Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 18, a. 6-9 ; 19, a. 7 et 10 ; 20, a. 1, 3 et 6 ; C. G. III, 26 ; De Malo, q. 2, a. 2, ad 5 et 11, a. 3 ; II Sent., d. 38, q. 1, a. 4.

Recolantur notiones de finibus, tractatae supra, n. 9 et 10.

155. Principium I. Actus humani habent speciem bonitatis vel malitiae ex fine.

Probatur: Actus humanus habet speciem ex obiecto. Sed duplex est actus humanus : actus interior voluntatis cuius obiectum proprium est bonum seu finis, et actus exterior cuius obiectum est illud circa quod versatur. Duo illi actus, quia dicunt ordinem ad unum, sunt unus actus moralis, in quo actus interior est elementum formale quia voluntas determinat membra exteriora ad agendum, et quia actus exterior non est voluntarius et humanus nisi dependenter a voluntate ; unde ipse est elementum materiale. Ergo habent unam et eamdem bonitatem vel malitiam, et ideo

1. actus interior habet speciem et moralitatem principalem a fine et participat moralitatem obiecti exterioris ;

2. e contra actus exterior habet speciem et moralitatem ex obiecto suo et participat moralitatem finis ;

3. actus completus praecipue et formaliter consideratur secundum finem intento, materialiter et secundario secundum obiectum actus exterioris, unde qui furatur ut committat adulterium, magis est adulter quam fur.

Igitur 1° unus physice actus a) potest habere secundum esse morale duas vel plures species bonitatis vel malitiae, seu esse multiplex specie secundum esse morale, si habeat obiectum et finem, vel et fines diversae speciei, ad invicem subordinata, ut si quis furetur ad fornicationem et hoc ad secretum extorquendum ; — e contra b) si finis sit eiusdem speciei ac obiectum, bonitas vel malitia tantum augetur in eadem specie, ut si quis furetur clavem unius ad furandum aurum alterius.

Imo 2° unus physice actus, ut videtur, potest esse multiplex numero secundum esse morale : a) si fiat ob plures fines, non quidem subordinatos sed aeque principales, disparatos et independientes, v. g. eleemosynam ob misericordiam et ad placendum amico, donationem ob inanis gloriam et ob fornicationem. Tot enim sunt actus numero distincti quot fines independentes, quia actus habens plura obiecta totalia est virtualiter et secundum esse morale multiplex ; a. v. tot sunt moraliter actus quot obiecta secundum esse morale distincta seu totalia¹ ; — etiam b) potest esse bonus et malus sub diverso respectu, non tantum successive per mutationem moralis obiecti, ut comestio carnis ante feriam 6am incepta et post ipsam continuata, sed etiam simul si quis agit ob fines bonum et malum disparatos, aeque principales, quia tunc finis malus non afficit bonum, nec vice versa. Ita v. g. eleemosyna ad sublevandam miseriam data et simul ob vanam gloriam.

156. Regulae practicae inde sequuntur :

1° Actus ex obiecto bonus in finem bonum relatus habet duplicem bonitatem si utraque intenditur, ut si quis vult sublevare pauperem et hoc ad poenitentiam ; — si non intenditur bonitas obiecti, habet solam bonitatem finis, quia tunc obiectum consideratur ut solum medium ad finem, v. g. si quis a vino abstinet, non propter bonum abstinentiae de quo minime curat, sed unice ad continentiam facilius servandam².

2° Actus ex obiecto malus in finem malum relatus habet duplicem malitiam obiecti et finis, v. g. furtum ad fornicationem.

3° Actus, alius secundum se et ex obiecto bonus, relatus ad finem malum qui est totalis et adaequata ratio cur eligatur, ex nulla parte est bonus sed totus malus, v. g. si quis eleemosynam det unice ob fornicationem vel ad pauperem a religione avertendum.

Probatur: a) ex Scripturis Mt. VI, 2, 5, 22-23 ; Prov. XXI, 27 ;

b) ex principio generali : Bonitas non contrahitur nisi intendatur et agens ab ipsa moveatur (n. 146) ; atqui in praesenti intenditur obiectum non ut in se bonum sed ut medium ad finem malum : non enim apprehenditur nisi ut quid malum, ac proinde in quantum est obiectum huius actus non est bonum sed malum. Obiectum scil. nullam bonitatem communicat actu sed solus finis intentus transit in rationem obiecti. — Aliis verbis : velle bonum sub ratione mali non est bonum sed malum ; atqui ille qui agit unice ob finem malum non vult bonitatem nisi sub ratione mali ; ergo actus est totaliter malus.

4° Actus ex se seu ex obiecto bonus qui refertur ad finem malum sed partialem, ita ut iste non sit unica

unde unus actus voluntatis intendit finem principalem ad quem actus externus ordinatur, alter actus voluntatis intendens finem secundarium mere comitatur operis executionem.

ratio agendi, est malus ex fine sed bonus ex obiecto, etiam si finis sit mortaliter malus, v. g. si quis intenderet facere eleemosynam ad misericordiam et etiam ad honorrandum idolum ; in praxi tamen fere nunquam fit ut actus mortaliter malus habeat finem bonum sufficienter disparatum.

Probatur: Actus est ex obiecto bonus si bonitas in se et propter se intenditur et illa intentio non vitiatur. Atqui in casu bonitas obiecti in se et propter se intenditur, nam actus non fit unice ob finem malum ; et ex altera parte illa intentio non vitiatur, quia bonus finis non quaeritur propter malum finem cui non subordinatur, neque malus intenditur propter finem bonum. Ergo actus est ex obiecto bonus. A. v. intenduntur duo fines independentes et aeque principales : finis intrinsecus obiecti et finis extrinsecus operantis, et ideo unus physice actus est duplex actus moralis.

5° Actus ex obiecto vel circumstantia malus in finem bonum relatus manet malus, quia malum medium ad finem bonum non est ipsi proportionatum, et bonitas finis non impedit quin defectus sit in obiecto et malum sit medium, ac voluntas malum appetat ; unde S. Paulus, de illis qui contrarium nobis calumniose exprobrant, ait ; « Et non (sicut blasphemamur, et sicut aiunt quidam nos dicere) faciamus mala ut eveniant bona: quorum damnatio iusta est » (Rom. III, 8 ; cfr. Eccli. XXXIV, 23-24).

Attamen : a) Est minus malus, 1) quam actus malus in finem malum, et quidem tanto minus quanto bonus finis sit melior, quia eo minor est affectus ad malitiam ; — etiam 2) quam actus bonus ob solum finem malum exercitus, quia tunc corrumpitur bonitas actus ; corrumpere autem bonum est peius quam ordinare malum ad bonum.

b) Ipsa intentio autem finis boni est bona, si hic absolute et propter se intendatur, aliquo medio indterminate obtinendus ; et ideo a Deo aliquando fuit remunerata (Exod. I, 20, 21) ; — est autem mala si finis non absolute sed praecise intenditur ut movens ad malum medium, seu ut malo et non alio medio obtinendus, quia tunc intenditur finis non ut in se bonus sed ut causa movens ad malum.

6° Actus ex obiecto et circumstantiis indifferens fit bonus vel malus ex fine, qui tunc transit in rationem obiecti, quod dat primam moralitatem : sic cantare ad Dei laudem vel ad libidinem.

157. Animadversio. — Finis partialis tripliciter ad actionem se habere potest : a) potest illam mere praecedere, ita ut non influat in actionem postea ponendam, sed potius eius occasio sit, ut si quis ex respectu humano accedat ad sacrum, cui deinde debita cum intentione assistit : iste finis occasionalis non vitiat actionem ;

b) potest comitari, ita ut simul cum alio fine bono sit causa actionis, ut si quis pulset organum ad laudandum Deum et ad vanam gloriam : iste vitiat actionem ex parte ;

c) potest subsequi, si actione ex bono fine iam incepta, accedat malus finis, ut si quis incipit canere ad laudem Dei et deinde subrepat etiam aliquid ostentationis : iste finis pariter vitiat actionem ex parte, supposto quod vere fiat finis actionis quae deinde continuatur propter bonum simul et malum finem ; — secus si durante actione bona, alius actus ponatur malus v. g. ostentationis aut inanis gloriae, quia iste non est circumstantia prioris actionis sed illam mere comitatur (n. 154 ; q. 19, a. 7, ad 2).

158. Principium II. Ut actus non malus sit sed bonus, requiritur ut fiat propter finem debitum honestum.

Probatur: Homo deliberate agens, in actibus suis humanis, debet agere ut homo, i. e. secundum exigentiam et dignitatem naturae suae entis rationalis in quantum distinguitur a brutis. Atqui homo differt a brutis a) in hoc quod positive agit propter finem ut finem ; et quidem b) propter finem sibi proprium i. e. propter bonum conveniens suae naturae, seu honestum. Ergo in omnibus actibus humanis debet positive intendere finem et quidem honestum. Hinc :

1. Mali sunt actus otiosi (Mt. XII, 36), qui non vocantur ita quia habent malum finem, sed quia non habent finem debitum : otiosus enim est ille qui facit inutilia quae non facere debet dum alia utilia facere posset vel et deberet. Otiosi sunt actus unice positi quia placet (vel non placet) sic agere, et actus omissi quia non sunt praecepti : carent enim fine bono ; otiosi non sunt sed boni si fiunt ad finem bonum v. g. ad levamen aut moderatam recreationem.

2. Mali sunt actus qui fiunt unice ob bonum utile, in ipso sistendo, quia non est finis, cum non propter se sit appetibile sed tantum propter aliud ; hinc illicitum est quaerere pecuniam aut honorem propter se.

3. Mali sunt actus qui fiunt principaliter ob bonum delectabile. Deus enim praecipuas delectationes ut effectum adnexuit quibusdam operationibus necessariis vel utilibus, propter ipsas, ne homo scil. ab operando abstineret, sed potius ut ad operandum alliceretur ; alias vero secundarias ut medium ad meliorem rerum intellectonem, animi defatigationem, levamen et recreationem in vita rationali. Unde delectationes intrinsece ordinantur ad opus ponendum. Ergo non est licitum intendere delectationem ut finem principalem, sed ut secundarium et subordinatum, scil. propter bonum honestum sive operationis sive recreationis ; non quidem ut merum medium ad illud obtinendum sed ut eius effectum propter causam, seu ut adiumentum ad opus securius, iucundius et facilius ponendum. A. v. operationem quaerere propter delectationem est invertere rerum ordinem debitum³. Hinc theologi post S. Augustinum dicunt : non licere frui utendis aut uti fruendis.

4. A fortiori mali sunt actus qui fiunt unice ob delectationem, in ipsa sistendo, tum quia bonum delectabile debet appeti propter finem honestum, ut dictum est sub 3), tum quia animalia agunt ob solam delectationem, in ipsa sistendo : homo autem in omnibus debet sequi regulam rationis, ac proinde delectationem quaerere in quantum ratio dictat esse proportionatam et convenientiam suae naturae, et sic iam fit bonum honestum. Ergo quaerere delectationem propter se est pervertere ordinem. Unde damnatae sunt prop. 8 et 9 ab Innoc. XI⁴.

Hinc : a) Mali sunt actus qui fiunt ob delectationem quamcumque, si excluditur alius finis.

b) Actus qui procurant delectationem sensibilem ex se indifferentes sunt, et ideo mali sunt si non referuntur saltem implicite ad bonum honestum ; secus enim potentiae inferiores, quia ex natura sua non tendunt ad bonum honestum sed ad solam delectationem, non inserviunt superioribus, sed e contra ratio et voluntas inferiori delectationi, quod est inversio ordinis.

c) E contra boni sunt si ex circumstantiis vel ex consuetudine agendi sufficienter innotescant finis honestus necessitatis vel utilitatis, et iste saltem implicite intenditur : sic ille qui non explicite cogitans, hora ordinaria tendit ad locum recreationis.

d) A fortiori boni sunt actus qui procurant delectationem spiritualem ex bono honesto : haec enim natura sua est connexa cum bono honesto, quod ideo implicite intenditur.

Praedicti actus mali, quibus solum in affectu seu affective excluditur finis debitus, per se non sunt nisi leviter mali, quia inordinatus usus rei non illicite non est deordinatio gravis. Si tamen quis etiam effective vellet debitum finem impedire, gravis esse posset.

159. Principium III. Finis debitus intermedius vel ultimus secundum quid est quodcumque bonum honestum, quia hoc est conforme naturae rationali ; — finis debitus simpliciter ultimus est Bonum supremum seu Deus.

Hinc :

1° Ut actus sit bonus, non possumus Deum positive excludere, sive explicite, sive implicite creaturam amando super omnia aut ipsam Deo praeferendo.

2° At non debemus in omni actu expresse ad Deum tendere, sed sufficit implicite, quatenus omne bonum honestum participatum ex natura sua ordinatur et tendit ad bonum supremum (cfr. prop. 16 et 38 Baii damnatae).

3° Aliquando tamen datur praeceptum explicite tendendi (seu se convertendi) ad Deum per charitatem : qui autem amat Deum super omnia eo ipso refert implicite ad Deum omnia quae ad ipsum referri possunt⁵.

Quodsi peccator id omittat, omissione peccat momento quo praeceptum urget ; alia opera tamen quae hoc momento vel postea fiunt non ideo erunt peccaminosa, quia omissio non est vera circumstantia in ipsa opera influens et ea afficiens, sed tantum illa mere comitatur (nisi tamen fuerint occasio eius). Secus enim dicendum foret omnia infidelium opera esse peccata ; item opera peracta intuitu mercedis aeternae vel ex metu gehennae facta essent mala, quod damnatum fuit ab Ecclesia (prop. 16 Hus ; prop. 22, 35, 38, 40 Baii ; prop. 15 damn. ab Alex. VIII ; prop. 45 et 59 Quesnelli ; prop. 23 Pistor. ; C. Trid. sess. 6, can. 31 ; sess. 14, c. 4).

4° Non datur aliud praeceptum referendi explicite omnia vel etiam singula opera in Deum. Verba autem Apostoli (I Cor. X, 31) intellegi possunt vel de consilio, — vel negative de obligatione nihil agendi contra gloriam Dei, et nihil agendi quod non sit referibile in Deum ; a. v. non faciendi nisi opera honesta quae implicite ad Deum referuntur ; — vel positive de actu charitatis qui totam vitamsequentem ad Deum implicite ordinat ut ad ultimum finem.

Notetur tamen non omnia posse ad Deum referri etiam ab illo qui habet charitatem : acta scil. qui non sunt proportionati ad gloriam Dei, uti peccata venialia, et multi actus indifferentes v. g. deambulatio, manducatio, etc. ; hi de se non sunt fini gloriae Dei proportionati et de se nihil ad honorem Dei conducunt, et ideo ut possint fieri propter Deum debent prius referri ad finem honestum ipsis proportionatum, v. g. ad sanitatem, ad sustentationem, etc.

160. Suntne actus indifferentes ? — Ex praedictis sequitur nullos dari actus indifferentes, si actus non spectantur in abstracto, ex parte obiecti tantum et secundum solam speciem, sed in concreto seu in individuo, i.e. ex parte rei cum omnibus circumstantiis. Etenim homo deliberate agens, vel agit in debitis circumstantiis propter debitum finem honestum a ratione indicatum et naturae convenientem, et tunc actus est bonus ; — vel non agit in circumstantiis debitis, aut saltem non agit propter finem debitum honestum a ratione indicatum, et tunc actus est malus. Agere propter finem indifferentem esset actus otiosus ; sed nec datur finis in concreto indifferens, quia finis est bonum, et hoc vel est verum bonum, vel secundum apparentiam tantum, et tunc est malum.

Dicitur : homo deliberate agens. Nam actus multi ponuntur ex sola imaginatione, sicut fricare barbam, movere pedem vel manum, etc., et tales actus non sunt proprie humani, boni vel mali, sed sunt indifferentes extra genus moralitatis existentes.

161. Corollaria. — Ex praedictis intellegitur non esse admittendam :

1. Sententiam Scotistarum qui dicunt illicitum esse agere ob solam delectationem quando actus ex seipso, fine intrinseco, ordinatur ad aliud quam ad voluptatem ; uti comedere, bibere, copula coniugalis ; non illicitum quando delectatio est finis quem actus natura sua intendit, v. g. aurium recreatio in musica, oculorum in visione pulchri, narium in floris olfactu ; hi scil. actus, secundum ipsos, sunt in individuo indifferentes. — Sed vidimus non esse actus indifferentes in individuo.

2. Nec sententiam Ballerini, quem sequuntur plures Iesuitae (Génicot, Noldin, Vermeersch), dicentes actus ob finem delectationis exercitos esse moraliter bonos etiamsi voluntas non intendat alium finem honestum, dummodo finem non positive excludat, nec in ipsa actione aliquid deordinatum habeatur. — Sed ista sententia est nimis benigna. Nam ut homo agat tamquam homo, non sufficit ipsum vitare malum, sed et requiritur velle et facere bonum naturae suae conveniens, scil. honestum, quod impossibile est nisi positive intendat illud. Etenim a) ex una parte, bonum non contrahitur nisi propter se positive intendatur (n. 146) ; atqui appetitus sensitivus de se non tendit ad bonum honestum sed ad solum bonum delectabile ; ergo delectatio appetitus sensitivi non erit bona nisi positive intendatur propter bonum honestum. Alias in concreto erit mala. b) Ex altera parte, vitare malum non est finis positive honestus, quia inter obiective malum et obiective bonum mediat obiective indifferens ; ergo non sufficit velle vitare obiective malum ad hoc quod actus sit obiective bonus, sed debet intendi finis positive honestus. Secus actus in concreto erit otiosus et malus, utpote carens circumstantia debita recti finis.

c) Innocentius XI damnavit coemestionem vel actionem coniugalem ut illicitas ob solam voluptatem factas. Et si Scotistae possint explicare condemnationem propositionum ab Inn. XI, dicendo quod comestio, potatio, actus coniugalis non ordinantur ex fine intrinseco ad voluptatem, Ballerini istam explicare non valet, nisi detorquendo verba a sensu obvio, et dicendo quod prohibetur exclusio positiva finis honesti, non autem exclusio negativa.

Ut ergo actus ob delectationem sensibilem exercitus sit bonus, non sufficit ut non sit in se inordinatus, neque ut de facto sit naturae rationali conveniens ; requiritur etiam quod ut talis ab agente aliquo modo sit cognitus, et saltem implicite ut talis intentus.

3. E contra aliquos in modo loquendi excessisse, dicentes actum bonum requirere ut quis velit bonum formaliter tamquam honestum, vel et agat ex generali intentione recte vivendi et semper agendi secundum rationem. Sufficit enim ut quis aliquo modo intendat bonum quod est honestum et est cognitum qua tale, quin illud velit praecise et expresse quia honestum ; et ita iam implicite tendit ad ultimum finem.

4. A fortiori erraasse Iansenistas et Augustianos (ut Noris, Berti) exigentes ut actus bonus explicite referatur ad Deum, ultimum finem.

Practice sententia S. Thomae non multum differt a sententia recentiore Ballerini et sequacium, nam quando aliquis vult, in quaerendo delectationem, moderate agere et nihil deordinatum admittit, iste ordinario non tantum non excludit positive finem honestum, sed vix posset hunc non implicite includere. Imo benignior est sententia ista quam sententia Scoti, nam actus quem Scotistae reputant indifferentes, iuxta nos facile fiunt boni, cum facile in iis perspiciantur convenientia cum natura rationali, bona scil. habitudo mentis.