Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

An praeceptum sit, in communibus necessitatibus largiri pauperibus superflua.

( D. Thom. quaest. 32. art. 5.

Extremam necessitatem supra explicui. Gravis est illa, quae privat necessariis ad suum statum. Ordinaria autem est, qui pauperibus est communis.

Prima opinio negativa est, quam sequuntur Gerson p. 2. Alphab. 52. litt. E. Alens. 4. p. quaest. 113. membr. 1. Panormit. in cap. si vero, extra de Iureiurando. Turrecrem. in cap. sicut hi, dist. 47. Antonin. 1. p. tit. 1. cap. 24. Summa Rosella, et Pisana verbo Eleemosyna. Gabriel in 4. dist. 26. quaest. 1. Propendet Durand. 4. dist. 15. quaest. 6. Ioan Med. quaest. 5. et videtur D. Thomae art. 5. in fine corporis Fernandez in suo Exam. Theol. p. 4. cap. 20. §. 2. Victorellus in notis ad Navar. cap. 23. num 74. Turtian. 2. 2. disp. 82. dub. 2. Vasquez opusc. de eleem. cap. 1. dub. 3. num. 21. Malderus 2. 2. quaest. 27. art. 6. dub. 4. Petrus Navar. lib. 3. cap. 1. num. 358. Couar. lib. 3. var. cap. 14. quos allegat, et sequitur Diana Tom. 1. tract. 15. resol. 32. et tom. 5. tract. 8. resol. 17. addens Hurtadum disp. 159. sect. 4. §. 131. Nec abest Granado Contr. 3. tract. 11. disp. 2. sect 4. dicens, esse solum veniale dimittere. Inclinat Barlaus v. Eleem. num. 5. in praxi, et alii.

Secunda sententia est, omnino teneri. Ita D. Thom. hic, art. 7. ubi Caietanus, et Bannes, ac caeteri Thomistae, Palud. 4. dist. 15. quaest. 3. art. 2. Richard. quaest. 2. art. 2. Abul. in cap. 6. Matth. quaest. 34. Lyra in cap. 3. prima Ioan. Caetthus. in eundem locum, Adrian. in 4. de restit. Navarr. in manual. cap. 24. Valentia disp. 3. quaest. 9. p. 4. ubi ait, esse iam receptam in scholis. Becanus 2. 2. cap. 21. Bellarm. lib. de Eleemos. cap. 7. Beia in resolut. casuum, p. 2. casu in Sabb. die 19. Octob. et alii, quos refert, et sequitur Tannerus disp. 2. quaest. 5. dub. 2. num. 12. Est autem clare sententia D. Bonav. locis allegandis in argumentis.

Caspensis medio quodam modo incedens tract. 17. disp. 5. sect. 2. negat quidem universaliter tale praeceptum. Addit vero, teneri aliquoties, ita, ut, qui haberet propositum, etiam virtuale, non dandi eleemosynam, nisi in gravi necessitate, mortaliter peccaret. Allegat Suarez diff. 7 sect. 3. Castrum Palaum: de Lorcam disp. 39. sect. 3. membr. 3. Tanner. diff. 2. quaest. 5. dub. 2. num. 12. et alios; sed nolens, in nostram redit sententiam; nam reddit rationem, cur non teneantur universaliter divites, quia prudenter credunt, pauperum necessitates communes depellendas ab aliis. Lepida ratio quidem. Sic igitur nunquam bona haec fide tenetur, vel semper tenetur; quia non debent hoc credere de aliis divitibus; vel si hoc universaliter datur pro regula; omnes credent de aliis, et nullus tenebitur succurrere, neque succurret.

Assero, teneri divites in communibus necessitatibus, e superfluis eleemosynas erogare.

Probatur primo a D. Bonav. ad 11. Lucae, ad ea verba: Verumtamen, quod superest, date eleemosynam: et ecce omnia munda sunt vobis. Hoc autem de eleemosyna, debita nostrae necessitati, ad poenitentiam profecto necessarium explicat ut mundemur. Deinde de vera eleemosyna e superfluis. Ex effectibus autem ostendit suam necessitatem. Ratio enim Christi est: Et ecce omnia munda sunt vobis, idest, cum pleni sitis iniquitate, docet mundare vos, ut notant etiam Valentia, et Tannetus.

Primo enim per eleemosynam mundatur anima; disponitur enim ad gratiam, prima Timot. 4. Pietas ad omnia utilis est, promissionem habens vitae, quae nunc est, et futurae. Eccles. 3. Eleemosyna enim Patris non erit in oblivione: et sicut in sereno glacies, solventur peccata tua.

Secundo liberat a poena aeterna, Tobiae 4. Eleemosyna ab omni peccato, et a morte liberat, et non patietur, animam ire in tenebras.

Tertio defendit a poena transitoria, Dan. 4. Peccata tua eleemosynis redime.

Quarto mitigat fomitis concupiscentiam, Ecclesiast. 3. Ignem ardentem extinguit aqua, et eleemosyna resistit peccatis.

Quinto dat de hoste victoriam, Ecclesiastici 29. Conclude eleemosynam in corde pauperis, et haec pro te exorabit ab omni malo. Super Scutum potentis, et super Lanceam, adversus inimicum tuum pugnabit.

Sexto conservat gratiam, Eccles. 17. Eleemosyna viri, quasi signaculum cum ipso, gratiam hominis quasi pupillam conservabit.

Septimo dat fiduciam perveniendi ad gloriam, Tob. 4. Fiducia magna erit coram summo Deo eleemosyna facientibus eam. Et subdit, de his disceptari in Iudicio, Matth. 25. nempe quia, qui eleemosynas fecerunt, vocantur ad vitam; et qui omiserunt, eiiciuntur in ignem aeternum.

Quod vero loquatur de communibus necessitatibus, patet; nam universaliter de operibus misericordiae in omnes egentes fit inquisitio.

De his porro dat conditiones: Prima est simplicitas cordis, Matth. 6. Te autem faciente eleemosynam, nesciat sinistra tua, quid faciat dextera tua. Secunda, discretio, Eccles. 12. Si benefeceris, scito cui benefeceris. Tertia, compassio, Isa. 58. Cum effuderis esurienti animam tuam. Et Iob. 30. Flebam quondam super eo, qui afflictus erat, et compatiebatur anima mea pauperi. Quarta, dulcedo in sermone, Eccles. 18. Nonne ardorem refrigerabit ros? Sic et verbum melius quam datum. Quinta, hilaritas in facie, Eccles. 35. In omni dato hilarem fac vultum tuum. Sexta, debita quantitas, Tob. 4. Quomodo poteris; ita esto misericors. Si multum tibi fuerit, etc. en loquitur de communibus necessitatibus. Septima, celeritas, Proverb. 3. Ne dicas amico tuo: vade, et revertere,

Infert igitur D. Bonav. ex illo textu argumento Christi: Cum vos Pharisaei, pleni sitis immunditia, et iniquitate, doceo vos modum necessarium emundandi vos ipsos, nempe vera poenitentia, et eleemosyna de superfluis. Sic enim facietis fructus dignos poenitentiae.

Similis est locus Lucae tertio, ubi interrogatus Ioannes a turbis, Quomodo possent facere fructus dignos poenitentiae, de quibus dixerat: Omnis arbor, quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur. Respondit: Qui habet duas tunicas, det non habenti, et qui escas habet, similiter faciat. Cuius sententiae vim recte D. Hieronymus epist. ad Hedibiam, quaest. 1. eam esse interpretatur, ut necessarium sit superflua indigentibus erogare, ut advertit S. Doct. ad eum Lucae locum. Igitur (ait S. Doct.) ex quo necesse esse audierant, facere fructus dignos poenitentiae, interrogant; et adducit etiam id Lucae 11. supra allatum. Monet autem perbelle cum Beda, et Gregorio homil. 20. in Evangelia, dari praeceptum de duabus tunicis dividendis, quia altera est superflua; non de dividendo unam, si aliam non habeat; Sic enim neuter vestiretur; tametsi opus egregium esset, quale fuit gloriosissimi Martini in porta Ambiani, cum Chlamydem divisit: En S. Bonav. aperte cum SS. Patribus advertit, esse praeceptum. Idem igitur est praeceptum, Lucae 3. et 11. Quod superest, date. Ubi particula, superest, non significat id, quod dicimus: De caetero, sed quod suppetit, seu superexistit, ut habetur in Graeco, et observat Valentia cum eodem Beda, et D. Bonav. qui legit: De eo, quod superest, seu superexistente, ex Graeco idiomate, cuius fuit S. Doct. peritissimus, ut norunt, qui eius opera perlegunt. Observant autem hic, et locis allegandis, praeceptum e sola sumi superfluitate.

Probatur tertio a D. Bonav. in Diaeta, tit. 2. ad finem, ex illo 1. Timot. cap. 6. Divitibus huius saeculi praecipe facile tribuere, communicare, thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum. Advertit autem S. Doct. hoc esse praeceptum, datum divitibus, non in ordine ad pauperes graviter egentes, sed praecise, quatenus illae opes divitum, eis superfluae cum sint, debentur Domino in tributum, seu debitum ex iustitia. Et sicut Principes defraudantibus tributa auferunt etiam capitale; ita et Dominus, negantibus eleemosynas, et retinentibus superflua, non solum aufert gratiam, sed etiam, et saepe, bona temporalia. Quod graviter admonendum est; et de hoc interpretatur id Matth. 25. Tollite ab eo talentum, et date ei, qui decem talenta habet; avaro siquidem tollenda est substantia temporalis, et danda illi, qui miserendo pauperibus, implet mandata Domini, et negotiatur illas divitias, ut Centuplum recipiat in hac vita, et deinde vitam aeternam. Hinc rationem inferam.

Deinde S. Doct. considerat motiva, quibus duces elargiri debet eleemosynam. Primum motivum est, quia eleemosynam sibi factam Christus protestatur Matth. 25. Ideo omnibus, volentibus regnum aeternum, faciendas eleemosynas imponit. Unde non est magnum, quod divites volentes a Deo regnum, illud emant frustulo panis; et timere debent, ne audiant: Ite maledicti, iuxta id Proverb 21. Qui obturat aures suas ad clamorem pauperis, clamabit ipse, et non audietur. Igitur primum motivum est: Quis postulet? idest, Deus in paupere. Secundum motivum est: Quid petatur? quia Deus in pauperibus petit id, quod suum est: Proinde (ait S. Doct.) dicebat David, Psal. 29. Tua sunt Domine omnia, et quae de manu tua recepimus, dedimus tibi.

Tertium motivum est: Ad quid petis Deus? nempe ut ad usuram reddat: Centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit. His argumentis utitur S. Doct. mixtis tot Scripturarum ornamentis, etiam ad conciones utilissimis.

Probatur tertio a D. Bonav. in 3. dist. 30. quaest. 5. illo Proverb. 25. Si esurierit inimicus tuus, ciba illum; et si sitierit, potum da illi. Et Exodi 23. Si occurreris bovi inimici tui, aut asino erranti, reduc ad eum. Si videris asinum odientis te iacere sub onere, non pertransibis, sed sublevabis cum eo. Haec sane non est lex caeremonialis, aut iudiciale praeceptum, sed Naturalis, et Divina Lex, ob quam Matth. 25. in iudicio examinabuntur omnes.

Probatur quarto a D. Bonav. ad 18. Lucae illis verbis: Facilius est, camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum caelorum: Hoc autem dixit Christus illi, qui volebat suas divitias aliqua ex parte dare pauperibus, contra quem dicitur, Eccles. 7. Noli esse pusillanimis in animo tuo: exorare, et facere eleemosynam ne despicias, ut observat S. Doctor cum Theophylacto.

Ideo homines tenaces non salvati, ait, quia, ut dicitur prima Timot. 6. Incidunt in laqueum Diaboli, et desideria, quae mergunt homines. Ubi adverte, haec non dici in divites, qui nolunt omnia dimittere, et paupertatem vovere; hoc enim est consilium, quod illi Iuveni dedit Christus; sed videns eum amarum, renitentem ad quamcumque eleemosynam e superfluis, dixit: Quam difficile est, etc. Facilius est, etc. ut supra ad 18. Lucae.

Probatur quinto a S. Doct. ex illo Lucae 16. ubi dives ille: Sepultus est in inferno, nimirum propter immisericordiam in Lazarum.

Probatur sexto a S. Doct. ex illo Lucae 12. ubi dives ille, cui ager fructus uberes reddiderat, dicebat: Destruam horrea mea, et faciam maiora: et illuc congregabo omnia, quae nata sunt mihi, et bona mea, sed nocte audiit: Stulte, hac nocte animam tuam repetent a te; quae autem parasti, cuius erunt? Sic est (inquit Christus) qui sibi thesaurizat, et non est in Deum dives, ubi admonet id, quod docuerat Matth. 6. ubi eleemosyna iniuncta, et modo tradito simplici: Cum facis eleemosynam noli tuba canere. Subdit: Thesaurizate vobis thesauros in caelo, etc. Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra. Quasi diceret: Omnis, qui thesaurizat in terris, retinens superflua, amittit caelestes thesauros, inops Divinae gratiae. His mediis utitur etiam Tannerus.

Hinc Basilius in illum locum: Destruam, etc. ait: Cur tu abundas; ille vero mendicat, nisi ut tu bona dispensationis merita consequaris; ille vero patientia braviis decoretur. Est panis famelici, quem tu tenes; tunica, quam in conclavi conservas; discalceati calceus, qui penes te marcescit; indigentis argentum, quod possides infossum. Quocirca tot iniuriaris, quot dare valens es.

SIMILIA exclamans habet S. Gregorius Nyss. et concludit, oratione de pauperibus amandis: O pauperum inimici! an nescitis horum causa commemorari in Evangelio exempla horrenda, et terribilia? Ac subdit duo exempla geminorum divitum supra allata Lucae 12. et 16.

Et D. Ambrosius lib. de Nabuthe, cap. 11. Eadem habet, et serm. 81. Quis tam iniustus, tam avidus, quam, qui multorum alimenta suum non usum, sed abundantiam, et delicias facit? Neque enim maius est crimen habenti tollere, quam cum possides, et abundas, indigentibus denegare. Esurientium panis est, quem tu detines.

D. HIERONYMUS in regula, cap. 6. et refertur a Gratiano, ait: Aliena rapere convincitur, qui ultra necessaria sibi retinere probatur.

D. AUGUST. in Psal. 147. Caetera, quae superflua iacent, aliorum sunt necessaria: superflua igitur necessaria sunt pauperum; res aliena possidetur, cum superflua retinentur. Idem asserit serm. 119. ubi concludit: Quidquid enim Deus nobis, plusquam opus est dederit, non nobis specialiter dedit, sed per nos aliis erogandum transmisit: quod si non dederimus, res alienas invasimus. Similia habet Beda in cap. 11. Lucae.

CONFIRMATUR a D. Bonavent. lib. 2. Pharetrae, cap. 49. ex illo Lucae 16. Matth. 6. Facite vobis amicos de mamona iniquitatis, ubi D. Gregorius: Si caelestis patrimonium eleemosynis emitur, pauperes non sunt audiendi, ut egeni; sed ut patroni exorandi, ita homil. 40. in Evang. circa finem. Advertit autem ad cum locum S. Doct. vocari Mammonam iniquitatis, non quia de rapina, et iniquitate acquisita sint bona; sed quia divitiae plerumque ad iniquitatem ducunt, ut dicitur Eccles. 11. Si dives fueris, non eris immunis a peccato. Sed intelligitur (ait D. Bonav.) quod dari debeat de divitiis, quae iusto titulo possidentur, et tamen iniquitatem pariunt, nisi destribuantur secundum illud Eccles. 10. Nihil est iniquius, quam amare pecuniam. Hic enim et animam suam venalem habet. De his inquam divitiis debent tibi fieri amici per largitionem eleemosynarum, quae manifestant pietatis affectum; nam dicitur prima Ioan. 3. Qui habuerit substantiam huius mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, et clauserit viscera sua ab eo: quomodo charitas Dei manet in eo. Et Eccles. 29. Perde pecuniam propter fidem, et amicum, et ne abscondas illam sub lapidem in perditionem. Et Proverb. 11. Qui abscondit frumenta maledicetur in populis. Hucusque S. Doctor ad 16. Lucae.

RURSUS in Pharetra idem confirmat, illo Matth. 25. ubi apponit D. Gregorium homil. 40. Ad tribuendum pigri cur estis, quando hoc, quod iacetis in terra porrigitis, sedenti in caelo datis? Dominus ait: Quidquid fecistis uni de his fratribus meis minimis, mihi fecistis.

Hae sane authoritates, non de solis gravibus necessitatibus loquuntur, sed de ordinariis, ut constat legenti. Neque solum praeceptum hoc est nonnullis vicibus, sed ex natura ipsa divitiarum superfluarum sumitur, et obligat eo ipso, quod divitiae adsint superfluae.

PROBATUR etiam ratione indicata argumento 2. ex D. Bonav. in Diaeta, tit. 2. quae sumpta est e SS. Patribus, Basilio, Ambrosio, August. Nysseno, et aliis supra, eaque utantur D. Thomas 2. 2. quaest. 66. art. 7. Valentia hic, et alii. Divisio rerum facta iure gentium iusta fuit, cum essent antea omnia communia. Quod si iusta est, oportuit, ut constituerit modum humanum vivendi de rebus antea communibus iure naturae: At quae esset aequa distributio; si aliqui lavarent in vino stolas, in butyro natarent, opibus omnibus redundantes, commodis omnibus affluerent; alii vero nec panem satis haberent; neque his pauperibus tenerentur opulentissimi necessaria suppeditare? Sane hoc est Deo pedagium reservatum, ut si divites habent redundantia, dent inopibus aliqua saltem ad necessitatem. Hoc sane iniquum esset, relinquere maiorem hominum partem in miseria, cum iure naturae essent aeque antea domini.

QUOD vero illa distributio fuerit iusta, probatur; nam in eam consenserunt omnes gentes unanimes, naturalis rationis dictamine; alioqui Leges iuris gentium essent rescindendae, quae tamen ubique plurimi aestimantur.

IGITUR iuris naturae hoc servavit in illo iure Deus ex natura, ut superflua in pauperes distribuantur. Ideo Ambrosius, serm. 81. Numquid iniquus est Deus, ut nobis non aequaliter distribuat vitae subsidia? ut tu quidem esses affluens, et abundans, aliis vero deesset, et egerent? En ratio D. Bonav. supra assignata.

OBIICIES primo cum Diana, et aliis apud eum; Si omnia superflua essent danda pauperibus, oporteret damnare omnes divites, qui habent superflua, et omnes eorum Confessarios. Urget Vasquez num. 14. Laici possunt de bonis patrimonialibus servare ad statum suum, vel consanguineorum, augendum; at tunc illud non erit unquam superfluum. Unde vix in saecularibus, et Regibus superflua invenies. Haec sane Confessariis divitum plausibilis sunt.

RESPONDet Valentia ex doctrina D. Bonaventurae supra in argumentis, praeceptum erogandi eleemosynas egentibus, non gravi, sed ordinaria necessitate oriri, non ex vi necessitatis; sed ex vi superfluitatis, quae quidem prudenter aestimanda, ut non cuicumque teneatur erogare egenti, sed illis, quos proportione prudenti viderit ad se pertinere, servatis servandis, ad statum, et status ipsius conservationem; imo, et aliquo cauto augmento, ut solent homines timoratae conscientiae. Cavenda tamen est avaritia illius divitis, Lucae 12. qui horrea volebat ampliare, ut mutaret statum, hic enim modus est a Deo reprobatus. Ideo dives ille stultus vocatur a Deo. Debent igitur pars egentibus distribuere divites e superfluis, habita ratione loci, temporis, et aliarum circumstantiarum. Itaque in nostra sententia non damnantur adeo in praeceps divites, aut eorum Confessarii; sed damnantur avaritia, et cupiditas, quam siqui foveant Confessarii (ait Valentia) caeci erunt, caecis ducatum praebentes, et ambo in foveam cadent, ut dicitur Matth. 15.

OBIICIES secundo. Si tenetur, dare superflua, nec ea potest retinere: Ergo neque potest ea acquirere.

RESPONDet Valentia, negando sequelam, quia non est peccatum, simpliciter habere superflua; sed ea retinere, non dando pro opportunitate, etiam egentibus; imo aliqua acquirere, ut et sibi prudenter provideat, et egentibus valeat largiri: esset autem peccatum, si statim habita essent malae possessionis. Nequeunt sane acquiri, quae contra iustitiam detinentur; neque si eo animo acquirantur, ut mordice velis ea retinere, negando in opportunitatibus eleemosynas egentibus; At ea acquirere simpliciter, non est malum; nam haec possunt licite retineri, dando pro opportunitatibus etiam pauperibus Ecclesiis ad pios usus, etc. Unde nec prohibentur etiam aliqua pro suo statu, ut convivia, etc.

Ex quibus elicitur, multo magis in gravi necessitate teneri eleemosynas erogare e superfluis. Ita tenent Diana resol. 14. tract. 8. Citatur Granado contr. 3. tract. 11. disp. 2. sect. 4. num. 18. Vuigers quaest. 36. art. 6. concl. 3. Laym. lib. 2. tract. 3. cap. 6. num. 4. Sanchez in opusc. tom. 1. lib. 1 cap. 5. disp. 5. Bannes quaest. 32. art. 6. Sotus de Iustitia, lib. 5. quaest. 3. art. 4. Aragon. quaest. 32. art. 5. Salon quaest. 32. art. 5. Salon quaest. 71. art. 1. controv. 1. ad 1. Navar. de restit. lib. 3. cap. 1. num. 358. Malder. quaest. 32. art. 6. dub. 4. Valentia disp. 3. quaest. 9. p. 4. Hurtad. disp. 159. sect. 4. §. 82. Azorius tom. 2. lib. 22. cap. 7. quaesito 4. Coninch. disp. 27. dub. 8. num. 125. et 130. Turrianus disp. 82. dubio 1. Vasquez opusc. de eleemosyna, cap. 1. Tannerus disp. 2. quaest. 5. dub. 2. num. 13. adducens plurimos.

PROBATUR, quia charitas praecipit sublevare grave malum proximi. Confirmatur ex omnibus, quae dicta sunt pro necessitate communi, quae multo magis hic urgent.

Ad hanc autem eleemosynam tenentur etiam monasteria redundantia. Ita Sanchez tom. 1. lib. 2. cap. 2. dub. 28. num. 17. et uterque Rodriguez, Emanuel, et Hieron. hic in Compend. qq. regul. quaest. 59. Ille in qq. regul. tom. 2. quaest. 57. art. 1. Sotus de Iustitia lib. 10. quaest. 4. art. 4. Reginald. tom. 1. lib. 4. cap. 21. num. 283. Tostatus ad cap. 6. Matthaei, quaest. 60. qui adducunt id Lucae 11. Quod superest, date eleemosynam, ut citatur cap. Quia sua, 12. quaest. 1. Hi loquuntur etiam in necessitatibus ordinariis. Sed Diana Resol. 33. cum Suarez tom. 2. de Relig. tract. 1. lib. 2. cap. 26. num. 13. limitant de gravibus solis necessitatibus, quibus adde Peirinum de Praelatis tom. 2. quaest. 1. cap. 3. num. 57. Ad haec addo cum D. Bonau. in 4. dist. 15. p. 2. quaest. 1. etiam religiosos singulos ex licentia praelati id posse.

TENENTUR etiam omnes habentes dominium, ut filii in bonis castrensibus. Vide Filliuc. tom. 2. tract. 28. cap. 4. num. 94. Dianam loc. cit. resol. 25. Sic etiam uxores e bonis paraphernalibus, quae scilicet, cum nupsit, praeter dotem, sibi reservavit ad proprios usus, et quae, constante matrimonio, illi obvenerunt in haereditatem, vel ex donatione. Ita D. Thom. quaest. 32. art. 8. D. Bonaventura in 4.

SIMILITER tenentur Tutores, et curatores, habentes administrationem, in gravibus necessitatibus.