveniant ad interpretandam legem iam latam quam ad introducendam novam. Item vario processu pro variis temporibus apud varios populos efformatur ; hodie processus receptus est sequens : proponitur a ministris status aut a membris coetus legislativi, in coetu publice discuritur et suffragio acceptatur, a suprema potestate sancitur¹.

Naturae autem legis constitutae convenit : a) ut superior legem non ferat sine consilio prudentum ; b) ut verbis claris et brevibus exprimatur in lingua societatis ad quam dirigitur ; c) ut scripto proponatur : ore quidem tradi posset, scriptione tamen melius consulitur perspicuitati et sinceritati legis. Haec omnia tamen non stricte requiruntur ut lex obliget.

274. Promulgatio variis temporibus et apud varias nationes variis modis facta est. In Iure romano, ab anno 538, imperante Iustiniano, in singulis provinciis seu civitatibus metropolitanis erat facienda.

Hodie, in regionibus excultis fieri solet actu regis, vel supremi magistratus reipublicae, quo testetur de lege condita ipsaque publici iuris fiat denuntiatione in ephemeride officiali habita ; incipit autem obligari post tempus quod fuerit statutum.

Ita in Belgio, secundum legem 28 febr. 1845, art. 2^m, confirmatam lege 18 apr. 1898 modificata 28 dec. 1909, art. 4° (conformiter ad Const. belg. art. 129), fit authentica testificatione de existentia legis a rege facta et publica insertionne ab ipso praecepta in ephemeride Status officiali : le Moniteur ; obligantque leges in toto regno, 10^a die post diem publicationis, nisi tamen aliter in lege statutum fuerit, vel nisi accidentaliter impossibile fuerit civibus illam cognoscere v. g. propter bellum, magnam immersionem, etc. aut pro subditis qui extra regnum versantur : lex enim possibilitatem eam cognoscendi aperte supponit (art. 1 leg. 2 aug. 1822). — In Gallia, ex decr. 5 nov. 1870, lex obligat uno die pleno revoluto postquam diarium officiale pervenerit ad civitatis capitale uniuscuiusque districtus. — In Italia obligat leges 15° die a die publicationis.

275. Thesis. Ad valorem seu vim obligandi legis humanae, per se acceptatio non requiritur subditorum approbativa seu acceptatio iuris, i. e. consensus in observantiam legis latae.

Probatur : 1) Apostolus, ad Rom. XIII, 2 sine restrictione dicit aut exceptione : Qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit ; resistit autem potestati ille qui legem ab ipsa latam non acceptat.

2. Si requireretur acceptatio, id esset vel ex defectu voluntatis in legislatore, vel ex defectu potestatis. Non primum : si enim fert legem verbis praeceptivis eamque urget poenis, apertum est signum quod velit ad eam obligare ; ceteroqum bonum commune exigere potest ut resistentias frangat subditorum. Non secundum, quia potestas in exercitio ad nutum subditorum non est restricta, secus impossibile esset efficax societatis directio ; et ceteroqum tunc non esset veri nominis potestas imperandi ac praecipiendi sed mera facultas dandi et proponendi consilium, qua sufficiunter bonum commune procurari nequit.

3. Unde Alexander VII damnavit prop. (28) : « Populus non peccat etiamsi absque ulla causa non recipiat legem a principe promulgatam » (cfr. Syll. prop. 63).

Per accidens tamen acceptatio necessaria est, si legislator nolit aliter obligare, vel si illud ius in lege populo reservetur (uti in Helvetia pro quibusdam legibus est referendum ad populum) ; at tunc acceptatio non est legis iam constitutae, sed concurrit ad illam constituendam.

276. A fortiori non requiritur ad valorem legi tribuendum acceptatio executiva facti, seu ipsa observantia legis.

Potest tamen esse necessaria ad vim legis conservandam, non directe, sed indirecte. Si enim superior non valet legis impletationem obtinere a maiori vel saniori parte communitatis, potest esse conveniens ut legis observantiam non urgeat : urgendo enim posset esse subditis occasio ruinae absque fructu. Quo casu obligatio non deficit directe ex non acceptatione populi, sed indirecte ex consensu tacito vel praesumpto legislatoris qui censetur, si legem non urgeat, nolle ruinam animarum. Quandonam autem talis lex censetur revocata, nequit generaliter determinari sed arbitrio prudentum relinquitur.

Ad differentiam iuris romani, ius civile hodiernum quia omnem vim consuetudini abnegat, non admittit post promulgationem, legem suspendi recursu ad legislatorem, nec eam cessare per non receptionem vel non in usum deductionem ; unde nequit supponi consensus legislatoris.

De Divisione legis humanae.

S. Th. I-II, q. 95, a. 4.

277. Multiplex divisio. — « Unumquodque potest per se dividi secundum id quod in ratione eius continetur... Sunt autem multa de ratione legis humanae, secundum quorum quodlibet lex humana proprie et per se dividi potest.

1° Est enim de ratione legis humanae quod sit derivata a lege naturae... et secundum hoc dividitur ius positivum in ius gentium et ius civile, secundum duos modos quibus aliquid derivatur a lege naturae (n. 271). Nam ad ius gentium pertinent ea quae derivantur ex lege naturae sicut conclusiones ex principiis, ut iustae emptiones, venditiones et alia huiusmodi sine quibus homines ad invicem convivere non possunt ; quod est de lege naturae quia homo est naturaliter animal sociabile... Quae vero derivantur a lege naturae per modum particularis determinationis, pertinent ad ius civile, secundum quod quaelibet civitas aliquid sibi accommodat determinat.

2° Est de ratione legis humanae quod ordinetur ad bonum commune civitatis ; et secundum hoc lex humana dividi potest secundum diversitatem eorum qui specialiter dant operam ad bonum commune, sicut sunt sacerdotes,... principes,... et milites,... et ideo istis hominibus specialia quaedam iura aptantur.

3° Est de ratione legis humanae ut instituatur a gubernante communitatem civitatis... et secundum hoc distinguuntur leges humanae secundum diversa regimina civitatum. Quorum unum... est regnum, quando scil. civitas gubernatur ab uno, et secundum hoc accipiuntur constitutiones principum. Aliud vero regimen est aristocratia, i. e. principatus optimorum vel optimatum, et secundum hoc sumuntur responsa prudentum et etiam senatusconsulta. Aliud regimen est oligarchia i. e. principatus divitum et potentum, et secundum hoc sumitur ius praetorium... Aliud autem regimen est populi ; quod nominatur democratia, et secundum hoc sumuntur plebiscita. Aliud autem est tyrannicum, quod est omnino corruptum ; unde ex hoc non sumitur aliqua lex. Est etiam aliquid regimen ex istis commixtum, quod est optimum, et secundum hoc sumitur lex « quam maiores natu simul cum plebe sanxerunt » (aut deputati plebis simul cum principe) (cfr. q. 105, a. 1).

4° De ratione legis humanae est quod sit directiva humanorum actuum ; et secundum hoc secundum diversa de quibus leges feruntur, distinguuntur leges... propter res de quibus sunt ». Ita S. Thomas q. 95, a. 4.

278. Divisio iuris hodierni. — Leges humanae hodiernae, iuxta iurisperitos, dividuntur secundum diversas personas et res de quibus agunt, et reducuntur ad triplex genus :

a) Quaedam constituunt ius publicum (ius civitatis) quod etiam vocatur ius politicum et administrativum : spectant principaliter statum reipublicae, functiones et instituta socialia, et relationes inter rempublicam, vel eius instituta et cives.

Ita Constitutio seu lex fundamentalis, leges quae regunt municipia, provincias, organisationem et administrationem iustitiae, cultum, exercitum, electiones deputatorum, thesauriam publicam, leges tributorum et fiscales¹.

b) Quaedam constituunt ius privatum seu civile arctius dictum : principaliter versantur circa ea quae ad utilitatem singulorum pertinent, et circa iura et relationes civium ad invicem. Ita codex civilis, codex commercialis seu negotiis, et variae leges circa dominium proprietatis etiam litterariae et industrialis².

c) Quaedam constituunt ius poenale, quae praecipue spectat crimina, delicta et transgressiones aut contraventiones. Ita codex poenalis, et variae leges poenales et disciplinares³.

Ad ius civile magis quam ad poenale pertinent leges quae vocantur sociales et aliquando dicuntur ius novum, quae scil. versantur circa utilitates et iura alicuius classis civium et circa relationes inter diversas classes⁴.

Ad ius poenale magis quam ad ius civile vel administrativum pertinent codices aut leges quae regunt agros et praedia ruralia, sylvas, venationem et piscationem, aut quarumdam rerum venditionem⁵.