DE ACTU FIDEI INTERIORE.

DE ESSENTIA ACTUS FIDEI.

S. Th. II-II, q. 2, a. 1 ; De Verit., q. 14, a. 1.

689. Quid sit credere. — Credere, dicit S. Augustinus, de Praed. SS. c. 2, est cum assensione cogitare. Cogitare proprie dicitur ille qui intellectu inquirit, non habens plenam evidentiam veritatis ; assensio autem est firma adhaesio intellectus. Credere ergo assentire i. e. firmiter adhaeret rei, ut verae, non habendo tamen ipsius evidentiam. Cum autem intellectus ex se non determinetur nisi per evidentiam, sequitur illum, quando credit, deter- minari a voluntate. Credere ergo est actus elictus ab intellectu, imperatas a voluntate. Hinc :

1. Sensu latissimo dicimur credere ea de quibus non habemus nisi certitudinem practicam, quae non omne sed tantum prudens dubium excludit, i. e. convictionem quae sufficit ad prudenter agendum, licet non habeamus perfectam evidentiam, sicut multi admittunt existentiam Dei propter rationes ipsis non omnino evidentes¹],

2. Magis proprie credimus ea quae nobis non sunt evidentia, sed quae admittimus propter testimonium hominum etiam quando non sunt fide digni ; et ideo non propter solum testimonium : tunc enim omnia admitteremus quae dicunt, sed propter evidentiam testimoni (evidentiam in attestante, aiunt Scholastici), quia nobis constat quod hoc testimonium eorum de facto sit verum. Talis est multoties certitudo historica.

3. Propriissime credimus ea quae nobis non sunt evidentia, sed quae non dubitando admittimus unice propter testimonium seu auctoritatem alterius, i. e. quia ipse est fide dignus et meretur quod ipsi fidamus (evidentia credibilitatis), etiam si non appareat testimonium esse verum. Sic puer credit matri et indoctus docto. Haec est fides proprie dicta, quia per illam in sensu proprio alteri fidimus, et quia ad ipsam maxime requiritur ut intellectus a voluntate determinetur ; unde nullus credit nisi volens. De hac fide verum est dicere quod honorificat testificantem : non enim possemus credere nisi agnosceremus excellentiam illius cui credimus.

690. Quid sit credere Deo. — Secundum praedictam explicationem, Deo credere est admittere ea quae Deus dixit, praecise quia auctoritatem i. e. dignitatem et ius habet ut ipsi loquenti acquiescamus. Est ergo firmus assensus mentis in veritates a Deo revelatas ob ipsius revelantis Dei auctoritatem. Hanc esse veram notionem actus fidei iam probavimus, ubi egimus de obiecto formali ; unde definitur a S. Thoma, q. 2, a. 9 : « Actus intellectus assentientis veritati divinae ex imperio voluntatis a Deo motae per gratiam ».

691. Errores oppositi. — Praedictae definitioni opponitur :

1. Error Rationalistarum, Semirationalistarum et Modernistarum, qui fidem non habent nisi

a) ut scientiam rationalem vel cognitionem philosophicam Dei (Günther) ; — vel etiam

b) veritatem religiosam seu de rebus divinis simplicem persuasionem rationalem (Abaelardus, Wegscheider, Hermes), aut quamcumque cognitionem rationalem de Deo et rebus divinis (Deistac) ; — vel

c) intimum animi instinctum religiosum (i. e. veritatum supra sensibile) caecum, v. g. a Spiritu S^o, innixum imaginationi et sensibus, non rationali motivo (Pietistae, Jacobi et Sentimentalistae, Fideismus, Pseudomystici et Methodistae) ; — vel

d) merum instinctum spiritualem religionosun dependentiae, vivide perceptae, qui cum rationali natura cohaeret (Schleiermacher), aut naturalem sensum religiosum, cuius motivum est conformitas veritatis religiosarum cum aspirationibus nostris et exigentiis superioribus (Ritschl, Sabatier, Protestantes liberales) ; — vel

e) solam exigentiam et postulationem irrefragabilem rationis practicae, ut communem inclinationem naturae humanae (Reid, schola scotica), approbationem veritatum religiosarum propter veritatem practicam vitae moralis (Kant, Harnack) aut propter inclinationem totius hominis (Renouvier) ; — vel

f) conscientiam religiosam et sensum religiosum de rebus divinis ex indigentia divini ortum (Modernistae).

Uno verbo opponitur : fides pure rationalis (a et b), fides affectiva (c et d), fides moralis (e), fides affectiva moralis (f). Cfr. C. Vat. sess. 3, c. 2 et 3 ; et prop. 23 damn. ab Inn. XI : « Fides late dicta testimonio creaturarum simile motivo ad iustificationem sufficit ».

2. Doctrina quoque Protestantium qui orthodoxi vocantur. Distinguunt illi a) fidem miraculorum seu magnam in Deo confidentiam quae miraculo obtinet (I Cor. XIII, 2), b) fidem dogmatum seu historicam in narrationes Evangelii, et c) fidem promissionum : hanc esse fiduciam speciali misericordiae, et esse fidem iustificantem falso contendunt (cfr. tr. de gratia), illam autem esse simplicem notitiam et apprehensionem rerum revelatarum, non vero esse assensum seu iudicium firmum quo eas ut veras habemus, propugnant contradicentes Apostolo dicenti fidem esse convictionem non apparentium. Unde Concilia declararunt fide nos esse credentes vera : ita Trid., sess. 6, c. 6 et 9, vel quae vera esse credimus : ita Vat., sess. 3, c. 3.

DE ANALYSI ACTUS FIDEI.

S. Th., in III Sent., d. 23, q. 2, a. 2, qc. 2.

692. Analysis seu resolutio actus est ipsius reductio ad principia, tum obiectiva tum subiectiva, i. e. ad causas motivas et efficientes quae ad eius productionem concurrunt. Porro fides divina sicut humana complectitur plures actus, nam ipse actus fidei praesupponit duos alios : est enim assensus intellectus a voluntate imperatus, unde supponit motionem et imperium voluntatis ; voluntas autem nequit movere intellectum ad assensum et assensum intellectus imperare, nisi ipse intellectus praevie iudicet talem assensum esse praestandum, unde praesupponit iudicium credibilitatis ex parte intellectus. Hinc

1. triplex actus requiritur ad credendum : a) iudicium credibilitatis quo iudicamus talem vel talem veritatem v. g. Incarnationem esse credendam ; b) pius credulitatis affectus quo illam veritatem volumus credere ; c) ipse actus fidei quo proprie credimus, i. e. adhaeremus illi veritati et eam iudicamus esse veram ;

2. consequenter quaestio cur credimus, triplici intelligi potest sensu, scil. a) dispositive : cur iudicamus aliquam veritatem esse credendam ? — b) affective : cur imperamus assensum illi veritati ? — c) formaliter : cur ipsi adhaeremus ? Ergo analysis huius triplicis actus est instituenda.

S Th. II-II, q. 1, a. 1 ; q. 2, a. 2 ; De Verit., q. 14, a. 1 ; III Sent d. 23, q. 2, a. 2, qc. 2.

693. Thesis. Principium elicitivum fidei est intellectus. — Ultimus actus ad fidem requisitus, qui est essentialiter et proprie actus fidei quo assentitur veritati revelatae, est actus intellectus ; unde intellectus est principium proxime elicitivum fidei. — Certum est ex C. Vat., sess. 3, c. 3, statuente fidem qua vera esse credimus, et ex prof. fid. Pii X ; contra multos Protestantes qui fidem habent ut fiduciam quae magis in corde est seu voluntate quam in intellectu, et contra Rationalistas, Semirationalistas et Modernistas qui eam potissimum in tendentia seu inclinatione ponunt, aut ad sensum religiosum reducunt.

Constat ex Scripturis in quibus

1. fides dicitur argumentum i. e. convictio non apparentium (Hebr. XI, 1) ;

2. quae aliquid ut verum admittimus et quidem propter testimonium (Hebr. XI, 3, 6, 8 ; Mc. XVI, 16 ; Ioh. VI, 70 ; XX, 31 ; Rom. X, 9 ; I Ioh. V, 1-10) ;

3. unde vocatur captivitas intellectus in obsequium Christi (II Cor. X, 5).

Hinc semper a catechumenis exigebatur professio fidei in qua explicabatur Symbolum (cfr. Cyr. Hier. Cat. V, 7 ; Chrys. in Hebr., Aug. de Praed. SS. n. 5).

694. Analysis actus fidei simpliciter est haec : admittimus aliquam veritatem v. g. Incarnationem, i. e. iudicamus eam esse veram, quia Deus auctoritatem habet in illam revelando (quod supponitur iam antea cognitum) ; sed non credimus nec ullo modo affirmamus in hoc actu ipsam auctoritatem Dei revelantis. Sicut enim in fide humana auctoritas Petri testificantis nullo modo creditur nec affirmatur, sed tantum est motivum seu id propter quod credo id quod dicit, ita in fide divina auctoritas Dei revelantis tantum est motivum propter quod creditur, at nullo modo id quod creditur vel affirmatur ; secus esset confundere obiectum materiale et formale. Aliis verbis : cognitio auctoritatis Dei praevie supponitur ut conditio, sed non est causa seu motivum assensus ; hoc non est cognitio de Dei auctoritate sed sola auctoritas cognita aliunde¹].

Hinc 1) non recte docet Suarez²], motivum i. e. auctoritatem Dei revelantis in ipso actu fidei credi, dicens analysim huius actus esse : credo incarnationem, quia credo auctoritatem Dei id revelantem, et credo auctoritatem Dei id revelantem, quia credo auctoritatem Dei seipsam revelantem, cum impossibile sit quod Deus aliquid revelet et non eo ipso dicat auctoritatem suam in revelando, seu se revelare cum auctoritate. — Etenim rursus quaeri potest : et cur credis Deo dicenti se revelare cum auctoritate, seu revelanti suam auctoritatem ? Aut respondebis, quia credo novam revelationem auctoritatis Dei, et tunc istam credis quia credis aliam, et tunc erit processus in infinitum ; aut respondebis : credo auctoritatem Dei revelantis quia eam credo, quod est affirmatio caeca sine ratione data.

Neque dicas : auctoritas Dei revelantis etiam est revelata, ergo et credit debet. — Respondetur :

a) non ideo creditur in omni actu fidei : potest enim intellectus abstrahere ab hoc quod Deus revelando etiam revelavit suam auctoritatem, et unice considerare quod aliquid veritatum v. g. incarnationem revelaverit ; imo ordinario ita agimus ;

b) quando credimus auctoritatem Dei revelantis, ipsa est simul id quod creditur et motivum propter quod creditur, at non creditur quatenus est obiectum formale seu motivum ; aliis verbis : auctoritas Dei creditur propter seipsam ut motivum, non autem propter seipsam ut creditam, secus perveniremus ad hanc absurdum analysim : credo auctoritatem Dei revelantis quia eam credo !

Pariter 2) non admittimus quod docet Lugo³], in actu fidei auctoritatem Dei et ipsum factum revelationis ratione affirmari, dicens actum fidei esse ratiocinium vel ei aequivalere : Deus in revelando est infallibilis, atqui Deus revelavit incarnationem ergo incarnatio facta est. — Etenim :

a) huius syllogismi conclusio non est : ergo incarnatio facta est, sed : ergo Deus revelando incarnationem est infallibilis. Quae conclusio non est actus fidei, quia non est adhaesio incarnationi data ; ex ipsa utique sequitur obligatio credendi incarnationem, non autem necessario quod iam credatur⁴ ; b) illa conclusio cum admittatur propter nexum cum praemissis, non est actus fidei in auctoritate et testimonio alterius, sed actus scientiae ; praesertim

c) quod non admittatur fidendo dignitati vel auctoritati Dei revelantis ; unde et tale ratiocinium fieri posset ab infideli, qui simul perversa voluntate credere nollet.

Neque dicas : irrationale imo impossibile est ut credamus, nisi cognoscamus Deum esse infallibilem in revelando et ipsum esse locutum. — Respondetur enim assertum esse verum, sed non ideo sequi illas veritates affirmari in ipso actu fidei : sufficit enim et requiritur ut, praevie ad illum actum cognoscantur, ut dicetur art. 3. Sicuti in fide humana, praerequiritur quod cognoscam auctoritatem et testimonium Petri ut ipsi credam, non autem, dum ipsi credo, affirmo ipsius auctoritatem et testimonium.

695. Corollaria. — Ex praedicta doctrina sequitur, et ceteroquin experientia constat

1. actum fidei esse simplicem, quia indivisim attingit veritatem revelatam ut creditam et revelantis auctoritatem ut rationem credendi ; proinde

2. non esse complexum et multiplicem, ita ut aequivaleat duobus aliis (ut ait Suarez) aut tribus (ut dicit Lugo) ; proinde

3. nec esse formaliter aut virtualiter discursivum. Ceterum assensus, qui nititur discursui habet ut motivum bonitatis consequentiae, nam assentitur conclusioni quia logice cohaeret et bene sequitur ex antecedenti ; assensus autem fidei nullo modo innititur bonitati consequentiae, sed motivum adaequatum fidei est sola prima veritas Dei aliquid revelantis.

S. Th. II-II, q. 2, a. 2 et 9 ; q. 1, a. 1 ; De Verit., q. 14, a. 2, ad 10 et 13 ; a. 3, ad 10 ; a. 7, ad 3 ; III Sent., d. 23, q. 2, a. 2, qc. 1 et 2.

696. Thesis. Ad actum fidei requiritur etiam impe- rium voluntatis. — Secundus scil. actus ad fidem requisitus est motio voluntatis ; quod certum est quia explicite docetur a Conc. Vat., sess. 3, c. 3, fidem vocante voluntatis obsequium, imo immediate sequitur ex iis quae definivit de libertate fidei (can. 5).

Cuius analysis haec est : voluntas movet ad assensum rebus revelatis eumque imperat propter motivum sibi proprium ; motivum autem proprium voluntatis est bonum ; hinc movet intellectum ad credendum v. g. quia bonum est credere, quia credere est utile, quia fide tendere ad ultimum finem est bonum, quia bonum est non irrationaliter agere. « Illa voluntas, ait S. Thomas, de Verit., q. 14, a. 2, ad 10, quae determinat intellectum ad credendum, non est actu charitatis, nec actus spei, sed quidam appetitus (seu simplex volitio) boni repromissi », v. g. Ioh. VI, 69. Hic actus voluntatis moventis intellectum ad credendum a theologis post Conc. Araus. II vocatur pius credulitatis affectus, i. e. pia inclinatio ad credendum.

697. Corollarium : Quid sit credere Deum, Deo et in Deum. — Ex praedictis intelligimus quod post S. Augustinum, in Ioh., tr. 29, docet S. Thomas (a. 2), actu fidei nos credere Deum, Deo, et in Deum. Credere enim est actus intellectus a voluntate imperatus. Ex parte intellectus, Deus est obiectum materiale primarium, et hoc significamus dicendo : credo Deum : est etiam obiectum formale, et hoc significamus dicendo : credo Deo scil. cum auctoritate loquenti. Ex parte voluntatis autem haec imperat actum fidei tendendo in Deum ut in finem, et hoc significamus dicendo : credo in Deum. Hoc ultimum non facimus perfecte nisi per charitatem, et ideo sine hac fides dicitur imperfecta seu informis.

E contra fide divina non credimus Ecclesiae quia huius fidei Ecclesia non est obiectum formale, licet illi credere possimus fide ecclesiastica (saltem secundum plures) ; — nec credimus in Ecclesiam quia illa non est finis noster ultimus ; proprie credimus Ecclesiam, sicut loquitur Symbolum, quia est obiectum materiale quod credimus.

698. Libertas fidei. — Ex parte motionis voluntatis habet actus fidei proprietatem, scil. libertatem, ut iam docuerunt Conc. Araus. II, can. 5, et Trid., sess. 6, c. 6, definivit Vat., sess. 3, c. 3, can. 5, contra Rationalistas et Hermes, confundentes fidem cum scientia.

Est actus liber 1) non quidem radicaliter, remote et per accidens, quia possumus non considerare motiva credibilitatis, — vel quia motiva credibilitatis non reddant nos omnino certos de revelatione, uti falso docet Lugo (sicut dicetur art. seq. n. 703), quod ceteroquin explicaret libertatem in praeambulis, sed non in ipso actu fidei ; — at

2. formaliter, proxime et per se, quia, licet factum revelationis et obligatio credendi possint esse omnino certa et evidentia, attamen veritates credendae non sunt seipsis evidentes pro nobis ; unde intellectus non necessario iis assentitur, sed ad hoc requiritur motio liberae voluntatis, maxime

3. quia illas veritates admittimus fidendo divinae auctoritati. Ex quo sequitur

a) actum fidei esse liberum non tantum quoad exercitium, seu quantum ad usum (sicut scientia), quia possumus non considerare motivum aut attentionem avertere ab obiecto credendo, sed etiam quoad specificationem seu quantum ad assensum, quia dum consideramus obiectum, manet possibilitas dubitandi, non assentiendi, imo negandi ; unde S. Thomas, a. 10 : « actus fidei... subiacet voluntati non solum quantum ad usum, sed etiam quantum ad assensum » ;

b) actum fidei posse meritorium esse, accedente tamen charitate (a. 9 et 10).

Libertas fidei traditur in S. Litteris : a) posita Evangelii praedicatione, quidam credunt, quidam non credunt, quod est signum libertatis (Act. XVII, 32-34 ; Rom. X, 16 ; Is. LXV) ; non credunt quia lucem non quaerunt sed tenebras diligunt (Ioh. III, 18-21) ;

b) credentes laudantur, non credentes reprehenduntur (Rom. IV, 3 ; Mc. XVI, 14 ; Apoc. II, 19 ; Lc. XXIV, 25 ; Act. VII, 39) ;

c) fides cadit sub praecepto et ipsi adscribitur praemium, infidelitas autem habetur ut grave peccatum aeterna poena dignum (I Ioh. III, 23 ; Ioh. III, 15 ; Rom. IV, 3 ; Mc. XVI, 16) ;

d) unde fides vocatur oboedientia voluntaria (Rom. I, 5 ; X, 16 ; Act. VI, 7 ; II Cor. X, 5-6) qua ex corde, imo ex toto corde creditur (Rom. X, 9-10 ; Act. VIII, 37). Hinc Augustinus, in Ioh. tr. 26, n. 2 : « Credere non potest nisi volens » ; et Ireneaus adv. Haer. IV, 37, 5 : « Non tantum in operibus, sed etiam in fide liberum et suae potestatis arbitrium hominis servavit Dominus ; et propter hoc si qui credit ei, habet vitam aeternam, qui autem non credit Filio, non habet vitam aeternam, sed ira Dei manebit super ipsum ».

Ideo Ecclesia nunquam vi usa est ad convertendos infideles.

S. Th. II-II, q. 1, a. 4, ad 2 ; q. 2, a. 1, ad 1 ; a. 9, ad 3 ; a. 10.

699. Thesis. Ad actum fidei praevie requiritur iudicium credibilitatis. — Primus nempe actus ad fidem requisitus, qui alios praecedit, est praevium iudicium credibilitatis (Ps. XCI, 5 sec. t. gr. et lat. ; Ioh. X, 25, 37-38). Quod ante actum fidei omnino requiritur ut conditio. Ratio est quia voluntas nequit movere intellectum ad aliquid credendum et imperare fidem in aliquid, nisi hoc ipsi proponatur ab intellectu ut credibile, et intellectus videat esse credendum. Et quidem :

a) Illud iudicium debet esse evidens, quia voluntas nequit prudenter imperare assensum omnino certum et firmum, nisi aliquid intellectui appareat et ab ipso proponatur ut certo et evidenter credibile.

b) Illud iudicium est conclusio ratiocinii similis illi quod Lugo dicebat esse ipsum fidei actum : Quod Deus in loquendo infallibilis dicit, est credibile et credendum. Atqui Deus in loquendo infallibilis revelavit incarnationem. Ergo incarnatio est credibilis et credenda. — Aut magis reflexe : Quod omnibus consideratis, post diligens examen mihi sufficienter apparet a Deo infallibiliter testatum, est credendum. Atqui omnibus consideratis, sufficienter videtur mihi Deum revelasse incarnationem. Ergo est credenda.

c) Hinc praemissae huius ratiocinii, nempe quod Deus sit infallibilis in loquendo et credibilis, et quod de facto sit locutus, debent cognosci cum certitudine saltem practica, non absoluta, sed respectiva i. e. quae respectu ad capacitatem intellectus uniuscuiusque excludit omne dubium prudens ; secus non posset in ipsis fundari certum iudicium credibilitatis¹].

Unde damnata fuit propositio 21^a ab Innocentio XI : « Assensus fidei supernaturalis et utilis ad salutem stat cum notitia solum probabili revelationis, imo cum formidine quia quis formidet ne non sit locutus Deus » ; et prop. 25^a Modernistarum a Pio X : « Assensus fidei ultimo innititur in congerie probabilitatum ».

700. Iudicium credibilitatis innititur praeambulis fidei et motivis credibilitatis. — Illa quorum cognitio praerequiritur ad fidem, et quibus innititur iudicium credibilitatis, vocantur praeambula fidei. Divina quidem auctoritas seu infallibilitas in loquendo ratione cognoscitur : supposite enim quod Deus existat, facile deducitur ex eo quod est ens perfectissimum. Factum autem revelationis a diversis hominibus cognoscitur diversis argumentis, prout sunt eorum intellectui accommodata ; quae argumenta vocantur motiva credibilitatis.

Differunt itaque motiva credibilitatis et obiectum formale seu motivum fidei :

a) illa proxime demonstrant motivum fidei, scil. Deum aliquid revelasse, et sic tantum remote disponunt, inducunt, impellunt ad credendum ; hoc omnino proxime et immediate movet ad credendum ;

b) illa praecedunt actum fidei, et sunt conditio ipsi extrinseca ; hoc ingreditur actum fidei ut elementum essentiale et motivum intrinsecum constituens ipsius ;

c) illa ostendunt fidem esse rationabilem ; et non sunt motivum formale cur aliquid credimus, sed tantum cur iudicamus aliquid esse credibile et credendum : hoc est ipsum motivum cur aliquid credimus, i. e. iudicamus esse verum.

701. Motiva credibilitatis externa sunt omnino certa. — Signa certissima habentur et argumenta externa, omnium intelligentiis accommodata (C. Vat.), etiam huius temporis hominum (prof. fid. c. Mod.), etiam pro sapientioribus omnino apodictica, quibus probatur existentia revelationis, ut definivit C. Vat., sess. 3, c. 3, can. 3 et 4, scil. facta quaedam quae naturali modo explicari nequeunt, et apparent ut supernaturalia et divina. Sunt autem, docente eodem Concilio, c. 3 : praecipue 1) miracula et 2) prophetiae ; — etiam 3) Ecclesia quae, per se ipsa, ob admirabilem propagationem, eximiam sanctitatem et in bonis fecunditatem (testimonio innumerabilium martyrum confirmatam), catholicam unitatem et invictam stabilitatem, apparet ut opus et institutum divinum et divinae suae legationis est testimonium irrefragabile ; et 4) eadem Ecclesia quae, ut notis et characteribus insignita suae a Christo legationis, evidenter et facile omnibus apparet tamquam legata Dei, et ita custos et magistra revelationis, fidem nomine Dei proponens.

Neque dicas : Ecclesia cognoscitur fide et revelatione ; ergo non potest esse medium cognoscendi ipsam revelationem, et motivum credibilitatis ; secus incideremus in circulum vitiosum. — R. enim Ecclesiam, quatenus est medium cognoscendi revelationem et motivum cur iudicamus esse credendum, cognosci non revelatione et fide sed ratione et historia, in quantum possumus eam inspicere, v. g. in quantum describitur Evangeliis et testimoniis scriptorum ecclesiasticorum, non quatenus sunt verbum Dei vel testimonium traditionis divinae, sed quatenus sunt libri historici auctoritatem habentes humanam. Postea autem Ecclesia, ut supernaturalis et divina, cognoscitur et creditur revelatione et fide.

702. Minus certa sunt motiva credibilitatis interna. — Motiva christianae religioni intrinseca, uti sanctitas Christi et sublimitas doctrinae christianae, si sola spectentur etiam ut facta divina externa naturaliter inexplicabilia, non videntur probare existentiam divinae revelationis cum certitudine stricte dicta et demonstrativa, sed tantum cum summa probabilitate et certitudine practica ; praeterea sunt argumenta multum studium requirentia et magnis difficultatibus obnoxia, nec omnibus intelligentiis accommodata. Unde non sunt efficacia ad convincendos omnes, nec principaliorem partem in Apologetica occupare merentur.

Vehementius adhuc falluntur illi qui, reiectis vel saltem posthabitis externis motivis credibilitatis, ad fidem supernaturalem fundandam unice vel praecipue provocant ad motiva mere interna, uti sunt experientia interna, indigentia animi religiosi, sensus religiosus ; vel etiam fidem ut aliquid instinctivum habent. Haec enim motiva :

a) non sunt evidentia, nec certitudinem practicam in omnibus valent fundare, imo sunt subiective ita ut alii alia fide vel etiam nulla se indigere dicant ;

b) repugnant supernaturalitati fidei, si ad verbum sumantur quod dicunt : fidem esse placitum naturae, vel illam solam aspirationibus naturae satisfacere aut societatis necessitatibus, cum religio naturalis etiam satisfaciat sufficienter ;

c) repugnant motivo fidei, quod non esset amplius testimonium Dei sed congruentia naturae vel societatis : Deum enim esse locutum praedictis omnibus vel aliis internis criteriis probari non potest, sed tantum factis divinis externis. Unde illa motiva possunt praeparare ad fidem, removendo obstacula fidei, voluntatem disponere ad revelationem suscipiendam, ac eam confirmare ; istam vero demonstrare non possunt.

703. Motiva credibilitatis sufficient late certa ; quaedam tamen certitudinem possunt fundare absolutam. — Motiva credibilitatis, quamvis apud multos non sint certa, nisi certitudine practica et improprie dicta, possunt tamen esse absolute certa. Unde falsum est, quod Lugo dicere cogitur actum fidei — quem iste putat conclusionem ratiocinii — esse obscurum et liberum, quia praemissae, scil. auctoritas Dei et saltem factum revelationis, sunt obscurae et non cognoscuntur cum evidentia vel certa demonstratione, sed tantum cum magna probabilitate et certitudine practica. Etenim 1) infallibilitas seu auctoritas Dei revelantis in loquendo clare perspici potest, uti fit a philosophis ; — 2) de facto revelationis videtur nos posse acquirere veram certitudinem historicam a) ex prophetiis, vel ex miraculis Christi, de cuius vita et factis habemus certitudinem historicam, veluti physicam vero de supernaturalitate actum eius, — et praesertim b) si omnia motiva credibilitatis simul spectentur, quia si tam multa ac omnia indicia concurrunt in ostendenda veritate unius religionis nostrae, ipsa Providentia falleret si ista religio non esset vera : non tantum improbabile, sed im- possibile est explicare Ecclesiam catholicam et miracula Christi et Apostolorum, si religio Christi non sit vera ; — imo 3) Deus esse locutum potest esse evidens ; uti fuit Angelis, Apostolis, et aliis qui a Deo in fide immediate instruuntur ; quod fidem non impedit, quia quanto evidentior appareat auctoritas Dei et factum revelationis, tanto evidentior apparet obligatio credendi.

Unde actus fidei tantum est obscurus et liber, quia revelatio non facit res revelatas apparere, et maxime quia non creduntur nisi illa quae non sunt seipsis evidentia, ut supra dictum est.

704. Quomodo pueri et rudes sibi efformare possunt iudicium credibilitatis ? — A pueris et rudioribus factum revelationis saepe non cognoscitur nisi auctoritate humana parentum, sapientium, pastoris, etc., quibus credunt : recta enim et prudens ratio ipsis dictat ut in rebus necessariis quae per seipsos videre non valent, auctoritati sese subdant illorum qui naturaliter ipsos possunt et debent erudire. Credunt itaque fide humana ea quae de historia revelationis a Deo factae, a parentibus vel parocho acceperunt, v. g. quod Deus talia vel talia docuerit, quo posito, illa credunt fide divina propter solam auctoritatem Dei revelantis.

Generatim habent iudicium credibilitatis. Quod sat facile efformatur sequenti vel aequivalent ratiocinio saltem implicito : In necessariis quae investigari a me nequeunt, prudens vel obligatorium est testimonium admittere illorum qui naturaliter sunt duces vel institutores. Atqui per me non possum certiorari quod Deus haec sit locutus. Ergo prudens et obligatorium est id admittere quia ab illis dicitur qui naturaliter sunt duces et institutores ; et ideo credere propter testimonium Dei.

Attendunt igitur parentes et sacerdotes, ad quos tales instruere incumbit : 1) ut doctrina iis proponatur saltem ut verbum vel revelatio Dei, secus enim sola fide humana crederent propter ipsorum auctoritatem, et non fide divina propter auctoritatem Dei revelantis. Quamvis 2) si paulo plus instruantur, facile agnoscant parentes idem docere ac suos sacerdotes, et hos cohaerere cum episcopis, et episcopos esse unitos cum Rom. Pontifice, v. g. quia omnes docent simile catechismum ; unde cognoscent doctrinam propositam non esse privatorum, sed societatis religiosae universalis quae maxima pollet auctoritate, et a pastoribus non doceri proprio nomine sed tamquam a ministris Ecclesiae, qui ab ipsa et a Christo ad praedicandum missi sunt ; — imo 3) facile agnoscant hanc doctrinam esse verbum Dei, propter miracula quibus revelatio fuit confirmata, et propter Ecclesiam quae suis notis (magna auctoritate et veritate, catholica doctrinae unitate, sanctitate et in bonis fecunditate, invicta stabilitate) facile apparet omnibus ut legata Dei et custos verbi revelati.

705. Animadversiones. — 1^a Ex parte iudicii credibilitatis fides dicitur rationabilis, et ipsi competit specialis proprietas, scil. rationabilitas (C. Vat., c. 3), cui ex parte obiecti revelati respondent rationatis credibilitas.

2^a Licet Spiritus S^us directe et immediate possit docere, et aliquando doceat etiam rudiores, errant tamen Protestantes dicentes revelationem esse credibilem ob immediatum et internum testimonium Spiritus S^i, quod omnibus concedetur (cfr. tr. de Locis theologicis).

3^a De Lugo et illi qui tenent actum fidei esse ratiocinii conclusionem quae admittitur propter praemissas, ut in sua sententia expliciteat quomodo motivum proximum, immediatum et ultimum fidei sit auctoritas et revelatio Dei, coguntur dicere praemissas, et nominatim factum revelationis quod asseritur in minore, ab omnibus immediate et sine novo ratiocinio cognosci, quia miracula, impletiones prophetiarum, propositio Ecclesiae, etc. quibus revelatio probatur aut ostenditur et propter quae in minore affirmatur revelatio, sunt pars complexiva locutionis divinae. — At

a) ad summum haec omnia non sunt nisi locutio externa Dei, quae non est motivum fidei, ut dictum est supra, n. 669 ;

b) probabilius etiam non sunt ipsa locutio externa Dei nisi improprie ; proprie sunt solum signa divinae locutionis, sicut sigillum est signum epistolae regis ;

c) revelationem divinam saltem prima vice non cognovimus immediate, sed nonnisi pluribus argumentis.

DE NECESSITATE FIDEI.

S. Th. II-II, q. 2, a. 3 et 5-8 ; De Verit., q. 14, a. 10-12.

706. Duplex necessitas : alia medii, alia praecepti. — Praenotandum est aliquid dici necessarium ad finem vel necessitate medii, vel necessitate praecepti. Necessarium necessitate medii est medium quod ad finem obtinendum positive infuit, et quidem ita ut sine illo etiam involuntarie omisso finis obtineri nequeat. Necessarium necessitate praecepti non est medium ad finem, sed id quod praecepto imponitur ita ut, quando cognoscitur praeceptum, eius observantia sit conditio, sicut transgressio voluntaria est obex ad finem consequendum ; unde non positive sed negative influit, non ponendo obstaculum. Ex qua definitione sequitur a necessitate praecepti excusare ignorantiam invincibilem, quia excusat a peccato quod esset obex ad finem consequendum ; a necessitate autem medii non liberare quamcumque ignorantiam vel impossibilitatem, nam haec non supplet influxum necessarium medii ad finem consequendum.

Necessitas medii alia est ex natura rei, alia ex positiva institutione ; item alia est necessitas medii in re quando ipsum medium semper necessarium est, alia necessitas medii in voto quando defectus medii suppleri potest per aliud cum ipsius voto. Exempla sunt pro salute : gratia gratum faciens, et Baptismus.

707. Fides necessaria est necessitate medii.

I. Necessitate medii ad salutem tam pro parvulis quam pro adultis, ex natura rei, necessarius est habitus fidei, quia sine ipso charitas haberi nequit. C. Trid., sess. 6, c. 7.

II. Necessitate medii ad iustificationem et hoc modo ad salutem¹], pro adultis i. e. usum rationis habentibus, ex natura rei, omnibus omnino temporibus, necessarius est actus fidei propriae dictae quo credant explicite ob divinam revelationem Deum, institutorem et finem ordinis supernaturalis, existere, et esse remuneratorem.

Probatur : 1° Ex Scriptura, quae saepius declarat absolutam necessitatem voluntariae susceptionis fidei proprie dictae (nam nullam aliam agnoscit necessariam) ad iustificationem consequendam (Hebr. X, 38 sq. ; Rom. I, 17 ; III, 26 ; IV, 5 ; Gal. II, 16 ; Mc. XVI, 16), et ex professo docet ad Hebr. XI, 6, quod « sine fide impossibile est placere Deo. Credere (actus fidei) enim oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit ».

2° Ex perpetua doctrina Ecclesiae, quae constat ex Trid. sess. 6, c. 6, 7, 8 ; ex Vat., sess. 3, c. 3, can. 2 ; et ex damnatione prop. 22^ae et 23^ae ab Innocentio XI²].

3° Ex ratione : a) Nullus ad finem supernaturalem sese ordinare et tendere potest, quod tamen ad iustificationem requiritur, nisi illum finem cognoscat. Atqui finem supernaturalem non valemus cognoscere ratione, sed tantum revelatione cui respondet fides. Ergo.

b) Item nullus salutem sperare potest et contritionem supernaturalem habere de peccato, nisi finem et remunerationem supernaturalem cognoscat. Atqui ad iustificationem requiritur spes et contritio supernaturalis (C. Trid., sess. 6 et 14). Ergo ad iustificationem requiritur quod finem supernaturalem credamus.

Ex dictis sequitur a) requiri quendam verum conceptum unius Dei, quo nempe distinguatur a creaturis, et cognoscatur saltem ut creator, vel omnipotens, vel ens necessarium aut perfectissimum ; secus enim non ad verum Deum tenderemus ; b) non sufficere cognitionem Dei ut finis et remuneratoris naturalis : licet enim non requiratur ut distincte et formaliter cognoscamus tamquam supernaturalem finem aut remunerationem, tamen debemus credere remunerationem quae de facto est supernaturalis ;

c) practice in hoc non esse difficultatem : quicumque fide propter auctoritatem Dei revelantis credit Deum esse et remunerari, eo ipso credit Deum se supernaturali modo revelantem i. e. nobiscum communicantem ultra exigentias naturae, et credit Deum remuneratorem remunerationem quam sua revelatione promisit.

III. Ante promulgatum evangelium, non erat necessaria necessitate medii ad iustificationem fides explicita Incarnationis (et simul passionis, mortis, redemptionis, resurrectionis et regni gloriosi Christi in coelo) et SS. Trinitatis, sed sufficiebat implicita ; an autem post promulgatum evangelium requiratur ex positiva Dei institutione, disputatur. Licet sententia affirmans S. Thomae et S. Alphonsi sit probabilior et modo loquendi S. Scripturae et SS. Patrum conformior³], non tamen omnino certa est, quia textus qui ad eam probandam afferuntur, et necessitatem fidei in Christum secundum ipsos praedicant, forsan etiam intelligi possunt vel de sola efficacia fidei in Christum ; — vel de sola necessitate praecepti ; — vel de necessitate medii sed meritorum et gratiae Christi, aut fidei qua Christo unimur, aut saltem fidei in Christum implicitae. Quia tamen in necessariis ad finem, in casu ad salutem, illicitum est sententiam mere probabilem eligere, sed tutius est agendum (cfr. n. 215 ; 3^o), ideo in praxi haec duo mysteria consideranda sunt ut credenda necessitate medii.

708. Corollaria practica. — 1. Cum ille qui ignorat existentiam Dei finis supernaturalis et remuneratoris sit incapax iustificationis et certo indispositus, nunquam ipsi possunt dari sacramenta etiam Baptismi vel Poenitentiae. Imo confessiones peractae cum ignorantia etiam invincibili harum veritatum sunt nullae (defectu contritionis) ac proinde repetendae.

2. Neque possunt ministrari haec sacramenta illi qui ignorat mysterium Incarnationis vel Trinitatis ; sed de his antea est instruendus, quia illicitum est exponere sacramentum periculo infructuositatis, vel etiam Poenitentiam periculo nullitatis (S. Off. 25 ian. et 10 maii 1703, renov. 30 mart. 1898 ; Inn. XI, prop. 64 et 65). Excipitur casus extremae necessitatis, quando medium vel tempus instructionis deest ; quo casu administratur sacramentum Poenitentiae sub conditione : si es capax, dummodo alia requisita adsint, his autem datis cetera sacramenta absolute.

3. Specialim notetur can. 752, § 2 : Adultus « in mortis periculo, si nequeat in praecipuis fidei mysteriis diligenter instrui, satis est, ad Baptismum conferendum, ut aliquo modo ostendat se eisdem assentire serioque promittat se christianae religionis mandata servaturum ».

4. Cum confessiones factae cum ignorantia non gravi culpa bili Incarnationis vel SS. Trinitatis ab eo qui bona fide putavit se esse rite dispositum, non sint certo invalidae, licet securius repetantur, ad hoc tamen * stricte* obligari fideles non possunt.

5. Quando agitur de semifatuis aut valde ignorantibus, eis suggerendus est actus fidei in Deum unum et trinum, et in Christum redemptorem, antequam absolvantur ; quo securior evadat absolutio rite validis⁴].

6. Hinc notat S. Alphonsus, Th. M., l. 2, c. 1, n. 2 : Si quis esset adeo rudis ut praedicta mysteria ullo modo percipere nequeat, et ideo nec explicite credat, quoad hoc esset assimilandus infantibus et amentibus ; quods re tinere nequeat, sufficeret quod singulos articulos explicite credat dum ei proponuntur. Est casus ceteroquin rarus etiam in regionibus barbaris.

7. Ad iustificationem non sufficit fides implicita ex parte actus, seu fides in voto aut late dicta, sed requiritur fides in re, qua explicite credimus Deo revelanti ; sufficit tamen implicita ex parte obiecti quatenus veritates revelatae in confuso apprehendantur, at explicite requiritur quoad veritates necessarias necessitate medii.

709. Fides necessaria est necessitate praecepti.

A. Necessitate praecepti sub gravi ab omnibus explicite cognoscenda sunt quoad substantiam, i. e. ita ut de his intelligentiam vulgarem habeant, et de ipsis interrogati possint respondere substantiam, licet nec verba praecise, nec verborum ordinem memoria teneant :

1° Quae requiruntur ad recte credendum et sentiendum, nempe Symbolum Apostolorum, uti constat ex perpetuo usu Ecclesiae, hanc notitiam ante Baptismum exigentis ; ceterum christianus debet summatim cognoscere doctrinam Christi quantum ad veritates praecipuas, scil. articulos fidei, et eam ab aliis posse distinguere.

Quae tamen minoris momenti in symbolo continentur, tantum obligatoria sunt sub levi, uti virginitas perpetua B. M. V. ; circumstantiae temporis : sub Pontio Pilato, tertia die ; Christi sepultura, et descensus ad inferos, et sessio ad dexteram Patris ; iudicium de vivis et mortuis ; communio sanctorum, etc.

2° Quae requiruntur ad recte vivendum, nempe

a) universalia praecepta iuris, scil. praecepta decalogi et quinque praecepta Ecclesiae, quae omnes servare debent ;

b) officia propria status seu conditionis.

3° Quae requiruntur ad recte utendum auxiliis specialibus salutis, nempe

a) oratio dominica, de qua scire saltem debent pro singulis bonis acquirendis et malis vitandis quae ibi enumerantur, Deum esse orandum ;

b) sacramenta, quantum necessarium est ut bene suscipiantur, scil. Baptismus, Poenitentia et Eucharistia semper, quia ad omnes pertinent, cetera autem quando aliquis vult ea recipere.

Symbolum, oratio dominica, et sacramenta explicite sunt credenda ; cetera sufficienter etiam sola ratione cognosci valent explicite ; decalogus utpote revelatus, explicite credi potest, et saltem implicite debet.

B. Necessitate praecepti sub levi ab omnibus explicite cognoscenda sunt ex consuetudine et communi usu fidelium :

1° signum crucis, quod est signum distinctivum christianiani ;

2° salutatio angelica, saltem quoad substantiam, quia B. V. est mediatrix gratiae ;

3° symbolum, praecepta decalogi et Ecclesiae, oratio dominica, quoad verba.

710. Corollaria practica. — 1. Graviter obligantur parentes et superiores quibus alios in fide instruere incumbit, ipsos, statim ac pervenerint ad usum rationis, gradatim docere ea quae necessitate medii et praecepti cognoscenda sunt. Quod officium in parochis est iustitiae.

2. Hinc maior fides explicita in quibusdam requiritur ratione muneris, conditionis et status, v. g. in illis qui alios debent erudire, ut apud episcopum, parochum, concionatorem, confessarium, hominem maioris scientiae iudicem magistratum, etc.

3. Si confessarius, propter probables rationes, dubitat an poenitens necessaria cognitu necessitate medii vel praecepti ignoret, illum de his interroget tenetur. Quod hodie saepe accidit.

4. « Ignorantiam illam coniicit confessarius ex imbecillitate aetatis iunioris aut senioris, ex hebetudine ingenii, ex defectu educationis et litteraturae, ac modo confitendi, ex ipsa confessione puta ex neglectu diuturno orationis, frequentationis ecclesiae, concionum, sacramentorum, et manente dubio ex prudenti et discreta interrogatione » (Waffelaert, o. c. n. 191).

5. Notat tamen S. Alphonsus, Pr. Conf., n. 22 : « S. Leonardus a Portu Mauritio, loquens de personis urbanis salutis propriae negligentibus, quae sibi magno labori et contumeliae habent se de iis interrogari, ait decere confessarium, ut ipsis dicat : Eia eliciamus una simul actus christianos, dic mecum... », subiungens scil. actum fidei cum principalibus mysteriis.

6. Ignorantes necessaria necessitate praecepti tantum, monendi sunt ut addiscant, et si serio proponant, absolvi possunt. Quodsi iam saepius proposuerint, investigandum est an confessiones praecedentes non fuerint invalidae ex defectu propositi ; et aliquando ipsis est absolute differenda. — Quodsi opportunitatem non habeant illa addiscendi, confessarius ipsis substantiam credendam proponat, cum onere perfectius addiscendi, vel reducendi ad discendum.

7. Notat S. Alphonsus, Th. M., l. 2, n. 3, 30 : In praxi, qui symbolum, orationes, etc. verbotenus ignorant, praesertim si sint rudiores, monendi sunt ut addiscant ; secus enim magno periculo se exponunt neque substantiam retinerdi, et vix aliter praecepto orationis satisfacient.