Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 6, a. 1 et 2.

53. Voluntarium, ex Aristotele, Ethic. III, c. 1, est id quod procedit a principio intrinseco cum cognitione finis. Dicitur:

1. id i.e. quodcumque, sive actus, sive ipsius omissio, sive effectus ex alterutro procedens;
2. quod procedit, scil. quocumque modo, sive immediate sive mediate, sive directe sive indirecte: qui enim causam ponit, vel, quando debet ponere, omittit, vult et causat effectum quem praevidet inde secuturum;
3. a principio intrinseco i. e. a potentia et inclinatione propria illius quod operatur;
4. cum cognitione finis seu boni: cum principium agendi sit duplex, efficiens et finale, illud proprie ab intrinseco procedit, quod habet principium intrinsecum efficiens et finale, ita ut non solum moveatur sed se moveat in finem; unde ad voluntarium requiritur non tantum ut sit a proprio principio efficiente ex inclinatione naturali, sed etiam a praevia aliqua cognitione finis ex inclinatione intentionalis, qua ens agat propter bonum cognitum. Hinc ut aliquid sit totaliter voluntarium, debet secundum omnes circumstantias cognosci; quodsi una ignoretur, secundum hanc non erit voluntarium, ut si quis occidit hominem, nesciens esse clericum, reus est homicidii, non sacrilegii.

Differt ergo voluntarium: a) a naturali, cuius principium efficiens est intra, non autem finale, uti motus cordis, vitae vegetativae, qui fiunt sine cognitione finis; b) a violento, cuius principium est ab extrinseco, renitente subiecto, ut si quis contra voluntatem ab externa vi trahatur; c) a volito simpliciter: hoc enim est obiectum intentionale, sed non realis effectus voluntatis ab ipsa procedens ut a causa, id in quod voluntas tendit affective, sed quod non procedit ab ea effective, id quod vult sed non causat; sic pluvia agricolae est volita sed non voluntaria, item mors naturalis inimici de qua aliquis gaudet: omne siquidem voluntarium est aliquo modo volitum, sed non e contra¹ ; d) a permissivo, quod neque est voluntarium seu a voluntate procedens, neque volitum tamquam eius obiectum, sed tantum non impeditur ab illo qui potest sed non debet: sic propter iustas rationes et maius bonum Deus vel gubernator non impediunt peccata quae tamen ipsis displicent et ab ipsis non fiunt.

54. Divisio voluntarii secundum cognitionem finis. — Cum voluntarium procedat ex cognitione finis, hinc secundum diversam cognitionem finis, diversum est voluntarium: 1° Cognitio finis est materialis seu improprie dicta quando cognoscitur id quod est finis sed non ut finis; cognitio autem est formalis seu proprie dicta quando cognoscitur res quae est finis ut finis, i.e. ipsa ratio et dignitas finis et proportio eius quod ad finem ordinatur seu proportio mediorum ad finem: hinc voluntarium dividitur in proprie dictum seu perfectum quod procedit a cognitione formali finis et invenitur in solo appetitu superiore hominis;— et improprie dictum seu imperfectum quod procedit a cognitione materiali finis et etiam in solo appetitu sensitivo, imo et in brutis invenitur: hoc etiam vocatur spontaneum. 2° Cognitio formalis potest esse deliberata et indeliberata; hinc distinguitur voluntarium necessarium quod procedit ex iudicio et voluntate determinatis ad unum;— et liberum quod fit ex iudicio indifferenti cum potestate voluntatis ad oppositum. Liberum non est semper magis voluntarium, nam maior aliis est intentionalis propensio voluntatis ad beatitudinem, et tamen est necessaria. 3° Cognitio deliberata potest esse plus minusve perfecta; hinc distinguitur voluntarium perfecte liberum quod fit cum plena deliberatione, qualem prudentes adhibere solent in rebus alicuius momenti, et cum pleno consensu: hoc requiritur ad peccatum mortale; — et imperfecte liberum quod fit cum aliquali deliberatione et aliquali consensu, uti invenitur in semidormientibus, semiebriis, distractis, vehementi passione laborantibus: hoc sufficit ad peccatum veniale. Hinc a theologis distingui solent: motus primo-primi qui antecedunt omnem deliberationem (nec sunt proprie voluntarii aut actus humani), secundo-primi qui fiunt post aliqualem deliberationem et ante deliberationem perfectam, et secundi seu deliberati qui procedunt ex deliberatione perfecta.

55. Divisio voluntarii secundum intentionem voluntatis. — Voluntarium est ex propria inclinatione intentionali appetitus, unde secundum diversam intentionem voluntatis ex qua procedit, diversum est voluntarium. Aliquid enim procedere potest: 1) Ex intentione actuali hic et nunc habita, sive sit explicita ut dum sacerdos baptizans dicit: volo baptizare, sive sit implicita in alio actu contenta, ut dum vult adire baptisterium et omnia de more peragere; 2) Ex intentione virtuali, antea habita, sed hic et nunc adhuc influente et in virtute perseverante, ut dum sacerdos distractus baptizat ex intentione initio habita; 3) Ex intentione habituali, antea habita et non retractata, sed nullo modo virtute permanente et in actum praesentem influente: ut dum catechumenus baptizari desiderans, sensibus destitutus voluntarie baptizatur². Primum est volitum actualiter, secundum virtualiter, tertium habitualiter tantum³. Ad actum humanum non sufficit intentio habitualis (nec a fortiori interpretativa): haec enim non influit in actum nec facit proinde ut ex deliberatione rationis et influxu libertatis procedat et humano modo fiat; sed ad minus necessaria est intentio virtualis. Ad quam requiruntur tria: a) ut agens humano modo agat, secus enim non ageret ex intentione; b) ut prima intentio non fuerit retractata; et c) ut maneat activa in aliquo sui effectu, ita ut unus effectus ex altero et omnes ex primo profluant.

Casu quo adsint intentiones contrariae seu incompossibiles, manet praedominans et influit aut effectum obtinet. Ex intentionibus simultaneis, praedominans est illa quae, secundum dispositionem praesentem, eligeretur si incompossibilitas cognosceretur; quod si sint aequales, nulla persistit quia sese destruunt. Ex duabus intentionibus successivis, valebit posterior si quis eam formavit memor prioris, quia tunc prior scienter fuit revocata; etiam plerumque si prioris immemor fuerit, nisi prior ita facta sit ut velit subsequentem saltem virtualiter excludere.

56. Divisio voluntarii ratione principii. — Voluntarium est a principio intrinseco, et ideo ratione diversi principii distinguitur in elicitum quod immediate ab ipsa voluntate procedit et in ea consummatur (velle, consentire, eligere), — et imperatum quod ex motione et imperio voluntatis procedit immediate ab alia potentia, sive interna (v.g. voluntarie cogitare aut irasci), sive externa (v.g. voluntarie deambulare).

Ratione termini itaque est internum vel externum, prout consummatur in potentia interiori rationali aut sensitiva, aut in sensibus vel membris vel et effectibus exterioribus.

Hinc voluntarium elicitum et internum, imperatum et externum non sunt unum et idem.

57. Divisio voluntarii ratione manifestationis. — Tam voluntarium quam volitum diversis modis manifestatur, et sic dividitur in 1) expressum quod verbis vel signis manifestatur; — 2) tacitum quod manifestatur silentio, seu potius ex silentii circumstantiis certo dignoscitur secundum regulam Iuris 43am: Qui tacet consentire videtur; — 3) praesumptum quod ex quibusdam rationibus, ut ex inclinatione aut dispositione animi, prudenter coniicitur nunc adesse, seu rationabilibus indiciis coniecturaliter colligitur: praesumptio enim est rei incertae probabilis coniectura. — Exempla sunt: religiosus qui librum emit consensu a superiore accepto, — vel praesente superiore tacente, — vel absente superiore quem adire nequit cum libro egeat omnino.

Non omnis qui tacet consentit, nam in regula 44ª dicitur: Is qui tacet non fatetur, sed nec utique negare videtur. Silentium ergo non per se sed tantum secundum varias circumstantias prudenter considerandas consensum vel dissensum significat. Hinc tacens consentire censetur a) in favorabilibus quando agitur de commodo vel favore uti de donatione aut promissione gratuita, non autem si de onere, incommodo, praeiudicio; — b) etiam in praeiudicialibus, si quis sine magno incommodo potest et simul debet contradicere, v. g. si interrogatur a iudice, vel superior si animadvertit transgressam regulam et tacet, vel si plures conveniunt ad deliberandum de sententia communi: tunc enim consentientibus censentur tacentes per se adstipulari; — c) in comparatione: si pluribus propositis quis omnia neget, ad unum taceat, censetur affirmare; si omnia affirmet, de uno taceat, censetur negare; — d) si ita in Iure fuit determinatum, quod tamen valet tantum in foro externo, dummodo contrarium non probetur.

58. Animadversio. — A praedictis omnibus distinguitur tam voluntarium quam volitum mere interpretativum: ita dictum ab intentione nullo modo habita sed quae tantum haberetur. At hoc nullo modo est sed tantum foret volitum vel voluntarium, scil. de facto non intenditur a voluntate nec ab illa procedit, sed intenderetur vel procederet, si aliquid cognosceretur, v. g. sacerdos vellet celebrare missam pro patre si defunctum sciret, et episcopus, si ab ipso peteretur, iurisdictionem concederet. Differt a volito praesumpto, quia hoc indicat id quod secundum prudentem aestimationem exstat vel exstitit, illud autem quod, supposita conditione, exstaret.

Dicitur: mere interpretativum. Nam etiam voluntarium praesumptum ab aliis vocatur et etiam dici potest sub aliquo respectu interpretativum. Et multi scholastici voluntarium in causa dicunt interpretativum: qui enim vult causam censetur velle effectum; et alii ita vocant voluntarium ex intentione virtuali (vel habituali): qui voluntarie incipit, censetur velle perseverare.

S. Th. I-II, q. 6, a. 3; q. 71, a. 5; q. 77, a. 7.

59. Notiones. — Homo non tantum est dominus sui velle et agere, sed etiam sui non agere et non velle, in quantum « volendo et agendo potest impedire hoc quod est non velle et non agere »¹. Unde:

1° Secundum diversa quae a voluntate procedunt, voluntarium recte vocatur positivum si procedit positio actus, — negativum si procedit actus omissio. Voluntaria enim omissio non est confundenda cum voluntate omittendi; nam omissio fornicationis aut missae non est voluntaria illi qui detinetur in carcere, et tamen iste potest habere voluntatem omittendi fornicationem aut missam, dum apud se dicat: non facerem aut non audirem, si possem; — e contra omissio potest esse voluntaria etiam si quis non dicat: volo non audire, dummodo, tempore quo missam audire possit, aliud voluntarie agat. In 1° casu adest positio actus seu commissio, scil. desiderii, quod est positive voluntarium (nolo agere i.e. volo non agere) ; in 2° casu omissio actus, et hoc est negative voluntarium (non volo agere). Potest tamen utrumque simul existere, dum ex voluntate omittendi quis opus omittat.

Voluntarium positivum essentialiter includit actum, quia a voluntate procedit per realem influxum. Voluntarium negativum essentialiter non includit actum: in sua essentia enim non constituitur actu sed negatione, quia non est actus sed huius omissio; haec tamen, ut a voluntate procedere possit, supponit actum praecedentem vel concomitantem voluntatis tamquam causam vel occasionem sui: vel enim homo intendit ipsam omissionem in se, vel saltem voluntarie ponit alium actum incompossibilem cum actu omisso, uti ludere, dormire, manere domi, instante missae celebratione. Apposite S. Thomas, q. 71, a. 5: « Si intelligatur in peccato omissionis illud solum quod per se pertinet ad rationem peccati, sic quandoque omissionis peccatum est... absque omni actu vel interiori vel exteriori... Si vero in peccato omissionis intelligantur etiam causae vel occasiones omittendi, sic necesse est in peccato omissionis aliquem actum esse »².

2º Eodem nomine voluntarii positivi et negativi recentiores appellant, sive id quod procedit a voluntate ut a causa positiva scil. ab actu voluntario per verum et positivum influxum, sive id quod procedit ab ea ut a causa negativa scil. ab omissione voluntaria, seu id quod procedere censetur a voluntate non operante et agere omittente cum agere possit et debeat. Haec secundum modum diversum a voluntate procedunt, et ideo a S. Thoma respective dicuntur: voluntarium directum, id quod directe ab ea procedit in quantum est agens (sicut calefactio a calore) et in quod voluntas fertur; — et indirectum³, id in quod non fertur sed quod procedit ab ea indirecte in quantum prohibere potuit sed non prohibet, seu non agit dum agere debeat, sicut submersio navis dicitur esse a gubernatore cui commissa est gubernatio, in quantum cessat a gubernando.

Voluntarium directum itaque est a voluntate agente; indirectum a voluntate non agente quando agere debet.

60. Principia. I. Ut omissio sit voluntaria⁴, requiritur et sufficit ut aliquis possit ponere actum qui omittitur et eum advertenter omittat, nec exigitur ut illum ponere debeat: potest enim tam voluntarie omittere missam die feriali quam festivo; — ut autem imputetur ipsi, requiritur aliquid plus: ad laudem ut omissionem intenderit ad bonum finem: bonitas enim non contrahitur nisi sit volita et intendatur ut talis; ad culpam, ut actum omissum ponere debuerit: non enim adest culpa, nisi quis aliquod transgrediatur praeceptum.

II. Ut effectus omissionis sit voluntarius, requiritur:

1° Ut effectus praevideri moraliter potuerit ac debuerit, i. e, aliquo modo fuerit praevisus saltem in confuso, obscure aut indistincte, quatenus aliquis saltem dubitaverit aut suspicatus fuerit secuturum, vel noverit obligationem advertendi: nihil enim volitum nisi praecognitum;

2° Ut vitari potuerit, et ideo ut omissio libere locum habuerit: effectus enim non magis voluntarius est quam sua causa;

3° Ut vitari debuerit, seu ut adfuerit obligatio non omittendi sed ponendi actum omissum, et quidem illum ponendi ne sequatur effectus: effectus enim positivus non continetur in omissione, et ideo effectus ex causa negativa nequit esse voluntarius nisi sit obligatio eum impediendi. Nam, si praedicta obligatio desit, cum simplex omissio influxum realem in effectum positivum habere nequeat, iam deest omnis nexus, etiam moralis, causalitatis inter omissionem et hunc effectum, ac proinde hic est tantum permissus, non autem volitus in omissione nec voluntarius. E contra, si quis debet vitare effectum, et non vitat, moraliter censetur et imputabiliter est causa ipsius, scil. causa eius privativa. — Quodsi praedictae conditiones adsint, etiam imputatur effectus ad culpam, quia violatur aliquod praeceptum.

61. Animadversio. — Intentio agentis nequit naturam et causalitatem rerum mutare, nec facere ut aliquis effectus ex quadam actione vel omissione tamquam a causa procedat. Hinc si, deficiente tertia conditione, desit obligatio vitandi effectum, iste non fit voluntarius etiam si quis intendat omissionem praecise ut medium propter effectum malum, vel etiam bonum: effectus tunc erit in se volitus, sed non erit voluntarius, quia deest connexio causalitatis inter effectum et omissionem, et haec non est vera ipsius causa. Ita si quis, praecise ut alter aquis immergatur, ab auxilio ferendo abstinet, dum tamen auxilium ferre non debet, quia v. g. maius est periculum pro ipso. Intentio sicut omissio vel actus cum ea positus imputabitur ad culpam vel laudem, non tamen ipse effectus; imo effectus bonus qui sequitur omissionem nunquam imputabitur ad laudem quia, licet fieri possit cum intentione bona, non tamen ex intentione bona ab omissione ut a causa oritur.

S. Th. I-II, q. 77, a. 7; q. 20. a. 5; II-II, q. 43, a. 3; q. 46, a. 2, ad 2; q. 64, a. 7 et 8; q. 79. a. 3, ad 3; q. 150, a. 4.

62. Notiones. — Ratione modi quo voluntas in illud fertur, voluntarium positivum et directum est vel 1° Voluntarium in se, quando voluntas directe in illud fertur, i. e. aliquid immediate in se vult et simul agendo causat, sive ut finem (propter se) v.g. dum quis vult inimicum occidere, sive ut medium ad finem (propter aliud) v.g. dum fur vult occidere viatorem ad capiendam pecuniam; — vel 2° Voluntarium in causa tantum, quando voluntas immediate fertur in causam et non in effectum, i. e. effectum in se ut finem vel medium non vult, sed tamen ipse a voluntate procedit in quantum haec vult et agit aliud quocum tamquam cum causa coniungitur, v.g. dum quis vult inebriari praevidens se in ebrietate blasphemias, impudicitias, homicidium commissurum¹ Causa potest esse physica vel moralis, immediata vel mediata, proxima vel remota, causa per se quae nata est producere effectum, quamvis per accidens effectus deficere possit (sic potus excessivus producit ebrietatem), vel causa per accidens quae non ex natura sua sed alterius interventu aliquando illum producere potest (sic ebrietas accedente rixa producit homicidium). Recentiores malunt dicere voluntarium directum et indirectum; at melius dicerent immediatum et mediatum: quod enim mediante causa positiva, tamen directe a voluntate procedit².

63. Principia. Ut effectus sit voluntarius in causa, requiritur: 1° Ut effectus praevisus aliquo modo fuerit, saltem in confuso, ut dictum est n° 60, II: nihil enim volitum nisi praecognitum;

2° Ut vitari potuerit, et ideo ut causa libere posita fuerit seu potuerit non poni: effectus enim non est magis voluntarius quam sua causa;

3° Ut adsit nexus causalitatis inter hanc causam libere positam et hunc effectum; quod a) verificatur semper de causa per se si duae priores conditiones adsint: qui enim vult causam, censetur velle effectum qui naturaliter et necessario ex ea sequitur; b) verificatur etiam de causa per accidens dummodo insuper adsit tertia conditio, ut effectus vitari debuerit, seu ut adfuerit obligatio non ponendi causam, et quidem non ponendi ne sequatur effectus: cum enim effectus in tali causa non sufficienter contineatur (nisi mediante alia causa) ac proinde nexus physicus non adsit cum effectu, si dicta obligatio desit, deest omnis nexus causalitatis, etiam moralis, inter causam et effectum, ac proinde effectus non erit volitus nec voluntarius in causa, sed tantum permissus. E contra si quis tenetur causam non ponere ne sequatur effectus, et nihilominus ponit, censetur moraliter et imputabiliter est causa huius effectus.

Quodsi praedictae conditiones adsint, verificatur axioma: Effectus malus in causa praevisus, communicat causae suam malitiam, nempe si ipse possit et debeat vitari. Effectus siquidem in causa tantum voluntarius non imputatur ad laudem, quia non intenditur; ut autem imputetur ad culpam, requiritur ut adsit obligatio vitandi causam ne sequatur effectus, secus enim nullum praeceptum respiciens effectum violaretur.

64. Corollaria. — Ex praedictis sequitur: 1° Posse effectum voluntarium in causa esse in se non voluntarium, si non intendatur, imo in se involuntarium, si displiceat, ut si quis ponat causam occisionis (v. g. emittere sagittam cum aliqua praevisione occisionis) et haec non intendatur vel displiceat, v. g. si nolit occidere sed velit sagittam emittere non adhibita diligentia sufficienti ne hominem occidat.

2° E contra posse effectum esse volitum in se, si placeat, desideretur vel etiam intendatur, et non voluntarium, si sequatur ex causa per accidens et desit obligatio illum vitandi quia v. g. etiam intenditur maior effectus bonus qui ex causa sequitur: tunc enim effectus malus in se volitus, non est voluntarius, sed in causa tantum permittitur (Cfr. n. 173).

Ita si quis in proprio fundo, remote a via, foveam fodit, praevidens et desiderans quod in eam possit incidere inimicus; si ita fiat, casus non est ipsi voluntarius, quia ipsius non est nisi causa per accidens.

3° Effectum, v. g. peccatum proximi, cuius nullo modo causam per se sed solam meram occasionem vel conditionem aut causam per accidens ponimus, non esse voluntarium in causa nec imputabilem, etiam si sit in se volitus et intentus; nisi tamen adsit obligatio vitandi effectum: intentio enim nostra non mutat occasionem in causam, nec causam per accidens in causam per se.

Ita si quis ab avaro auferat rem exigui valoris, praevidens vel etiam intendens ut ille ex moerore infirmetur aut moriatur, et ita fiat, infirmitas et mors non sunt voluntariae quia earum fuit mera occasio vel causa per accidens, nullatenus causa per se.