Tractatus I: PRIMUS DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS

Quaestio I: De origine FETSORUM dierum

Festorum observantiam iniungit tertium Decalogi praeceptum. Et quidem, quatenus Sabbati diem assignat, est praeceptum caeremoniale, quod ad Iudaeos pertinuit, non ad nos; at vero quatenus assignat diem aliquem, seu tempus, quo sit vacandum sacris, est morale, spectans etiam ad Christianos. Ita D. Thom. prima secundae, quaest. 100. art. 3. ad 3. et 2. 2. quaest. 122. art. 4. Tannerus Tom. 2. disp. 5. q. 1. dub. 2. etc. Tom. 3. disp. 5. q. 5. dub. 1. et alii post D. Bonav. serm. 4. in decem praecepta, et in 3. dist. 37. dub. 3. ubi addit quoddam mixtum ex morali, et caeremoniali.

Primo enim sanctificationem aliquo tempore praecipit, atque adeo, ut eo tempore vacemus ab operibus servilibus; Sanctificare enim Dominum morale est, de quo prima Petri 3. Dominum sanctificate in cordibus vestris: Cessare vero ab operibus illo tempore, est morale, quatenus vacatur ab iis operibus obstantibus cultui Dei; sed est etiam figurativum, quatenus nobis insinuatur abstinendum ab omni peccato, quod est opus servile sordidum.

Caeterum servatae Sabbathi diem, fuit caeremoniale, ad significandam quietem Dei ab operibus sex dierum, et futuram Christi quietem in sepulchro ad homines a morte revocandos. Vide S. Doctorem.

Hinc facile erues, quo iure facta sit institutio diei Dominicae ad Deum sanctificandum.

Fuere, qui dicerent, esse iure Divino inductam. Ita Author supplementi ad summam Pisanam, v. Dominica, Sylvester ibi quaest. 1. ubi addit etiam Nativitatem Domini, Pascha, Pentecosten, Ascensionem, Epiphaniam, Assumptionem Beatissimae Virginis, et alias, Abbas in cap. Licet de feriis, et fere Angelus V. feria. Quo fit, ut nulla eam consuetudine auferri posse deducant.

Vera tamen sententia est, non modo caetera festa, sed etiam Dominicam, esse Iure Ecclesiastico inducta. Ita D. Bonavent. serm. 4. in decem praecepta, et in 3. dist. 37. circa litteram, D. Thom. 2. 2. quaest. 122. art. 4. ad 4. Caietanus ibi, Antonin. 2. part. tract. 9. cap. 7. Sotus lib. 2. de Iustitia, quaest. 4. et alii apud Bassaeum hic, et apud Fagundez de praeceptis Ecclesiae, lib. 1. cap. 2. Suarez Tom. primo de Relig. lib. 2. cap. 4. Tannerus loco citato. Sic etiam D. Augustinus serm. 151. de tempore, et Catech. Rom. in tertium Decalogi praeceptum.

Assero cum hac sententia, festorum dierum institutionem esse Iuris ecclesiastici.

Probatur a D. Bonavent. quia de hoc sola Ecclesiastica institutio habetur. Caetera enim praeter Sacramenta, et Sacrificium, ac fidem, relicta sunt Pastorum dispositioni, ut notat etiam Fagundez n. 3. et communiter sentitur. Videtur sane ab Apostolis tradita, ut multi Patres docent, et postea confirmata iure Canonico, cap. Primo, c. Sabbatho de consecr. dist. 3. cap. Quoniam, et cap. licet, et cap. conquestus de feriis; et Imperatores eam confirmarunt, ut constat titulo de feriis, praesertim l. 2. et l. omnes dies.

Eusebius etiam lib. 4. de vita Constantini, cap. 18. et 19. refert Constantinum magnam Apostolicam traditionem amplectentem, diem hunc religiose observasse, et observandum praecepisse.

D. Ignatius epist. 3. ad Magnesianos: Pro Sabbatizatione diem festum celebret omnis Christianus Dominicam Resurrectionis Regalem, et eminentissimam omnium dierum. Et D. Clemens libro 7. Const. cap. 71. ait: Die resurrectionis, quem Dominicum dicimus, convenite sine ulla conventus intermissione ad agendas Deo gratias, et profitenda beneficia, quibus nos Deus per Christum affecit. Haec indicant ius humanum.

Obiicies. Sequeretur, eam posse mutari ab Ecclesia; sed hactenus nunquam mutata est, quod esse indicium iuris Divini docent communiter DD. ad cap. licet, et ad cap. conquestus, de feriis.

Respondetur, posse eam a summo Pontifice mutari; attamen non fuisse mutatam, quia ratio non affuit, et alioqui adeo est antiqua, et perpetua in hoc observantia, ut reis esset etiam negandum, iure Divino Sabbathum esse institutum, tanquam morale praeceptum, tunc enim esset ab Ecclesia immutabile. Sed dic, quoad tempus iam relinqui Ecclesiae, cum significatio caeremonialis adimpleta sit. Vide Suarez et Fagundez.

Huius perpetuae, et tam firmae diei Dominicae observantiae rationes multas habes in D. Bonavent. in 3. dist. 37. art. 3. et serm. 4. de decem praeceptis, et serm. 2. Sabbati sancti, Suarez Tom. 1. lib. 2. cap. 4. Azorio Tom. 2. Institut. moral. lib. 1. cap. 2. quaest. 4. Sayro lib. 7. cap. 1. Fagundez loco citato, num. 8. eas vero egregie comprehendit Synodus sexta Constantinopol. cap 8. et reducuntur ad septem. Prima, quia in ea Deus lucem condidit. Secunda, quia in ea populo Hebraeo manna pluit in deserto. Tertia, quia in ea Christus natus, adoratus a magis, baptizatus a Ioanne, in ea resurrexit, et eadem die Spiritus sanctus missus est super Apostolos; Ideo sancta Synodus concludit: Tanta ergo debet esse diei Dominicae observantia, ut praeter orationes, et missarum solemnia, et ea, quae ad vescendum pertinent, nihil aliud fiat. Has fere rationes invenies in D. Leone epist. 81. S. Augustino serm. 54. de tempore. Addit S. Doctor, cultum vero Deo intentum, qui exhibebatur sola hac prima die, illi sacrata a Paganis. Quod si dies festus Dominicae est iuris humani, multo magis caeteri, ut docent DD. citati supra.

Quaestio III: Utrum peccata mortalia in Festo sint hoc praecepto vetita

Utrum peccata mortalia in Festo sint hoc praecepto vetita.

Observantia diei festi dicitur sanctificatio illius temporis ad honorem, et cultum Dei, et sanctorum venerationem. Sic Exodi 20. loquitur Scriptura: Memento ut diem Sabbathi sanctifices. Ideo subdit: non facies opus in eo, quia haec dedicatio fit per cessationem a servilibus. Ita S. Bonavent. 3. dist. 37. dub. 3. litt. et in serm. 4. de decem praeceptis, D. Thom. 2. 2. quaest. 122. art. 4. ad 3. Suarez Tom. 1. de Relig. lib. 2. de diebus festis, cap. 2. Azor Tom. 2. cap. 1. Fagundez lib. 1. cap. 3. Cum igitur dies festus ordinetur ad Dei cultum, et sanctificationem, oritur quaestio: an prohibeatur hoc praecepto peccatum mortale, ita, ut eo die peccare lethaliter, sit dici festi transgressio.

Prima opinio est assertiva. Ita expresse D. Thom. loco cit. Ales. 3. part. quaest. 32. memb. 3. art. 2. ad ult. et memb. 5. art. 2. Albertus memb. 3. dist. 37. D. Antonin. 3. part. tit. 9. cap. 7. §. 3. et 5. part. tit. 14. cap. 19. §. 7. et tit. 17. cap. 17. §. 4. et 5. ubi Lyranus cap. 20. Exodi, ubi idem docent Abulensis quaest. 11. et 12. Medina Cod. de oratione, quaest. 10. et 19. Maior 4. dist. 14. quaest. 4. Angelus V. feria, num. 36. et V. Interrogationes circa tertium praeceptum. et V. Praeceptum, Rosella V. confessio, 2. num. 7. Catherinus lib. 5. contra Caietanum, Corduba lib. 1. quaest. 6. qui ait oppositam non esse tutam, et multos adducit.

Idem tenent Scotus, et Gabriel. 3. dist. 15. et idem Gabriel in 4. dist. 17. quaest. 1. conclusione 4. Angestus in moral. cap. 8. Nidet in 3. praecepto, cap. 1. et cap. 9. Idem videtur sentire D. Ambrosius Lucae 13. apud D. Thom. D. Augustinus epist. 119. et lib. de decem chordis, cap. 5. et cap. consideret. initio de poenit. dist. 15. v. In tempore, et V. orationi conflicto: Et videtur sententia approbata in Concilio Coloniae coacto anno Domini 1536. Tractatu de exteriori poenitentia, fol. 180. ubi docet, quod bis peccat, qui diem Dominicum scortis, et rixis, pugnis, et obscoenis agit. Eam probabilem ait Fagundez lib. 1. cap. 9. adducens etiam D. Bonaventuram in 3. dist. 37. dub. 3. litt. et in speculo animae, cap. 1. Adde et serm. 4. de decem praeceptis. Itaque si ad eam Seraphicum ducant, Doctores omnes antiquos insignesque Theologos habent patronos.

Secunda sententia e regione negat, praeceptum observantiae diei festi specialiter omnia prohibere mortalia. Ita Suarez Tom. 1. de relig. lib. 2. de diebus festis, cap. 18. Azor tom. 2. cap. 28. quaestio 10. Caietanus prima secundae, quaest. 7. art. 1. et 2. 2. quaest. 122. art. 4. et in summa v. festorum violatio, et in opuscul. quaest. 27. quod, 10. Sotus in 4. dist. 18. quaest. 2. art. 4. lib. 2. de Iustitia, quaest. 4. art. 4. Victoria in summa, de sacram. tit. de confess. num. 195. Abulensis in 4. dist. 17. quaest. 1. Sylvester V. Dominica, quaest. 8. dist. 4. et in Rosa aurea casu 65. ubi ait viros doctissimos sui ordinis ita communiter sentire. Navarras in cap. consideret, num. 22. et Manuali Lat. cap. 6. num. 9. Fumus V. Fevia, num. 12. Tabiens ibi, num. 47. Angles in floribus, quaest. 9. de confess. pag. 288. Couar. in cap. Alma mater, part. 1. §. 5. num. 3. et lib. 3. var. cap. 19. Guttierr. lib. 1. can. qq. cap. 31. Fagundez num. 1. qui adducit etiam D. Thom. 4. dist. 32. art. 5. quaest. 1. et in 3. dist. 37. art. 5. quaest. 2. ad 2. Bonacina puncto 2. Bassaeus 1. num. 3.

QUOD AD D. Bonavent. videtur sane pro priori sententia. Enim vero si penitus consideretur, asserit quidem, huius Praecepti finem esse sanctificationem animae per opera bona, ut propterea a servilibus, et mundanis laboribus velit abstineri, ut Dei servitio in quiete vacemus, atque adeo contra finem a Deo intentum agere, qui non laborat quidem servilibus operibus physicis, sed tantum operibus peccatorum, quae sane metaphorice sunt servilia, succumbunt, et ideo ait, peius facere, qui peccatis intendunt, theatra, luxus, ebrietates frequentando, quam qui laborant in festo, quia huiusmodi, etsi medium unum astimant a Deo vacandi ab operibus servilibus distrahentibus, tamen alia operantur media contraria fini, et magis a diametro Divinae legi opposita, ut pote finem evertentia, et ideo locis adductis, et serm. 2. Sabbathi sancti, conqueritur cum D. Augustino, sic non observari Sabbathum ad finem a Deo intentum, sed tamen non videtur imponere, nisi ut vacemus a servilibus physicis, et sic allegat praeceptum Divinae legis Exodi 20. et 35. et Levit. 23. et in 3. dist. 37. dicit, cessationem a servilibus imponi, et signare abstinendum a peccati operibus servilibus, et ut tale, fuisse signativum, nedum morale, et facete ad aliorum moralium integram impletionem. Et ait, praecipue hoc praecepto inhiberi opera servilia, ea maxime, quibus intenditur lucris. Nec tantum haec, sed imo magis et diligentius opera carnalia, ebrietates, luxus, etc. et subdit testimonium D. Augustini dicentis: Non servare diem festum ad mentem Dei, quo more Iudaeorum observant carnali otio; observare enim volunt ad nugas, et luxurias suas; et ideo minus malum fore in festis, si laborarent, quam tota die in neomeniis impudice saltarent. Et explicans testimonium D. Augustini, ait: Hoc autem dicit, non quia sit cessandum in diebus solemnibus a negotiis actuum exteriorum; sed quia Praelati Ecclesiae, quorum est haec festa indicere, et determinare quomodo, et qualiter sit cessandum ab exteriori opere, magis debent revocare ab his, quae maiorem peccandi praebent occasionem. Unde propter vitandum otium, vel ineptum solatium dicit Augustinus, quod exercere magis se debent in operibus pietatis, quam negotiis inordinatis, et lascivis intendere: Propter quod in diebus illis debent Ecclesias frequentare, Missas audire, etc.

HINC satis probe colligo, praeceptum illud sanctificandi festum abstinendo a peccatis, esse quidem non finem praecepti, sed solum medium imponere abstinendi a servilibus; et incumbendi alicui operi Religionis, quod deputatur in Missa; Caeterum Praelatis incumbere magis populos revocare a peccatis.

HANC sane perfectam esse vacationem ait serm. 4. adducto, quae habet adiunctam bonam operationem, et prohibitam servilem. Ubi videtur perfectionem quidem vacationis festi intentam, non vero essentiam in operibus bonis, et peccatorum declinatione constituere. Itaque non adeo clare est pro prima sententia. Quod amplius in tertio argumento verbis illius ostendam, quibus secundam amplecti mihi videtur.

ASSERO primo, posse probabiliter priorem sententiam defendi, scilicet peccata mortalia in festo addere circumstantiam malitiae.

PROBATUR authoritatibus pro ea adductis. Primo quidem a D. Bonav. ex D. Augustino epist. 119. et lib. de decem chordis: Melius faceret Iudaeus in Sabbatho in agro suo aliquid utile; quam si in theatro seditiosus existeret. Et melius foeminae eorum in die Sabbathi lanam facerent, quam si tota die neomeniis impudice saltarent.

POTEST tamen responderi id solum intendi a S. Patre, magis contra finem a Deo intentum in sanctificatione festorum esse opera peccati mortalis contra legem naturae, quam labores serviles contra praeceptum diei festi humanum.

PROBATUR secundo ex cap. Consideret. initio 15 de poenit. dist. 1. §. verbo. In tempore, et verbo, orationi constituto, ubi praecipitur, ut confiteamur circumstantiam temporis festi in peccato mortali.

POTEST tamen responderi cum Navarro ibi num. 32. Guttierr. lib. 1. de qq. can. cap. 31. Suarez loco cit. num. 17. Fagundez n. 7. hoc esse consilium, non decretum praecipiens, ut patet ex verborum tenore.

AFFERTUR etiam Coloniense Concilium supra, sed illud Prouinciale fuit, nec confirmatum a Sede Apostolica, et in materia etiam iustificationis aberrans, ut notat Fagundez num. 12. cum Guttier. num. 36.

PROBATUR tertio a D. Bonavent. serm. 2. de Sabbatho sancto, et aliis locis ex Levit. cap. 16. Sabbathum requietionis est, et affligetis animas vestras, et a peccatis vestris omnibus mundabimini, et cap. 23. Affligetis animas vestras, etc. Omne opus servile non facietis in die hac; omnis anima, quae afflicta non fuerit, die hac, peribit de populo, ut propitietur vobis Dominus.

RESPONDENT Guttierr. num. 33. Cano, et Couarruvias, quibus subservit Fagundez num. 12. ex D. Bonavent. sermone 4. adducto, ubi ait: Quod si intelligamus, sicut Iudaei, qui dicunt, quod debet fieri universalis cessatio ab omni opere servili, sic insinuatur Christiano, quod debet abstinere ab omni peccato, et sic est figurale. Si intelligamus, quod ab aliquibus debemus abstinere, sic est morale, non sicut in praecepto, et sicut in bene esse, et remansit sicut in Ecclesiastica institutione est praeceptum: Dico opera servilia, opera moechanica, etc. Haec S. Bonavent. quibus ostendit, ibi sermonem fuisse de propitiatione, seu sanctificatione caeremoniali; abstinere autem a peccato signari quidem praecepto vacationis a servilibus, non praecipi: Est enim peccatum servitus tantum metaphorice, ut notat Suarez num. 7. Fagundez num. 3.

DE caetero illud opus servile, quod hoc praecepto prohibetur, est moechanicum, ut ait D. Bonav. hic, D. Thom. et alii apud Fagundez. Ex quo habes, Seraphicum videri pro prima sententia.

PROBATUR quarto a S. Doctore locis adductis, et D. Thom. loco cit. argumento, quo caeteri utuntur, finis legis est anima legis: At finis legis sanctificandi festum, est applicatio hominis Dei servitio. Huic autem magis repugnant peccata mortalia, quam opera manualia moechanica. Si igitur per haec violatur dies festus, multo magis violatur peccatis mortalibus.

RESPONDETUR, non modo hoc praecepto, non praecipi finem legis, qui est Charitas, sed neque omne medium; sed illud solum, quod proprie exprimitur, quod est vacare a servili labore, quo distrahimur; peccata vero satis vetita sunt semper singulis praeceptis. Quod si hoc praecepto prohiberentur omnia impedimenta, iam teneremur tota die vacare orationi, et aliis operibus piis; evitare deambulationes, confabulationes, etc.

ASSERO secundo, probabiliorem esse secundam sententiam negantem.

PROBATUR primo ex D. Bonavent. sermone citato, verbis adductis, ratione, quae est praecipuum fundamentum, ut ait Fagundez num. 2. nam praeceptum illud prohibet tantum opera vere servilia, nam Exodi 20. sic habetur: Memento ut diem Sabbathi sanctifices. Sex diebus operaberis, et facies omne opus tuum. Septima vero die non facies omne opus tuum, tu, et filius tuus, et filia tua, servus tuus, et ancilla tua, iumentum tuum, et advena, qui est intra portas tuas, sex enim diebus fecit Deus caelum, et terram, mare, et omnia, quae in eis sunt, et septima die requievit. Ideo benedixit, et sanctificavit illum. Similia habet Scriptura cap. 12. 16. et 23. ubi nomine operis servilis opera moechanica explicantur.

Ex his verbis deducit S. Doctor, opus prohibitum hoc praecepto esse illud, quod sit medio labore septem diebus hebdomadae, auxilio servorum, ancillarum, aut iumentorum; hoc autem non est peccatum, sed sunt opera moechanica, quae septem recenset, et referentur quaest. sequenti.

CONFIRMATUR; nam requies illa est ad memorandum opus fabricae mundi. Quare S. Doctor ex lege ipsa id alte convincit.

DEDUCIT insuper S. Doctor in fine, teneri abstinere a servilibus, non modo Dominum ipsum, sed efficere, ut abstineant etiam, qui sub sua sunt potestate, ut filii, uxor, ancillae, servi, et iumenta. Aliqua vero Mystica intermiscet egregia, quae ibi vide.

Confirmatur, quia opus peccati, ut peccatum, non est opus servile, ut ostendi.

PROBATUR secundo ex D. Bonavent. locis adductis. Finis extrinsecus praecepti non est praeceptus, sed solum media expressa, ut docent communiter cum D. Thom. 1. 2. quaest. 100. art. 9. et 1. 2. q. 44. art. 1.

CONFIRMATUR, nam neque Iudaeis hoc praecepto unquam intellectum fuit prohiberi peccata omnia, cum satis suis prohibeantur praeceptis: Ergo multo minus Ecclesiae, nam huic multa conceduntur, quae non licebant Iudaeis, ut ambulare, etc. ut notat D. Bonavent. in 3. loco cit.

Haec fundamenta solidissima conatur evertere Corduba.

Quaestio V: Quae sint opera servilia, vetita die Festo

Quae sint opera servilia, vetita die Festo.

Opus servile sic potest describi a S. Bonavent. serm. 4. in decem praecepta, et in 3. dist. 37. dub. 3. litt. D. Thom. ibidem art. 5. quaest. 2. ad 2. quos sequuntur Suarez Tom. 1. de Relig. lib. 2. de diebus festis, cap. 10. Fagundez in primum Eccl. praeceptum, lib. 1. cap. 10. num. 6. Opera servilia sunt illa, ad quorum exercitium artes moechanicae dirigunt, distinctae a liberalibus. Addunt alii, praeter D. Bonavent. etiam servos adhibere, et deputare solemus.

ITAQUE non omnia opera corporalia sunt servilia, sed solum quae moechanicis artibus exercentur, et quae per servos factitantur, secundum aliquos; sed de hoc dicam infra.

EGREGIE vero S. Doctor artes moechanicas recenset, eorumque sufficientem enumerationem, Opusculo, Reductio artium ad Theologiam, et serm. 4. in decem praecepta, cum Hugone de S. Victore lib. 2. Didasc. cap. 22.

SEPTEM igitur numerantur, Lanificium, Armatura, Agricultura, Venatio, Navigatio, Theatrica, Medicina.

HARUM sufficientiam sic promit: Omnis Ars moechanica, aut est ad solatium, sive sit ad excludendam tristitiam, sive indigentiam; aut est ad commodum, sive illud prodest, aut delectat. Si est ad solatium, et delectationem, sic est Theatrica, quae est Ars ludorum, omne ludorum genus continens, sive sit in cantibus, sive in organis, sive in figmentis, sive in gesticulatione corporis.

Si vero ordinatur ad commodum, sive profectum secundum exteriorem hominem, hoc potest esse, aut quantum ad operimentum, aut quantum ad alimentum, aut quantum ad utrunque adminiculum. Si est quantum ad operimentum; aut illud est de materia molli, et leni, sic est lanificium, et linificium, ac oloseiricum; aut est de materia forti, et sic est armatura, seu ars fabrilis armorum omnium ad defensionem, et offensionem, sive sint e metallo, sive ligno, sive lapide, ut propugnacula, Turres, etc. muri, arces, domus. Si vero iuvant quoad alimentum, hoc potest esse dupliciter, quia cibamur vegetabilibus, et sensibilibus. Si quoad vegetabilia, est agricultura. Si quoad sensibilia, sic est Venatio, Piscatio, Aucupium. Vel alio modo: Quia iuvare quoad cibum potest esse dupliciter, vel quoad ciborum genituram, et multiplicationem, et sic est agrorum cultura, aut quo ad ciborum praeparationem, et sic est Venatio, aucupium, piscatio, et omnis ars praeparatoria ciborum; quales sunt pistorum, cocorum, cauponum. Haec omnia nomine venationis includuntur, ob eius praecipuam excellentiam in exquisitis praeparandis, et copia. Si autem ad utriusque adminiculum, hoc est dupliciter, aut defectum supplendo, et sic est navigatio, sub qua continetur omnis mercatio, sive pertinentium ad operimenta, sive ad alimenta, aut removendo impedimenta, ut nocumenta; et sic est medicina, sive quae consistit in confectione electuariorum, potionum, unguentorum a pharmacopolis (qui etiam aromata, et similia praeparant ad condimenta salubria ciborum;) sic etiam Chirurgia ordinatur ad vulnerum curam, rescissionem, etc. Theatrica autem est unica. Haec S. Bonaventura opusculo adducto.

Ex quo deducit S. Doctor, non ea sola esse moechanica, quae per servos solemus exercere, sed etiam aliqua alia, ut venari, piscari, aucupari, quae etiam a nobilibus exercentur, quibus adde uti musicis instrumentis, cibos praeparare, etc. ut concedit etiam Fagundez cap. 11. num. 1. Quare non recte cap. 10. in definitione operis moechanici ponit, exerceri per servos. Melius dicuntur, omnia fere moechanica servilia, quia ad ea, saltem quoad aliqua, adhibentur servi. Sic in Venatione tendere retia, etc. et potius dicuntur mixta, et communia. Sunt etiam aliqua alia, quae ad opera animae reducuntur, ut legere, scribere, studere, et transcribere: Sunt et alia, etsi non servilia, vetita tamen ab Ecclesia, scilicet Mercatus, et Fori exercitia.

De quibus omnibus hic breviter disseram.

ASSERIT ergo primo S. Doctor serm. 4. citato, mere servilia esse vetita, seclusa necessitate.

PROBATUR ex 20. Exodi, Levit. 23. et aliis locis adductis, quaest. 4. Sequuntur D. Thom. 1. 2. quaest. 122. art. 4. ad 3. D. Antonin. 2. part. tit. 9. cap. 7. §. Quantum ad tertium, Alens. 3. part. quaest. 32. memb. 4. art. 4. Richardus 3. dist. 37. art. 2. quaest. 5. Angel. et Tabien. V. Feriae, Sylvester V. Dominica, quaest. 3. Toletus lib. 4. cap. 24. Clavis Reg. lib. 7. cap. 1. Suarez Tom. 1. de relig. lib. 2. de diebus Festis, cap. 20. Fagundez lib. 1. cap. 11. et communiter caeteri, apud Bassaeum V. Festum 2.

ASSERIT secundo, aliqua servilia esse, quae ob necessitatem ordinariam conceduntur in die Festo, ut cibos coquere, praeparare, etc. Quamvis tot labores in ciborum condimentis, et praeparationibus non essent antiquitus in usu; tamen iam consuetudine permissi sunt, ut notat Suarez cap. 21. Fagundez cap. 10. in fine, et cap. 11. a num. 19. Ratio D. Bonavent. est, quia necessitas non cogitur legibus; haec autem oprea naturalia sunt, non servilia simpliciter, et ad vivendum necessaria.

Eodem passu, et altius incedunt opera necessaria in arte medica.

NEC minus urgent alia naturae opera, ut comedere, bibere, vestire, se exuere, lavare se, etc. Ita etiam Suarez num. 2. Fagundez num. 9. cap. 11. Bassaeus loco cit. et alii apud istos.

Similiter iter facere est necessarium, non servile, sive peditando, sive equitando. Ita Angel. V. Feriae, num. 15. Rosella num. 26. Azor infra, Suarez loco cit. num. 27. Diana part. 4. tract. 4. miscel. resol. 221. Per accidens tamen potest esse vetitum, si fiat magno labore parandi equi, rheda, etc. Ita Azor Tom. 1. lib. 1. cap. 27. quaesito 8. Suarez loco cit. et alii: et Caietanus quaest. 121. art. 4. Sà in Aphorism. V. Festum, dicunt, haec servilia esse; at consuetudine permitti; et addit Sà, etiam comitati multis supellectile: Fagundez vero num. 9. id intelligi ait, cum iter facit Princeps, vel Praelatus. Addit autem Diana p. p. tract. 15. resol. 36. et part. 2. tract. 1. miscellaneor. resol. 36. et 4. part. tract. 4. resol. 221. posse agasones, et similes absque mortali, audita Missa, ducere iumenta onusta, imo onerare. Attamen si impensas onerando tempus notabile, quod debet excedere duas horas, mortale peccatum erit. Sic et alii cum Bassaeo num. 10.

VERRERE autem totam domum per multas horas, vetitum, ait Fagundez.

ASSERIT tertio S. Doctor, aliqua moechanica ad meram iucunditatem instituta, esse licita in festo. Ea vero appellat Theatrica moderata, ut cantus, et musica instrumenta. Ratio est, quia Ecclesia ob nostram infirmitatem ea permittit. Ita etiam Fagundez cap. 10. Tolet. lib. 4. cap. 24. Tannerus disp. 5. quaest. 6. num. 7. et alii apud eos, ac Bonacina punct. 2. num. 25. Bassaeus 2. num. 10.

DUBITATUR: An liceat his diebus piscatio, venatio, aucupium, et similia.

PRIMA sententia est, talia opera esse liberalia, si ob recreationem diebus festivis fiant. Ita Angelus V. Feriae, num. 26. Sylvester V. Dominica, numero 7. Sotus lib. 2. de Iustitia, quaest. 4. art. 4. Rosella V. Feriae, num. 15. et alii apud Azorum part. 1. lib. 1. cap. 27. quaesito 7. At Granado 2. 2. tract. 12. disp. 14. sect. 7. num. 65. ex Medina, Navarto, et Lopez addit, neque ob lucrum factam venationem, etc. esse opus servile, et illam solam piscationem esse servilem ait, quae sit deferendo retia, remigando, et similem laborem exercendo. Filliucius vero docet tom. 2. tract. 27. cap. 9. num. 172. venationem, et piscationem ex officio, quae tota est in corporis fatigatione, esse servilem, non eam, quae ad recreationem in industria posita est. Subscribunt Azor loco cit. omnes refert Diana part. 4. Tract. 4. miscell. resol. 222. et pugnantes attendit. Subscribit fere Bassaeus num. 12.

SECUNDA sententia omnino censet, venationem, etc. esse opus servile. Ita Suarez cap. 28. Fagundez lib. 1. cap. 11. num. 16. Licere tamen ratione consuetudinis venari, non tamen piscari, nisi ob urgentem necessitatem. Toletus vero lib. 1. cap. 24. Caietanus art. 4. quaest. 122. Sotus supra, consuetudine licere omnes aiunt.

MELIUS omnibus S. Doctor serm. citato, ait, venationem, etc. esse quidem opus servile, et vetitum, sed tamen quoad ea, quae ad victum ordinantur, licere, puta ea die capere Leporem.

QUOD sint opera servilia, probatur ex Dialectica, ubi inter artes moechanicas computantur etiam serviles. Confirmatur, quia in magno labore consistunt. Quod etiam illicita sint, probatur ex cap. licet, de feriis.

QUOD vero ad victum liceat, probatur, quia sicuti licent praeparationes condiendo, ita parando condienda. Sunt enim opera naturalia, quoad hoc necessaria.

DUBITATUR secundo: An liceat in festis barbitonsoribus radere barbas.

RESPONDET Diana p. p. Tract. 15. miscell. resol. 54. ratione parvitatis materiae eos non peccare, si unius, vel alterius barbam radant, et refert Graffium decis. part. 1. lib. II. cap. 23. Navar. cap. 13. Vegam Tom. 1. cap. 114. casu 2. Rodriguez tract. 1. c. 21. Sayrum lib. VII. cap. 2. Molfesium Tom. 1. tract. 11. cap. 17. num. 68. Azor lib. I. cap. 28. quaestio 5. Tom. 2. Addit, si omnes radant, qui occurrunt ratione consuetudinis si adsit, excusari; nam cum prohibita in die festo; sint invecta humana consuetudine, nil obstat, ea tolli per contrariam consuetudinem, toleratam a praelatis, ut notant Sotus, et Caietanus apud Reginaldum tom. 2. lib. XIX. cap. 3. et alii apud Clauim Reglam lib. VII. cap. 2. Addit Fernandez in exam. part. 1. cap. 7. alia etiam de causa excusari ob lucrum cessans, quia ob occupationes diebus ferialibus non veniunt ad tonsionem, et nititur cap. licet, ubi Pontifex concedit in festis piscationem halecum, ob hanc causam: Sed dico cum Reginaldo Tom. 2. lib. XIX. cap. ciu. num. 51. Suarez cap. 33. Diana supra, disparem esse rationem; nam expiscatio illa ideo conceditur, quia statuto anni tempore occurrit, et praeterit; sed non est idem de quotidiana tonsione; alioqui omnia fere servilia licebit frequentare.

ENIM vero Fagundez lib. I. cap. 14. cum aliis dicit, unam horam fore levem, si uno, vel altero festo tondeant; at si continuent singulis festis, fore lethale, ratione continuationis materiae. Sed hoc mihi non probatur, non enim continuatur tempus unius horae huius diei Dominici cum hora futurae Dominicae.

DUBITATUR tertio: An liceat die festo pingere.

ASSERUNT Ludovicus Lopez p. p. Institut. cap. 25. Medina Instruct. lib. I. cap. 14. id licere etiam ex lucro.

ALII negant, licere ob lucrum, sed solum absque lucro. Ita Azor Tom. 2. lib. II. cap. 27. quaestio 6. Sylvester V. Dominica, quaest. 5. Armill. V. Festum, Angelus, Rosella, Tabiena verbo feria, Saytus lib. VII. cap. 2. num. 16. et alii apud Pasqualig. decis. 142.

Pingendi artem moechanicam esse censent, et omnino vetitam Suarez cap. 26. Caietanus art. 4. Fagundez cap. 11. num. 10. qui num. 13. eam omnino prohibitam clamat, etiam gratis. Itaque hanc licentiam reprehendunt: nam pictura ars est moechanica in se, neque mutat naturam ex fine extrinseco liberali, ut dixi supra, et notat Fagundez loco citato, ac Bassaeus num. 7.

NEQUE iuvat, si aliqui nobiles eam aliquando exerceant; hoc enim per accidens est.

QUAERES quarto: An bellari sit vetitum die festo.

RESPONDETUR, esse opus moechanicum. Ita Suarez cap. 28. Fagundez num. 12. cum D. Bonavent. serm. 4. citato, et Opusc. Reductio artium ad Theol. Ars enim militaris est moechanica, ut constat ex Dialectica. Videtur tamen consuetudine inductum, ut ars gladiandi diebus festis licite discatur.

LICERE tamen potest actus bellandi ob necessitatem, ut patet ex cap. Quod non licet, de reg. iuris, in 6. ubi inter ea, quae non licent in die festo, ponitur militare, nisi ob necessitatem. Vide DD. in Bassaeo num. 13.

BELLUM sane defensivum licet, de quo intelligitur leg. omnes Iudices, Cod. de feriis, et leg. Divus, ff. de feriis. Aggressivum vero non licet ordinarie, nisi per Epikeiam in bello iusto adsit occasio victoriae.

QUAERES quinto: An transcribere sit vetitum in festo.

RESPONDETUR, transcribere non esse opus servile, etiamsi fiat ob lucrum. Ita Suarez cap. 25. Medina Instruct. lib. I. cap. 14. §. 8. Ludovicus Lopez p. p. cap. 52. Sà V. Festum, Sayrus lib. VII. cap. 2. num. 14. Fagundez lib. I. cap. 11. num. 7. Diana p. p. Tract. 15. resol. 35. adducens alios cum Bassaeo l. num. 8.

PROBATUR, quia haec actio per se est liberalis, et mentalis: Ergo ex fine lucri extrinseco non fit moechanica. Alii tamen servile opus id censent, non autem liberale. Sicut et typographo characteres ordinare. Vide Bassaeum loco cit. contra Dianam part. IV. tract. 4. resol. 62.

Dubitatio I: Qua opera iure Canonico sint vetita in festo

Qua opera iure Canonico sint vetita in festo.

OPERA multa non servilia, imo et opera plurima animae, alioqui licita, vetantur hoc iure.

PRIORIS generis duo sunt huiusmodi opera, Mercatus, et Fori, cap. 1. et ultimo de feriis, ut notant Suarez cap. 29. Fagundez cap. 12. sic et in Concilio Matisconensi II. cap. 1. actiones iudiciales prohibentur;et in Concilio Turon. cap. 40. Mercatus, et Placitum interdicuntur.

CONSONAT haec prohibitio iuri civili antiquo, nam leg. ult. ff. de feriis, dicitur, ferias dare vacationes a negotiis forensibus. Sic prohibentur, et iure nouiori Cod. de feriis, leg. 1. 2. 3. et ult.

RATIO est, quia ob iurgia, et contentiones distrahuntur homines a Dei servitio, et quia strepitus illi trahunt ad peccatum, ut notavit Suarez cap. 29. cum Panormitano cap. ult. de feriis.

PRIMUM ergo opus vetitum, est mercatus, et nomine hoc, iure intelliguntur contractus emptionum, locationum, etc. qui validi quidem, sed illiciti sunt in festo; actus vero iudiciales, et illiciti sunt, et invalidi, si in Festo sint facti.

HOS tamen contractus consuetudo iam reddit licitos; non sic actus iudiciales. Ita Suarez cap. 30. Fagundez cap. 12. num. 1. et alii apud hos.

¶ PRIMO igitur prohibentur Nundinae publicae, quae semel, vel bis in anno celebrantur: eas tamen consuetudine licitas docent Nauar. man. Lat. cap. 13. art. 4. Fagundez lib. I. cap. 12. num. 4. et alii cum Bassaeo num. 15. Potest enim consuetudo, ea, quae sunt iuris humani, abrogare, ut communiter docent Doctores.

NON potest tamen consuetudo, manente festo, tollere obligationem Missae, ut notat Fagundez num. 6. Suarez cap. 29. Nauarrus, Toletus supra, et alii.

SUNT etiam alii mercatus saepe celebrati, et sunt iure illiciti; possunt tamen consuetudine rationabili tolli. Monet autem Bassaeus, ne ad haec extendatur consuetudo, privata authoritate repens.

AD tertium genus mercatus spectant contractus quotidiani, apertis officinis, quae interdicuntur iure Canonico, quod est in viridi observantia. Ita Nauar. loco cit. Fagundez 8. Sylvester V. Dominica. Alii tamen rusticorum contractus in die festo non damnant, quibus subscribit Diana p. p. Tract. 15. resol. 34. Bass. loco cit. si diebus aliis difficile fieri possint.

NUNQUAM tamen fuit, aut est vetitum emere necessaria ad victum illius diei. Ita Caietanus art. 4. Suarez loc. cit. Fagundez num. 8. cum S. Bonavent. serm. 4. in Decal. Bassaeus num. 15. Imo nec vendere calceos esse peccatum aiunt. Ita Suarez, et Fagundez. In omnibus tamen aliatis monet S. Doctor in speculo animae, cap. 2. observandum : An universali consuetudine unumquodque illorum ab Ecclesia permittatur.

ALTERUM genus operum, quae prohibentur in festo, est opus placitum, seu iudicium forense. Significantur enim in iure canonico nomine operis placiti omnes actiones constituentes forense iudicium, ut notat Suarez cap. 19. Fagundez num. 9. Proprie enim placitum significat electionem voluntatis. Unde etiam obiectum, voluntati applicitum, dicitur placitum, Genes. 24. A Domino egressus est sermo : Non possumus extra placitum eius quidquam aliud loqui. Significat etiam mentis decretum. Sic Philosophorum, et Medicorum sententiae Placita vocantur. Et hoc modo ea, quae a Deo, vel Principe decreta sunt, Placita vocantur, Prou. 10. Labia iusta considerant placita. Et Ioan. 8. Quae placita sunt ei facio, ut observat S. Doctor ibi. Terminus etiam constitutus ad definiendum, Placitum dicitur 2. Reg. 10. Moratus est extra placitum, quod ei constituerat Rex. Quia igitur in forensi iudicio iuxta voluntatem, et arbitrium iudicis legibus regulatum, vel terminus dictum ad comparendum constituitur, vel decreta, et sententiae proferuntur, ideo tota cognitio forensis causae placitum dicitur cap. 1. de feriis, 15. quaest. 4. et cap. ultimo.

IN iudicio multae personae interveniunt, quae festa servare tenentur, quoad actiones forenses.

PARTES iudicii sunt, inchoatio causae, quae a citatione incipit, formatio processus, et terminus iudicii, seu prolatio sententiae. Et haec omnia irritantur ipso facto in diebus festis cap. ultimo de feriis. Ita docent communiter DD. Suarez cap. 30. Fagundez cap. 12. num. 12. et alii apud istos.

VALENT tamen actus iudiciales facti de consensu partium in feriis ruralibus introductis propter collectionem fructuum, ut notant Suarez, Fagundez loc. cit. et Maranata part. 4. ord. iud. dist. 16. num. 83. non vero in feriis dierum festorum in honorem Dei.

SI tamen fiant actus iudiciales pro pace publica, pro pietate, pro necessitate urgente, valent etiam in feriis Dei. Vide Fagundez num. 12. Bassaeum num. 16. ubi admittit in iuribus licere, ubi alias non convenirent.

VALENT etiam actus voluntariae iurisdictionis, ut emancipare, adoptare, liberare servos, tutores constituere, testamenta conficere, et instrumenta libertatis. Ita Sylvest. V. Dominica. Maranata 6. part. ord. iud. et alii apud Fagundez num. 14. Bassaeum num. 14.

PRIMO igitur invalida est citatio, facta die feriato ad honorem Dei, imo etiam secundum aliquos, si pro die festo citentur : alii tamen dicunt teneri comparere die sequenti. Vide Fagundez cap. 13.

SEGUNDO, nec possunt lites promoveri, examinari testes, etc. Et quidem certum est, non posse in die festo iuridicum exigi iuramentum. An vero possint testes examinari die festo, dummodo die non festo iuraverint ; videtur pars negativa certior. Vide Fagundez cap. 13. Suarez cap. 30. Bassaeum num. 20. Limitant aliqui in causa spirituali, ut matrimonii. Ita Caietanus, adducens D. Thomam 2. 2. quaest. 89. art. 10.

LIMITANT etiam alii, hanc prohibitionem non procedere in oblatione libelli contra partem iam citatam. Ita Maranata part. 6. titulo isto. Sed oppositum tenent Baldus, et multi Canonistae apud Fagundez num. 20. qui tamen in priorem sententiam inclinat.

TERTIO, sententia lata die festo, illicita, et invalida est cap. ultimo de feriis, ubi habetur : Nec processus habitus teneat, nec sententia ; et confirmatur l. ult. C. de feriis.

SIMILITER prohibetur executio die festo, ut docent Felin. in cap. ultimo de Iud. Suarez cap. 30. Ratio est, nam cap. 1. de feriis, et l. ult. C. de feriis, citatis, vetantur omnia spectantia ad forum contentiosum. Arridet Fagundez cap. 13. num. 23.

POTEST tamen insinuari appellatio. Ita indubitanter tenendum, ait Fagundez num. 24. plurimos allegans. Imo eam absolute licitam ait Bassaeus num. 18. e communiori sententia.

GRAVE dubium est : An sententia arbitri sit valida die festo.

DIFFERUNT Arbiter, et Arbitrator, nam hic est amicabilis compositor, compromissor, et mediator pacis, ut ait Suarez cap. 30. et hic potest die festo decernere. Arbiter autem est, qui de partium consensu eligitur in iudicem, ut servato iuris ordine, et facto processu ferat sententiam, et in quem sub poenae stipulatione compromittuntur partes, ut notat Fagundez num. 26. cum Maranata 4. parte, tit. Iudicium arbitrarium, et Suarez loc. cit. et hic tenetur servare iudicii ordinem, et ideo, licet possit die festo fieri compromissum, quia est contractus, tamen non potest die festo ferre sententiam.

EST etiam alius Iudex, qui dicitur Arbiter iuris, qui eligitur ex necessitate iuris, v. g. quando iudex allegatur suspectus, et hic tenetur providere, servato iuris ordine, et non potest in die festo sententiam ferre.

INQUISITORES fidei possunt contra haereticos sententiam ferre die festo, iuste, et valide. Ita Fagundez num. 28. alios citans.

EGO cum D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2. concludo, in omnibus supradictis attendendam consuetudinem universalem, et Ecclesiae permissionem ; nam a mente Legislatoris pendet. Quod si adhuc Ecclesia prohibeat graviter, iam abstinendum concludit a vacationibus, mercatis, etc. Adde a supputationibus annuis sine necessitate. Vide Bassaeum num. 23. Pasqualig. decis. 150. sed approbant. Sylvester, Tabiena, Medina, et alii.

Quaestio VI: Quod tempus laboris servilis inducat gravem FESTI transgressionem

PARTEM notabilem diei, ad mortale, dicunt esse unam horam. Ita Azorius part. 2. lib. 1. cap. 28. quaestio 5. Bonacina Tract. de legibus, d. 5. quaest. unica, puncto 3. Reginaldus Tom. 2. lib. 16. cap. 3. num. 53. Fagundez vero, ut avaritia erepet, addit quadrantem lib. 1. de primo praecepto Ecclesiae, cap. 14. citans Azorium, quasi unam horam non sufficere existimet materiam gravem, sed falso adducitur.

Suarez quidem ait Tom. 1. de Relig. lib. 2. de diebus festis, cap. 31. nimis arctum esse tempus unius horae: sicuti nimis laxa, e contra, est sententia aliquorum luristarum, qui temporis quantitatem non in se, sed in comparatione ad diem integrum sumendam dicunt, et ideo tertiam partem diei non esse materiam gravem. Eos explodit Fagundez num. 2.

Eodem fundamento Diana part. 1. Tract. 15. primo Miscell. resol. 36. ait, duas horas esse partem levem. Ita etiam Philiarch. Tomo 2. tract. 27. cap. 11. num. 105. Deinde p. 2. loco citando, addit etiam Granadum controv. 6. tract. 2. d. 2. sect. 6. num. 54. Sed Marchant. cap. 3. q. 2. etiam tres horas ait, esse levem materiam.

Aliqvi etiam continuari dicunt materiam laboris singulis festis, et ita, si quis omnibus festis media hora laboraret servilibus, peccaret mortaliter; ita Toletus lib. 4. cap. 15. Fagundez lib. 1. cap. 14. num. 3. Sed iure alii irrident cum Bassaeo 3. num. 4. §. Nota.

Fateor, me non percipere hanc materiae continuationem in festis disiunctis, imo et in contiguis. Continuum est enim, quorum extrema sunt unum: At ubinam hic unitas temporis?

Hinc arguo ad hominem. Fagundez ponit, horam, et quadrantem esse materiam gravem num. 2. deinde num. 3. Si duobus festis, vel tribus laborent tres horas, singulis singulas, excusat. Si continuantur, iam sunt materia gravis. Quare arbitror cum Diana part. 2. tract. 5. resol. 8. sententiam illam esse nimis rigidam, et sine fundamento.

Conclvdit, singulis festis duas horas laborare non esse tempus lethale, quia debet tempus mensurari comparatum ad totam diem vigintiquatuor horarum: At geminae horae sunt pars exigua.

Hinc infert Diana, cum, qui plures ad laborem unius, vel duarum horarum invitat, non peccate mortaliter, quia singulorum labor est modicus. Ita et Bonacina de legibus, d. 5. quaest. unica, punct. 3. Bassaeus loc. cit. §. Sed petes.

Excvsant puellam laborantem acu die festo ad otium vitandum, Sà V. festum, Ioan. de la Cruz part. 1. praecep. 3. art. 1. d. 1. Villalob. Manuali confessar. cap. 22. num. 99. et in summa, tomo 2. tract. 31. d. 4. num. 10. Alii citant pro hac sententia S. Antoninum, Angelum, et Sylvestrum. Sed non est probabilis, ut ipse Diana tenet.

Qvaeritvr hic: An qui templorum parietes tapetibus, et aulaeis ornant, possint haec exercere diebus festis.

Negative respondet Conradus in resp. part. 2. quaest. 233. et alii.

Asservnt tamen Diana hic cum Bonacina d. 5. quaest. unica, punct. 3. de legibus citante Caietanum, Suarez, et Toletum, quibus addit Fagundez praecepto 1. lib. 1. cap. 14. num. 1.

Quaestio VII: De causis excusantibus a Festi violatione

De causis excusantibus a Festi violatione.

Initio excusant a peccato aliqua opera ob Dei cultum. Haec autem sunt in triplici differentia. Primum est immediatum, ut pulsare organa, campanas, portare Cruces, et haec pari passu illaesa cum Divino cultu incedunt. Ita Suarez Tom. 1. lib. 2. cap. 21. et alii.

Svnt vero aliqua, quae possent die praecedente praeparari, ut coquere hostias, ornare altaria, et haec non adhuc lethali damnant Toletus lib. 4. cap. 25. Suarez num. 11. Azorius Tom. 2. lib. 1. cap. 28. quaestio 5. Caietanus quaest. 122. art. 4. et in summa, V. festorum violatio.

Similiter alia opera ex his sunt non tam vicina cultui Dei, ut templa scopis verrere, pariete tapetibus, et aulaeis adornare, vias publicas praeparare ad processiones; neque haec mortali damnant Suarez, Azorius, Toletus, Caietanus supra, et Fagundez lib. 1. cap. 14. num. 4.

In secundo genere sunt alia opera servilia, magis a cultu Dei remota, ut tabulas portare, tabulatum conficere, scalas ad Theatrum Sanctissimi, vel sanctae Reliquiae erigendum, quae si non possunt diebus praecedentibus fieri, excusantur a mortali; secus si potuerint, ut ait Fagundez cum caeteris allegatis, quibuscum ait licere etiam Theatrum erigere ad publicos ludos, et ob recreationem publicam.

In tertio genere operum ad Dei cultum sunt colere agros Ecclesiae, aedificare domos eius, etc. quae adhuc remota sunt, et haec mortalia sunt, nisi sint alicuius Ecclesiae pauperis, cui aliter vix nequeat subveniri. Ita allegati apud Fagundez num. 4. ubi alios superaddit.

Secvndvm caput excusans opera servilia in festis, est necessitas, ut monet D. Bonavent. serm. 4. de Decalogo. Haec autem potest esse vel propria, vel proximi alicuius, vel publici, et quocumque modo sit, legem non habet, ut monet S. Doctor in speculo animae, cap. 2.

Necessitas propria est pauperum, qui aliter nequeunt se, suamque sustentare familiam. Ita Toletus lib. 4. cap. 25. Azor. loc. cit. quaestio 4. Suarez cap. 31. Rostella, Sylvester, Tabiena V. feriae, Fagundez num. 7. alios referens, et habetur cap. ult. de feriis ibi: Nisi Necessitas urgeat, vel pietas. Monet vero Suarez, et Fagundez, ut haec necessitas iudicio prudentis consetlarii exponatur. Talis est etiam coactionis necessitas, dum metu gravi incutiuntur, vel periculo. Sic Machabaei lib. 1. cap. 2. pugnarunt die Sabbathi. Ita licet servis laborare coactis a Dominis, dummodo non cogantur in fidei contemptum; tunc enim mors potius est subeunda. Ita allegati apud Fagundez num. 9. Bass. 3. num. 2.

Sic excusantur milites die festo aggeres extruendo, tormenta portando bellica, etc. Ita Suarez cap. 31. Fagundez num. 10. Toletus cap. 25. Bass. 3. num. 2. et apud hos alii.

Excvsantvr agricolae, qui frumenta ob pluvias, vel tempestates ingruentes colligunt, merunt, asportant, exeutiunt, vindemiant, et seminant, cum timetur tempus importunum. Ita, allegati apud Fagundez num. 15. Sic etiam molentes, maxime si id faciant sine magno labore; Ita Bassaeus 1. num. 4. et alii.

Excvsantvr etiam piscatores quorundam piscium, quorum expiscatio certis anni temporibus solum advenit, ut sunt thunni, haleces, et sardae. Ita Fagundez num. 13. alios adducens. Quamvis enim cap. licet de feriis. loquatur solum de halecibus, seu aringhis; tamen idem de caeteris similibus valet. Excipiuntur tamen aliquae insignes solemnitates Domini. Hi vero piscatores debent ideo aliquam eleemosynam Ecclesiae impendere, non tamen ibi praecipitur.

Excvsantvr ex hoc capite a Caietano, Suarez supra, Fagundez, numero 13. et Soto apud hos, coquentes lateres, tegulas, calcem, ollas, vitrum, ferrum, et alia similia, quorum decoctio intermitti non potest absque magno detrimento.

E secundo capite necessitatum proximi excusantur, qui laborant, ut a periculis ruinae, incendii, inundationis domus, et similibus praeserventur imminentibus. Sic et qui vestes pauperi consuunt, etc. Toletus cap 25. Suarez cap. 32. Nauarr. Manu. Lat. cap. 13. D. Antonin. part. 2. tit. 9. cap. 7. §. 5. Fagundez num. 16. Probant ex cap. Conquestus de feriis, ubi dicitur : Nisi necessitas urgeat, vel pietas. Excusant etiam pietatis opera ad sublevandos ingruentes Pauperes, et Peregrinos, similiter aegrotos, ut pharmaca componendo, etc. Sic et molendo grana. Notat tamen Bass. 3. num. 11. cap. Conquestus, loqui de placitis, non de servilibus.

EXCUSANTUR etiam Laniores in macellis excoriantes boues, etc. Ita DD. apud Fagundez num. 21.

E tertio capite boni publici excusantur laborantes in reficiendis pontibus, viis, fontibus publicis, etc. quando non potest sine magno incommodo differri. Neque enim Ecclesia vult obligare ad quietem cum damno publico, ut habetur cap. Licet. Imo Suarez loc. cit. et Fagundez num. 23. excusant laborantes in servilibus ad publicam laetitiam, vel iocunditatem, puta ob Regis adventum, coronationem, natale Principis, etc.

VIDETUR subsistere in his, et similibus S. Doctor serm. citato, ubi ea, quae ad publicam, nedum etiam ad privatam iucunditatem fiunt, excusat.

Excusantur etiam laborantes in erectione Ecclesiae, Monasterii inopis, modo Missa sit audita, ita Tabiena V. ferie, Fagundez num. 25.

Admoneo, causas excusantes valere etiam sine licentia Superiorum, dummodo indubitatae sint, adeo ut, si Episcopus excommunicationem laborantibus indiceret, ea non valeret. Ita Tabiena V. Feriae, num. 44. Nauarr. Mann. Lat. cap. 13. Sylvest. V. Dominica, quaest. 7. Rosella V. ferie, num. 27. Azor. Tom. 2. lib. 2. cap. 28. quaest. 6. Suarez lib. 4. Decal. Tom. 2. cap. 45. num. 10. Fagundez num. 26.

POSSUNT etiam ex causa dispensare Episcopi, vel ordinarii locorum, inter quos veniunt Provinciales, et superiores locales Religionum, ut explicat Glossa in cap. Quemquam, de usuris in 6. V. loci ordinario ; et docent Azorius quaestio 5. Fagundez num. 28. Bass. 3 num. 7. addens posse sine causa in festis, a se institutis. In dubio vero remittit ad sapientis consilium.

Tractatus I: PRIMUS DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS

Proemium I: Prooemium

Disputatio I: DE FIDE

Quaestio I: Quid FIDES significet, et quid sit

Quaestio II: Quodnam sit FIDEI obiectum

Quaestio III: An obiectum FIDEI sit aliquod complexum

Quaestio IV: An FIDEI obiectum possit esse falsum

Quaestio V: An obiectum FIDEI possit esse evidens scientifice

Quaestio VI: An FIDES sit de his, de quibus habetur visio in via

Quaestio VII: An articuli FIDEI sint evidenter credibiles

Quaestio VIII: An credibilia recte per articulos sint disposita

Quaestio IX: Utrum articuli FIDEI, decursu temporum, creverint

Quaestio X: Utrum FIDES creverit quoad lumen

Quaestio XI: An Fides creverit certitudine

Quaestio XII: An Fidei articuli exponendi sint auctoritate aliqua, quae sit infallibilis magistra, et quae sit

Quaestio XIII: Quae sint notae verae Ecclesiae, apud quam stat authoritas exponendi FIDEM

Quaestio XIV: Quidnam sit necessario credendum, necessitate medii

Quaestio XV: Quae sint credenda necessitate praecepti

Quaestio XVI: An teneamur FIDEM confiteri, et quando

Quaestio XVII: An liceat de FIDE disputare, et quando

Quaestio XVIII: An Fides sit in Intellectu

Quaestio XIX: An Fides perficiatur per Charitatem, tanquam per formam

Quaestio XX: An certum sit, FIDEM sine CHARITATE manere

Quaestio XXI: An, et quomodo FIDES sit VIRTUS

Quaestio XXII: An FIDES sit UNA VIRTUS

Quaestio XXIII: An FIDES sit prima Virtutum

Quaestio XXIV: An FIDES sit certior quacumque scientia; vel habitu quocumque intellectivo

Quaestio XXV: An quis certo scire possit, se FIDEM habere

Quaestio XXVI: In quibusnam sit FIDES

Quaestio XXVII: An FIDES sit Donum DEI substantialiter

Quaestio XXVIII: Utrum differentia FIDEI, et aliorum actuum naturalium a supernaturalibus moralibus proveniat semper ex obiecto

Quaestio XXIX: De FIDEI effectibus

Quaestio XXX: De DONO INTELLECTUS

Dubitatio I: An INTELLECTUS sit donum Spiritus Sancti

Dubitatio II: Utrum DONUM INTELLECTUS possit esse simul cum FIDE

Dubitatio III: An DONUM INTELLECTUS consistat in contemplatione Creatoris, et Creaturae

Dubitatio IV: Utrum DONUM INTELLECTUS insit omnibus habentibus gratiam, et an his solis

Dubitatio V: Qua sit necessitas, et utilitas DONI INTELLECTUS

Dubitatio VI: Utrum* **DONO INTELLECTUS** *respondeat sexta beatitudo, scilicet Beati mundo corde, etc.

Dubitatio VII: An* **DONO INTELLECTUS** *respondeat, inter fructus Spiritus Sancti, Fides

Quaestio XXXI: De Dono Scientiae

Dubitatio I: An* **SCIENTIA** *sit donum Spiritus Sancti

Dubitatio II: An scientia sit de rebus Divinis

Dubitatio III: An donum scientiae sit speculativum

Dubitatio IV: An Dono Scientiae respondeat tertia Beatitudo: Beati, qui lugent, etc.

Disputatio II: De Infidelitate

Quaestio I: Quid, et quale peccatum sit INFIDELITAS

Quaestio II: An opera omnia Infidelium sint peccata

Quaestio III: Utrum infideles possint compelli ad FIDEM audiendam

Quaestio IV: An cogi queant Infideles ad FIDEM nostram, sufficienter propositam, amplectendam

Quaestio V: An Infideles non baptizati, cogi queant ad relinquendos errores, vel ritus, rationi naturali contrarios

Quaestio VI: An permittendi sint ritus Infidelium

Quaestio VII: An liceat cum infidelibus pacisci de eorum ritibus tolerandis

Quaestio VIII: An Infideles, non baptizati, possint retinere potestatem supra Fideles, et an possint ea privari

Disputatio III: De Haeresi

Quaestio I: Quid sit HAERESIS

Quaestio II: An dubitans de articulis FIDEI sit haereticus

Quaestio III: An, qui actu opinativo mero assentitur articulo FIDEI, sit haereticus

Quaestio IV: An, et Quae Ignorantia excuset ab Haeresi

Quaestio V: Qua pertinacia ad HAERESIM requiratur

Quaestio VI: An, ut quis censeatur Haereticus, necesse sit, ut fuerit baptizatus, et fidelis

Quaestio VII: Utrum Ecclesia cogere possit haereticos ad FIDEM Catholicam recipiendam

Quaestio VIII: De alio medio, quo utitur Ecclesia contra haereticos prohibendo eorum Libros

Quaestio IX: An teneamur haereticorum conversationem vitare

Quaestio X: Quae excommunicatio haereticis infligatur

Quaestio XI: De aliis Poenis spiritualibus haereticorum

Quaestio XII: De poenis temporalibus Haereticorum

Disputatio IV: De Spe

Quaestio I: Quid sit SPES

Quaestio II: Quodnam sit obiectum materiale SPEI

Quaestio III

Quaestio IV: An SPE certo obiectum exhibeatur, et speretur

Quaestio V: An Spes sit Virtus

Quaestio VI: An SPES sit Virtus Theologica

Quaestio VII: An aliquando SPES sit informis

Quaestio VIII: An SPES oriatur ex meritis

Quaestio IX: An Spes praecedat Charitatem

Quaestio X: Quodnam sit SPEI subiectum proximum

Quaestio XI: Utrum SPES maneat in Beatis

Quaestio XII: An detur praeceptum sperandi in DEUM

Dubitatio VI: Utrum* DONO INTELLECTUS *respondeat sexta beatitudo, scilicet Beati mundo corde, etc.

Dubitatio VII: An* DONO INTELLECTUS *respondeat, inter fructus Spiritus Sancti, Fides

Dubitatio I: An* SCIENTIA *sit donum Spiritus Sancti

Quaestio XVII: An omnia dona gratuita sint CHARITATE diligenda

Quaestio XVIII: An irrationalia ex CHARITATE sint diligenda