Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

De vitiis Contrariis Prudentiae.

Quo altiori sede virtus locatur, pluribusque praesidet, eo etiam vulgatioribus vitiis frequentius impetitur; quare Prudentia, quae caeteris virtutibus ad scopum dirigendis in mentis Arce praeficitur, plurima vitiorum turma impugnatur.

Vitia vero opposita, virtutibus stantibus in medio, alia sunt ex defectu; alia ex excessu. Vitia ex defectu prudentiae, ei opposita, sunt quatuor, Praecipitatio, Inconsideratio, Inconstantia, Negligentia.

Peccata per excessum opposita prudentiae, quae falsam quidem speciem prudentiae prae se ferunt, sunt sex, Prudentia carnis, Astutia, Dolus, Fraus, Sollicitudo temporalium, Sollicitudo futurorum: Haec omnia sunt sub genere Imprudentiae, contraria rectae discretioni, quae ad Prudentiam spectat; de his omnibus cursim inquiremus.

PRAECIPITATIO est metaphorice sumpta a praecipitatione corporum a summo ad imum impetu quodam, vel innato, vel impresso; non per ordinem gradatim, sed ruinose. Sic igitur praecipitatur aliquis, quando ratio, et voluntas corruunt non descendendo ad operationes per media debita, et gradus memorandi praeterita, intelligendi praesentia, providendi futura, etc. Sed ruit per impetum passionis absque consilio. Haec, si ex mero impetu voluntatis fiat, dicitur praecipitatio; at si adhibetur contemtus eorum, quae consiliari oportuit, dicitur Temeritas, ut docent D. Thom. ad 2. et D. Bonav. infra Tannerus disp. 3. quaest. 5. dub. 4. et Caietanus quaest. 53. art. 3. Ideo S. Doct. in speculo animae, cap. 3. negligentiam, quae ex contemptu ducit hominem praecipitanter ad opera, saluti contraria, absque debita consideratione, ait esse mortiferam. Id notandum monent Caietanus art. cit. et Valentia disp. 4. quest. 5. punct. 1. ut sciamus, quando incurratur poena alicuius Legis, sive Canonis, statuta in facientes aliquid temere, scilicet quando fit ex contemptu. Id colligere e D. Bonav. loc. cit. et cap. 1. eiusdem speculi; et in Confessionali.

ADDIT Sylvester verbo Temeritas, eos etiam censeri temere agere, et poenas illas temerariae iniunctas transgressioni, subire, qui scienter sub praetextu aliquo fraudulento exercent actum a iure prohibitum, ut patet ex C. Venerabilem extra, qui filii sint legitimi. Ita etiam Tannerus.

SOLET etiam Temeritas appellari quaevis audacia circa malum, ut patet l. Iubemus C. de Sacrosanctis Ecclesiis, ut notat Sylvest. supra, et Tutte-rem. in Clem. 1. de Sacrosanct. Eccles. Sed haec temeritas non prudentiae opponitur, sed Fortitudini. Nunc autem agimus de praecipitatione, et temeritate, opposita Prudentiae, ratione Eubuliae illi annexae, cuius actus est bene consultare, ut docet D. Thom. quaest. 53. art. 2. et 3. Ideo etiam opponitur dono Consilii, ut dixi. Ex quo etiam habes, talem temeritatem esse peccatum.

INCONSIDERATIO est incogitantia, vel non satis attenta cognitio earum veritatum, ex quibus esset recte iudicandum, ut ait D. Thom. Itaque peccatum hoc opponitur Prudentiae ratione Synesis, et Gnomae, ipsi adiunctarum, quae sunt recte iudicativae. Ob id sub hoc peccato clauditur Incautela, et Incircumspectio, contra Cautelam, et Circumspectionem, quae sunt partes integrales Prudentiae: Ordinationes enim istae fiunt ad rectum iudicium, a quo deficiunt illae duae oppositae, quae propterea unum vitium constituunt, et simul, et cum Inconsideratione, ut ait Valentia, et Tannerus numero 52.

ACCIDIT autem plerumque, cum quis alioqui Iuris, aut facti habens scientiam, inconsiderate contra utrumvis delinquit; unde ad illam ignorantiam revocatur, quam prudens debuit vitare; hinc habet culpam, quando oritur ex illa inconsideratione, quae dicitur affectata, qua quis sinens se suae passionis impetu abduci, considerare desinit, quid et qualiter agere debeat; Culpam vero multoties non habet, si ex repentina insperatae alicuius rei praesentia mentem subito in oblivionem rapiat, et alioquin recte operari sit paratus; saepe enim ex alicuius negotii subreptione animus in varia dispergitur, et quamprius quantumvis attente consideraveris, in alienas cogitationes disperguntur; quare hoc sensu sumpta inconsiderantia, prudentiae non adversatur; cum in naturam Ignorantiae invincibilis transeat.

NEC solum in malo simpliciter eligendo intervenit Inconsiderantia culpabilis; sed et etiam in maiori, aut meliori bono respuendo; quod accidit, quando bonum sensibile vehementius allicit, nec ratio omnia matura deliberatione ponderat; unde sequitur, hoc vitium semper antecedere peccatum; licet aliquando illius peccati, cuius non est causa, sit effectus; cum quo magis voluntas rerum sensibilium appetitui succumbat, eo minus Intellectus debitae rerum ponderationi vacare possit.

INCONSTANTIA est cessatio ab eo Prudentiae decreto, quod continuari oportebat; aut illius reprobatio, ut ait D. Thomas. Igitur opponitur actui essentiali Prudentiae, qui est rectum iudicium practicum de permanendo in proposito.

HINC definitur Inconstantia: Lenis transitus a proposito in propositum, ut eruitur e D. Bonavent. 3. p. Centiloquii, cap. 43. quare apta similitudine Pardi defectibus vir inconstans, apud D. Bernardum in serm. Gilleberti, serm. 29. Pardo similis est homo, dissimilis sibi, homo varius, et inconstans, subinde mutans Consilia. Colorum enim varietate, Quasi vult; et non vult Pardus, ut ibidem dicitur.

INCONSTANTIA ab Imperseverantia in eo differt; quod haec fit discontinuatio a debito fine, alium sibi proponendo; illa a suscepto proposito, aliud eligendo; verum haec et illa prudentiae, dictanti in bono perseverandum, et in proposito permanendum, secundum magis et minus adversantur.

HAEC, ex opposito Constantiae, habet tres gradus, ut colligitur e Seraphico de Gradibus virtutum, cap. 14. Primus est, cum quis a coepto percellitur laude, vel etiam vituperio bonorum hominum: Secundus, quando facile quis seducitur laude, vel adulatione Histrionum, aut malorum hominum: Tertius est quando a proposito bono quis movetur irrisione, aut quavis alia levi causa; Hae inconstantiae in haereticis praecipue animadvertuntur, qui Carentes Anchora Spei, ac proinde infusae prudentiae gubernaculo, omni vento facile circumferuntur; ab his longe abiit Iob cap. 27. qui tam prosperitatis adulatione blanditus, quam adversitatis procellis impetitus, prudenter amicis respondit: Iustificationem, quam tenere coepi, non deseram, ut notat Seraphicus Doctor, ubi supra: De Inconstantia praeclare ait D. Greg. apud D. Bonau. in Pharetra lib. 3. cap. 5. Dum cor in adversis sperat prospera; in prosperis formidat adversa, huc illucque quibusdam fluctibus volvitur, ac per modos varios rerum alternantium mutabilitate versatur.

NEGLIGENTIA in proposito, est rationis, et appetitus cunctatio, seu tarditas in promovendo id, quod est iam bene consultatum, et iudicatum. Itaque opponitur Prudentiae ratione sollicitudinis debitae. Hinc D. Bonau. p. 1. Centil. sect. 8. eam describit: Est debita circumstantiae derelictio in opere bono.

OBSERVAT autem Gregorius de Valentia, haec peccata esse specie distincta, et esse specificanda in confessione, quando directe sunt volita, ut sunt contra Prudentiam, non autem quando indirecte, in ordine ad opus; tunc enim satis est dicere opus peccati, puta furtum, etc. Si autem, e negligentia gravi examinis omittas mortale, erit dicendum, ut ait D. Bonau. in spec. animae, cap. 3. ad finem: Sicut et si negligas ediscere necessaria ad salutem.

OBSERVAT secundo peccata haec, cum sint rationis, maxime a Luxuria oriri, ut docet D. Gregor. 31. Moral. cap. 31. quamvis ex aliis etiam peccatis oriantur, maxime Acedia, ut ait S. Doctor.

SUNT autem mortalia, vel ex parte obiecti, et materiae, si sint circa aliquid ad salutem necessarium sub mortali: vel ex parte causae, si committantur ex tali incuria, seu neglectu salutis, ut quis nihili faciat Dei amicitiam; alioqui, si ex negligentia omittantur aliqua non necessaria ad salutem, erit veniale, ut docet D. Thom. quaest. 54. art. 3. et universim de omnibus vitiis Prudentiae oppositis docent Sylvester verbo negligentia, Valentia quaest. 5. p. 1. Tannerus num. 54. cum D. Bonau. in spec. animae, cap. 3.

NEQUE vero sunt necessario distincte explicanda in confessione, nisi quando directe sunt volita, alioqui sunt tantum conditiones peccatorum. Ita D. Thom. Valentia, Caiet. Tannerus cum D. Bonau. loc. cit. Centil. et clarius in speculo, animae, cap. 3. et affert id Proverb. 19. Qui negligit vitam suam, mortificabitur: Addit, negligentiam proprie esse omissionem circumstantiae; desidiam vero esse desitentiam ab opere.

IAM agendum de vitiis oppositis Prudentiae per excessum, quae speciem falsam Prudentiae habent.

PRUDENTIA carnis est machinatio rationis, solers, et accommodata ad consequendum pravum aliquem finem, conformem depravato appetitui carnali; estque peccatum mortale, si eum ultimum finem sibi praestituat.

De hac intelligitur Apostolus Rom. 8. Prudentia Carnis inimica est Deo: Legi enim Dei non est subiecta. Vide D. Thom. quaest. 55. art. 1. Valentia quaest. 5. punct. 2. Tanner. num. 55. cum D. Bonavent. allegato initio.

Hoc vero peccatum non est distinctum ab eo, quod patratur pravo opere, nisi directe sit volita haec prudentia, ut dixi quaestione 4.

ASTUTIA est excogitatio mediorum, quae ad finem aliquem, sive bonum, sive malum, ita sunt idonea, ut quidem videantur bona, sed revera sint falsa, et simulata. Ita colligitur ex Philosopho lib. 1. Magn. Moral. cap. 33. et lib. 6. Eth. cap. 12. et D. Thom. art. 3. Vide Tanner. disp. 3. quaest. 1. dub. 4. Ipsa saepe prudentia vocatur Astutia Proverb. 1. sicuti Prudentia in malo sensu saepe accipitur. Proptie tamen est vitium, ut dicitur 2. Corinth. 4. Non ambulantes in astutia. Astuti enim, et simulatores provocant iram Dei, sive pro occulta iniquitate, sive pro aperta simulatione; ut ait D. Bernard. de ordine vitae, finem versus. Haec imbecilliores et minus discretos solet aggredi; sic Diabolus, prius Astutiae Magister, in serpente, callidissimo Animale, non virum, sed mulierem, minori quippe discretione dotatam, simulata loquela decepit.

QUARE ait D. Gregor. lib. 9. moral. cap. 17. Duo sunt in bonis operibus timenda, desidia, et fraus, Desidiam facit minor amor Dei; Astutiam facit maior amor sui, haec ex privata sui dilectione prodit exterius in circumventione proximi, aliud simulans factis, aliud praeferens verbis, vel e contra.

PLURIMA Astutiae exempla e Sacris litteris commemorat S. Doctor in Bibliis pauperum, cap. 54. ut cum scrutaretur Laban suppellectilem Iacob, et veniret ad Tentorium Rachel, illa, simulata foeminarum consuetudine, eum astute delusit Genes. 31.

ITA Gabaonitae, scientes quid fecerit Iosuë Iericho, et Hai, callide cogitaverunt, quomodo ita facere possent, ut non penitus delerentur Ios. 9.

SIC Absalon, Ambiens regnum sui Patris, malitiose coepit populo adulari, astute iactans se cum omni aequitate iudicaturum 2. Reg. 15.

HIS adiice in novo testamento Astutiam Herodis, volentis addiscere tempus stellae Matth. 2. ut veniens potius occideret, quam adoraret, licet posterius callide simularet; Ita saepenumero Pharisaei cupientes capere Dominum in sermone, nunc miserunt ad eum discipulos, Iustitiae simulatores, modo foeminam in adulterio deprehensam adduxere; et alia plura, quae vide loco supra citato.

De DOLO.

Dolus est, cum aliud agitur, aliud fingitur, ut ait S. Bonav. ad id Ioan. 1. In quo dolus non est. Dolosus dicitur, duo corda habere, ut ait Psalmista: In corde, et corde locuti sunt.

Dolus est etiam executio quaedam Astutiae, tum per verba, iuxta id Psal. 5. Linguis suis dolose agebant; tum per facta, iuxta id Psal. 105. Ut dolum facerent in servis eius. Astutia enim dolos meditatur, ut dicitur Psal. 37. et Eccles. 19.

Hic potest esse, vel expressus foris sermone, sicuti qui sponsalia contrahens, vocaret se Petrum, cum vocaretur Ioannes; vel potest esse occultus, ut cum quis ita loquitur, sicut qui simpliciter consentit. Ita D. Bonav. in 4. dist. 17. dub. 2. litterali.

De FRAUDE.

Definitur a D. Bonavent. in Comp. term. Theol. Est voluntas praestitum proximi decipiens ob terrenum emolumentum.

Dividitur, 1. p. Coenil. sect. 8. pro varietate obiectorum; unde per actus dignoscuntur habitus.

Fraus est executio Astutiae, sed praecise per facta patet, tum etiam verbis, (ait S. Bonav. ad 1. Ioan. loco adducto.) Est autem peccatum mortale, vel veniale pro subiecta materia, ut notat Caietanus verbo Fraus, Valentia quaest. 5. puncto 2.

In hoc igitur differt a dolo, quod dolus sive per verba, sive per facta; haec vero per facta magis astutiam exequitur, ut notat Tannetus cum D. Bonav. ibi.

De sollicitudine temporalium.

Haec est studium immoderatum circa bona temporalia, vel quia in eis constituatur ultimus finis, vel quia habet adiunctum timorem superfluum eis carendi. Hanc sollicitudinem prohibet Christus Matth. 6. Nolite solliciti esse. Ita S. Bonau. Opusc. Explicatio terminorum Theologiae, et parte prima Centiloquii, sectione 8. Ea definitur a Tullio, hic, sectione 22. Est Amor immoderatus habendi.

Tres habet praecipue species: Prima est magna acquirendi temporalia anxietas, sive effectus sequatur, sive non; et haec habetur tam in his qui multum, quam qui modicum possident: Secunda est, magna retinendi tenacitas, quae in pias causas, aut pauperum subsidium nihil sinit erogari: Tertia denique est ardens sitis undecunque mundanas divitias, sive per fas, sive per nefas, accumulandi. Ita D. Bonau. de profectu Relig. lib. 1. cap. 34. eximie vero in Diaeta, tit. 1. cap. 6. rerum temporalium sollicitum Talpae comparat; huius enim sollicitudinis atra est nequitia, et caeca imprudentia; quot habet possiones, tot habet tumulos, quos continua sollicitudine sibi sepeliendo effodit. Deinde variis aliis appositis similitudinibus reprobat S. Doctor hanc Divitiarum curam, quas ibi vide.

Ad finem vero Capitis, plures effectus huius sollicitudinis recenset, quorum praecipuus est Idolorum servitus Ephes. 5. Ad hanc enim Avatus omnia sua opera refert.

Secundus, est stultitia prudentiae opposita; nam sicut stultas non praecavet periculum, quamvis propinquum sit; ita de mundo sollicitus, etiam morti propinquus, suum periculum non praecavet, ut dicitur, Lucae 12. Stulte, hac nocte animam tuam repetent, alios effectus ibidem vide.

De sollicitudine Futurorum.

Immoderata sollicitudo de futuris reprehenditur, Matth. 6. Nolite solliciti esse in Crastino. De ea agit S. Doct. in expositione cap. 2. regulae, ad ea verba: Et non sint solliciti.

Haec in Religiosis, quamvis parva, a perfectione retrahit; in Patrefamilias moderata laudabilis; in quocumque vero immoderata, culpabilis est; et prudentiam, ac confidentiam illam destruit, qua omnem nostram sollicitudinem in Deum coniicere debemus; qui nutrit volatilia caeli, crastino die moritura; et vestit lilia agri, mox licet in clibano proiicienda.

De hac sollicitudine eximie D Bernard. de verb. Psalm. 23. Sunt et aliae cogitationes violentae magis, quae ad necessitates naturae pertinent; Saepe enim sic nos afficit cogitatio Carnalis de potu, de cibo, sive vestimento, ut vix eradicari queat de cordibus nostris. Rationem affert, eo quod sollicitudo huiusmodi viscosa, et limosa, limosam quoque terram, cui adhaerescat, invenerit, homo etenim non de alia terra, quam limosa plasmatus, suae indigentiae conscius; futurorum providentiae diffidit, omnemque cogitatum eo confert, ut de ea secutus sit. Verum cum incertae sint providentiae nostrae, iuxta veram prudentiam, in Deum omnis sollicitudo nostra coniicienda est; sibi enim de se confidere in his, quorum eventus incertus est, diffidere est, ut habet D. Bern. serm. 5. de vigil. Nativit. Domini.

De praeceptis PRUDENTIAE.

Non est dubium, Virtutem Prudentiae, quae est regula omnium virtutum, esse praeceptum; etenim omnia alia praecepta affirmativa de actibus virtutum supponunt praecepta affirmativa prudentiae; tum in genere, tum in specie, hoc ipso, quod ipsi prudenter fieri debent ex recta electione per prudentiam. Similiter omnia praecepta negativa, vetantia contrarios actus vitiorum, supponunt praecepta negativa prudentiae, inhibentia imprudentiae actus, a quibus actus vitiosi prave dirigerentur.

ATQUE hinc habetur ratio, cur non oportuerit in Decalogo dari praecepta prudentiae: habent enim haec se antecedenter ad omnia praecepta Decalogi.

PONUNTUR autem in multis locis haec praecepta Prudentiae, Leuit. 19. Non facies Calumniam proximo tuo, per astutiam scilicet, dolum, vel fraudem. Deuter. 25. Non habebis in sacculo tuo diversa pondera, maius, et minus. Prouerb. 3. Ne innitaris prudentia tua; idest, ne nimirum sis tenax tui proprii iudicii.

Prouerb. 4. Acquire prudentiam, et arripe illam, et cap. 9. Ambulate per vias prudentiae. Et Matth. 10. Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae, ubi D. Hieronymus ait: Ut per prudentiam deuitent insidias; per simplicitatem non faciant malum. Et serpentis astutia ponitur in exemplum, quia toto corpore occultat caput, ut illud, in quo vita est, protegat. Ita nos toto periculo corporis caput nostrum, qui CHRISTUS est, custodiamus, idest, fidem integram, et incorruptam. Haec est interpretatio etiam Hilarii can. 10. in Matth. Epiph. haeresi 37. ac D. Bonau. passim, ut dixi disp. hac quaest. 2. ubi alias etiam serpentis proprietates attuli, e quibus aliquas afferunt etiam Rabbanus, Remigius, et alii multi.

PERTINENT etiam ad praeceptum prudentiae ea verba Rom. 12. Nolite esse prudentes apud vos metipsos iuxta id Prouerb. 3. Ne innitaris prudentia tua. Ne sis sapiens apud temetipsum. Et cap. 4. Posside prudentiam. Et infra: Oculi tui recta videant, et palpebrae tuae praecedant gressus tuos. Dirige semitam pedibus tuis, et actiones tuae tuae stabilientur. Tit. 2. Sobrii sint, pudici, prudentes, etc. prima Petri 4. Estote itaque prudentes, et vigilate in orationibus. Matth. 10. Estote ergo prudentes, sicut serpentes.

Sunt etiam praecepta negativaque abstinendi ab his, quae Prudentiae opponuntur, supra relatis.