Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Quidnam debeat restitui.

Multa, eaque varia haec quaestio continet discutienda; nam cum res, restitutioni obnoxiae, sint bona, eaque plurima sint, scilicet fortunae, ut opes; corporis, ut incolumitas honoris, et famae, atque bona animae; et inter haec bona sint aliqua difficilis restitutionis, ut sanitas corporis, oportet de omnibus differere: An includantur sub debito iustitiae; an vero aliis bonis sint compensanda.

Rursus potest secundo oriri debitum restitutionis ex modo, quo res ipsae habentur, et ita aequalitas facienda, cadere potest supra modum, quo res acquisita est, ut per varios contractus, per donationem, etc. Itidem per venationem, aucupium, piscationem, effossionem, et per actionem aliquam turpem. Ideo de his etiam differendum. Tertio ex impeditis alicui bonis. Haec singula disseram.

Quid sit restituendum, spectatis rebus, quae sunt bona nostra.

Quo excellentiora bona auferuntur, eo strictior restituendi incumbit obligatio; modo ea bona talis sint naturae, ut restitui queant, Inter haec autem bona, alia aliis sunt chariora possidenti; Bona etenim famae plerumque apud omnes solent praeponderare bonis fortunae, et quidem in se illa praeferenda sunt. Bona etiam Animae, quantum et ipsa anima corpus superat, meliora merito putantur; ex his itaque bonis, inique ablatis, nascitur varia restituendi obligatio; quaedam enim sunt, quae dum auferuntur, intereunt: quaedam vero remanent, ita ut eadem possint restitui. Haec singillatim per dubitationes expendam.

An bona fortunae sint eadem restituenda.

Certum est, et extra controversiam, bona fortunae eadem, si extent, esto usu consumptibilia, esse restituenda eadem numero, nisi forte inde peccator occultus manifestaretur, aut sequeretur magnum aliquod incommodum, ut notat Valentia quaest. 6. puncto 5. §. 1. Nauar. in Manuali, cap. 17. num. 24. aut nisi creditor sit alia re contentus, ut habetur Leg. eum a quo, et Leg. manifesti, Cod. de solut.

Si autem res non extet, debet fieri solutio in aequivalenti. Et si res est usu consumptibilis, debet restitui eadem, si extet; vel alia eiusdem speciei, et aeque bona; vel pecunia. Nec res solum, sed et fructus rei, ut ait S. Bonavent. 3. dist. 37. dub. 7. sunt debiti, et de his satis etiam supra dixi.

Quo pacto RESTITUTIO facienda pro bonis corporis.

Conveniunt omnes, mutilantem, occidentem, membra frangentem, et reddentem hominis inutile corpus, teneri ad restituendum omnia damna, ex his secuta; et si non possit convalidari medicinis, teneri restituere aequivalens in pecuniis. Ita S. Doctor loco cit. et in spec. animae cap. 1. D. Thom. art. 2. ad 1. Richardus in 4. dist. 15. art. 5. quaest. 2. Sylvest. V. restit. 3. Soto Lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. Valentia quaest. 6. puncto 5. §. 1. Tanner. disp. 4. quaest. 6. dub. 4. Carbo quaest. 15. et alii communiter apud hos.

Quare si mutilatus, vel occisus erat in lucrando ex industria, resarciendum est in bonis percussoris, etiam defuncti: Et si occisus aliquos ex iustitia alere tenebatur, tenebitur eis percussor providere, ut ait Sotus loco cit. Valentia loco cit. contra Scotum 4. dist. 15. quaest. 3. et Adrianum de Restit.

Addit Sotus, aliquanto minus reddendum, arbitrio boni viri, mutilati, vel occisi haeredibus, quam is esset lucraturus, attento, quod minus est habere quidpiam in spe, quam in re: siquidem poterat is, qui occisus est, aliam ob causam mori, et is, qui mutilatus est alio modo debilitari. Quare monet Valentia, ut diligens habeatur consideratio aetatis, valetudinis, etc. ut observant etiam Caspensis disp. 3. sect. 6. et alii.

Ex his autem apparet, verum esse id, quod aiunt Maior 4. dist. 15. quaest. 19. dub. ult. Valentia loco cit. nempe, quamvis plus peccet occidens nobilem, nihil suo labore, vel industria lucraturum, quam occidens hominem mercenarium, tamen ad plus obligari occidentem mercenarium talem.

Observat vero S. Doctor in speculo animae, cap. 1. v. Damnificatio, teneri restitutioni non solum interfectorem, sed praecipientem, iuvantem, consulentem; non tamen eum, qui non impedit, cum debeat ex Charitate; imo neque peccare mortaliter, si aliqua ratione desistat a removendo occisorem; puta, si timeat, ne contra se irrumpat; quod si ex odio etiam sinat occidi hominem, non teneri ad restitutionem, nisi ipse ex iustitia teneatur impedire.

Deinde observa, damna in conscientia posse illico exigi ad aequalitatem, non tamen eam poenam restitutionis, quae a lege praescribitur; per haec enim expectare debet iudicis sententiam, ut habetur Leg. ex iudiciorum, ff. de accusationibus.

Disputant vero: An etiam iniuriae illatae occisionis, mutilationis, etc. debeat fieri compensatio in pecuniis, vel simili.

Prima opinio est negativa Nauarri in manuali, cap. 15. num. 21. Azorii, Ostiensis. Ita Caspensis loco cit. num. 51. Couar. lib. 2. var. cap. 10. Petrus Nauar. lib. 4. cap. 2. num. 80. Gomez lib. 3. variarum, cap. 6. Lessius Lib. 2. cap. 9. num. 141.

Secunda sententia est assertiva. Ita D. Thom. art. 2. ad 1. Scotus in 4. dist. 15. quaest. 3. Richardus ibi, art. 5. quaest. 2. Adrianus 4. de restit. quaest. ultim. Maior in 4. eadem dist. quaest. 14. Sotus Lib. 4. de Iust. quaest. 6. art. 3. Valentia quaest. 6. puncto 5. §. 1. Carbo quaest. 12. Lopez p. p. quaest. 47. Angles 4. de restit. Salon quaest. 62. art. 2.

Mihi negativa verior apparet. Probatur doctrina D. Bonavent. Restitutio est pars satisfactionis, seu species eius, ut ostendit S. Bonavent. 4. dist. 15. quaest. ultim. et in spec. animae. Satisfactio autem debet proportionem offensae, et nullus Satisfacit, nisi Restituat tantum, quantum abstulit. Ex quo, sequitur, Satisfactionem, et Restitutionem esse debere ex bonis proportionatis; sed pecunia non potest proportionari bono vitae ablatae: Ergo.

Haec est doctrina S. Bonavent. in 3. dist. 20. quaest. 6. et in 4. dist. 15. part. 2. quaest. cit. Innititur vero Legibus; nam Lege finali, ff. de iis, qui deiecit. vel effud. et L. Liber homo, ff. ad Legem Aquiliam, et L. ex hac, ff. si quadrupes pauperiem fecisse dicatur, afficitur, hominem liberum, nullo pretio aestimari posse; Et corpus liberum nullam recipere aestimationem, habetur L. citata, L. homo, et L. ex hac, ubi additur, nihil posse peti pro homine libero etiamsi occidatur.

Respondet Valentia, Leges solum concludere, id verum esse ex natura rei; si tamen laesus ex rationabili causa contentus sit, posse satisfieri, pecunia ipsi vitae.

At extra rem est, vocare illam restitutionem, quae fit rebus ineptis ad compensationem, v. g. pecunia restituere famam, ut notavit Sylvester V. Detractio, quaest. 4.

Respondet Valentia cum D. Thom. ad 2. quod quando non potest fieri restitutio in eodem genere, potest fieri in alio.

Sed non respondet ad rem, quia, licet posset fieri te diversa, puta Restitutio agri per pretium, tamen non potest fieri, nisi secundum rationabilem rerum aestimationem; ut ipse ait Valentia; At multa sunt, quae aliis rebus nequeunt aestimari, ut anima pecuniis, famaque auro; nam est Ordinis altioris incomparabilis, ut dicitur Proverb. 22. Melius est bonum nomen, quam divitiae multae, ut ostendam dub. sequenti.

Obiicit primo Valentia, et Tannerus id Exodi 21. Si percussus ab altero incolumis surrexerit, percutiens sit innocens, ita tamen, ut impensas eius, et operas in medicos restituat. Hac lege sancitur, ut qui percussus non convaluerit, plus restituere debeat percussor, nimirum etiam pro morte, vel deformatione.

Respondetur, ibidem poni quae poena debeatur, si moriatur percussus: Morte moriatur. Confirmatur, nam infra, cum de morte, imposita Bovi cornupetae, loquitur, declarat: Quod si pretium fuerit ei impositum, dabit pro anima sua quidquid fuerit postulatum: At si Dominus bovis homicidae fuerit praescius eius vitii, ipse occidetur, cum iuxta praeceptum, illum non incluserit.

Obiicit secundo Scotus, et Tannerus, qui occidit Bovem, vel Canem alterius, debet aliquid restituere pro Bove illo, vel Cane occiso. Ergo multo magis, qui Hominem privat vita, vel incolumitate, debet pro hoc ipso aliquid restituere. Et hoc non animadvertere (aiunt Scotus, Tannerus, et Adrianus) esse fatuum.

Sed insulsa mihi est comparatio; nam Bos, et Canis sunt emibiles pretio, neque erit aliquis Dominus Canis, qui pro illata iniuria mortis Canis, quatenus erat Domini, accipiat pecuniam, sed solum pro aestimatione Canis, et Bovis ad usum. De reliquo Satisfactiones exigunt in occidente, eo, quod is Dominum animalis non est reveritus, et mundani iniurias afferunt pro contemptu, ipsi contemnenti occisori.

An, et quomodo RESTITUTIO Famae, et Honoris sit facienda.

Famae esse bonum appretiabile, quod ablatum cogit ex iustitia ad restitutionem, certum est. Est enim fama, bona aestimatio apud alios, de qua Proverb. 22. Melius est nomen bonum, quam divitiae multae. Ex quo deducit S. Bonavent. p. p. Centil. sect. 13. Maiori obligatione teneri detractorem Restitutioni, quam furem; quod adnotavit inde Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 5.

Igitur detractor tenetur famam restituere, concurrentibus tribus conditionibus. Prima est, ut fama fuerit ablata, aliquando enim dicterio non aufertur fama; sive quia non creditur, sive quia peccatum illud ratione personae non denigret, ut si de milite dicas: Alium vulneravit. Secunda conditio est, ut fama iniuste sit erepta. Tertia, ut diffamatus famam raptam non redemerit. Ita ex communi referunt Soto Lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 5. Turrianus disp. 53. dub. 3. Caspensis disp. 10. sect. 5.

Assero igitur primo, Detractorem iniquum teneri restituere famam, etiam cum iactura propriae famae, non tamen vitae, etiam dicendo (si oportuerit,) se esse mentitum. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. 62. art. 2. ad 2. Caietanus ibi, Sotus Lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. Petrus Navar. Lib. 2. de restit. cap. 4. disput. 5. num. 375. Michael Salonius 2. 2. quaest. 62. art. 2. controu. 13. Navar. in manuali Latino, cap. 18. num. 45. Rodriquez 2. part. summae, cap. 45. Lopez prima parte, instruct. cap. 16. Sayrus Lib. 11. cap. 3. num. 21. Filliucius Tom. 2. tract. 32. cap. 9. num. 145. Malder. de Iust. tract. 7. cap. 2. dub. 9. fol. 554. et communiter omnes DD. apud Valentiam loco cit. Fagundez in octavum praeceptum Decal. cap. 15. Tannerum disp. 4. quaest. 6. dub. 4. Bassaeum V. Detractio, 2. num. 4.

Apponunt aliqui exceptionculam, nisi sit grandis inaequalitas; ut infamatus sit vilis, infamans vero sit grandis dignitatis, et plus patiatur detrimentum dicendo, se esse mentitum. Ita Sotus, et Valentia, licet Nauarrus de hoc dubitet: non enim tenetur maius restituere, quam abstulit. Quo fit, ut neque teneatur cum suae vitae iactura famam restituere, quamvis enim fama sit civilis quaedam occisio, ut docet ex Anselmo Lib. de simil. cap. 147. apud D. Bonavent. in Pharetra Lib. 3. cap. 3. §. De Detractione; non est tamen propria vitae ablatio, sed boni, inferioris vita ipsa, nempe famae, quae divitiis praevalet, iuxta id Proverb. 22. atque adeo magis ligat ad restitutionem, quam ablatio Cumenae, ut rursus iniungit S. Doctor in speculo animae, cap. 1. Hanc doctrinam sequuntur plurimi apud Fagundez cap. 15. et Dianam part. 2. Tract. 5. resol. 29. et 30.

Est autem quaestio ibi apud Dianam: Num, qui falso aliquem infamavit, teneatur, si oporteat iuramento confiteri, se falsum dixisse. Assertive respondent Caietanus, et Aragon 2. 2. quaest. 62. artic. 2. ubi etiam Sylvius quaestione 22. tractat. 32. cap. 20. num. 245. Turrianus disp. 52. dub. 1. Salon de Iust. tom. 1. quaest. 62. art. 2. controv. 3. Carbo de restit. quaest. 18. Villalob. in summa, Tom. 2. tract. 11. diff. 37. Tanner. 2. 2. disp. 4. quaest. 6. dub. 6. num. 141. Diana ibi, Fagundez Lib. 8. cap. 15. Navar. cap. 18. num. 45. Pet. Navar. Lib. 2. cap. 4. num. 137. Sotos de Iust. Lib. 4. quaest. 6. art. 3. Faustus in speculo, disp. 21. quaest. 21. Bassaeus num. 9. Imo addunt Molina tom. 5. disp. 41. Ioan. de la Cruz in Direct. pract. 1. punct. 7. art. 2. dub. 5. Soto, Aragon, et Salon. debere, si oportuerit, etiam testes adhibere.

MIROR autem, Doctores adeo acervatim ruere ad conscientias ligandas; nam, ut observat Faventinus in 4. dist. 15. quaest. 3. disp. 53. cap. 1. num. 32. Theologi antiqui, ut S. Bonavent. locis adductis, et aliis, Alensis part. 2. quaest. 129. memb. 6. D. Thom. quaest. 62. art. 2. ad 2. Scotus loco cit. non exigunt, nisi simplicem retractationem; At moderni Zelotes onus superaddunt gravissimum, quod nec ipsi forsan digito tangunt.

SUAVEM quemdam modum restituendae famae afferunt Doctores; Quia enim dicere se mentitum, arduus est actus, idco docent restituere famam laudando infamatum coram illis, qui detractionem audierant. Ita Caietanus 2. 2. quaest. 62. art. 2. Soto de Iustitia, lib. 4. quaest. 9. art. 3. ad 4. Villalob. in summa, Tom. 2. tract. 11. diff. 37. num. 4. Tannerus 2. 2. disp. 4. quaest. 6. dub. 4. num. 143. Valentia quaest. 4. puncto 5. et quaest. 17. puncto 2. Fagundez in octavum praeceptum, Lib. 8. cap. 15. num. 3. Lessius Lib. 2. cap. 11. dub. 10. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. Faustus in speculo confess. disp. 21. quaest. 74. num. 6. Diana loco cit. Quidquid in contrarium afferant Layman Lib. 3. sect. 5. tract. 3. part. 2. cap. 7. Navar. lib. 2. cap. 4. num. 370. Faber n. 46. Sylvius 2. 2. quaest. 62. art. 2. quaeritur 22. Fillucius Tom. 2. tract. 31. cap. 10. num. 246.

QUAERITUR secundo: An infamator, non potens famam restituere, possit, et debeat pecunia satisfacere.

TENERI astruunt Layman Lib. 3. sect. 5. tract. 3. part. 2. cap. 7. Filliuc. Tom. 2. tract. 32. cap. 10. n. 239. Turrianus 1. 2. tomo 2. disp. 53. dub. 7. Faber in 4. disp. 53. cap. 4. num. 122. Malderus 2. 2. tract. 7. cap. 7. dub. 8. Navarrus cap. 17. num. 19. Bannes 2. 2. quaest. 62. art. 2. Sylvest. verbo Detractio, quaest. 4. Navar. lib. 2. cap 4. num. 416. Lessius Lib. 2. cap. 11. disp. 11. et alii apud Bassaeum num. 7.

ALII tamen apud Dianam resol. 50. citata, probabiliter id afferunt fieri posse. Ita Villalob. Tom. 2. tract. 11. diffic. 39. Sotos de Iust. Lib. 4. quaest. 6. art. 2. Aragon 2. 2. quaest. 62. art. 2. Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 5. Couar. lib. 1. variar. cap. 2. num. 8. Molina tract. 4. disput. 25. Sà V. Infamia, num. 7. Sylvius 1. 2. quaestio 62. art. 2. Quaeritur 22. post Rebell. Sotum, Richardum, Adrianum, Caietanum, et alios apud Fagundez Lib 8. cap. 14. num. 11. asserentem etiam Couar. reg. peccatum, p. p. num. 6. et Lib. 1. var. resol. cap. 2. num. 8. Cordubam quaest. 33. art. 2. Lopez p. p. Instruct. cap. 116. Salonium 2. 2. quaest. 62. art. 2. controv. 13. Rodriquez 2. part. summa, cap. 45. Rebell. Lib. 2. quaest. 10. Glossam in cap. Ecclesia sanctae Mariae extra, ut lite pendente nihil innovetur. Malderum de Iust. tract. 7. cap. 2. de restit. famae, dub. 8. Tannerum disp. cit. num. 150. et alios supra adductos. Adde Bassaeum num. 7. qui ait ex aequitate fieri posse, si infamator sit pauper.

SENTENTIA Seraphici meo iudicio est, non posse fieri hanc compensationem. Ita allegati, quibus adde Caspensem disp. 10. sect. 5. num. 37. eamque probabilem censet Tannerus.

Ratio D. Bonavent. omnibus fere allegatis locis, et ad cap. 10. Ecclesiast. haec est: Restitutio est actus Iustitiae, redigens ad aequalitatem secundum commutationem per compensationem ablati; sed pecunia, vel alia bona fortunae non sunt proportionata ad compensandam famam: Ergo. Minor probatur, Proverb. 22. Melius est nomen bonum, quam divitiae multae, et Ecclesiastici 41. Curam habe de bono nomine: hoc enim tibi magis permanebit, quam mille thesauri pretiosi. Hac ratione utuntur nostrae sententiae authores, ex qua etiam sequitur, non teneri e contra ad restitutionem bonis ordinariis superioris vitae. Ita statuitur cap. offi. II., de poenit. et remiss. et communiter DD. afferunt apud Fagundez in octavum Praeceptum Lib. 8. cap. 13. et Dianam part. 2. Tract. 3. resol. 30. etiamsi infamatus sit nobilis a VILI. Ratio est iam dicta.

QUAERES tertio; an qui occultum crimen alicuius sine iusta causa manifestat uni, vel duobus viris prudentibus, quos scit non vulgaturos, peccet mortaliter.

AFFIRMATIVE respondent Turrianus 2. 2. Tom. 2. disp. 53. dub. 8. Sotus de Iust. Lib. 7. quaest. 10. art. 2. Molina de Iust. tract. 4. disp. 29. Lessius Lib. 2. cap. 11. dub. 11. num. 70. Bannes 2. 2. quaest. 62. art. 2. Azor. Tom. 1. Lib. 6. cap. 9. Fillincius Tom. 2. tract. 40. cap. 4. num. 91. Suarez tom. 4. disp. 34. sect. 1. Villalob. Tom. 2. tract. 11. diffic. 36. Valentia tomo 3. disp. 5. quaest. 17. puncto 2. Malderus 2. 2. tract. 7. cap. 1. dub. 4. Layman Lib. 3. sect. 5. tract. 3. part. 2. cap. 3. Ioan. de la Cruz part. 8. quaest. 2. art. 2. dub. 3. Salonius 2. 2. quaest. 62. art. 2. qui afferunt, hanc opinionem esse communem inter recentiores Thomistas; eam tuetur etiam Fagundez in octavum praeceptum, Lib. 8. cap. 2. num. 7. Bassaeus V. Detractio 1. num. 11.

CONTRARIAM sententiam docet Caietanus 1. 2. quaest. 62. art. 2. Navar. de restit. Lib. 2. cap. 4. num. 234. Graffius lib. 2. cap 137. et alii, et hanc sententiam probabilem credunt multi ex adversariis, ut Tanner. 2. 2. disput. 4. quaest. 8 dub. 7. num. 138. Ioan. de la Cruz, et alii, quibus subscribit Diana part. 2. Tract. 5. resol. 23.

SENTENTIA D. Bonavent. est, hunc peccare mortaliter. Ratio eius est, qua utuntur Moderni apud Dianam, et Fagundez; quia fama denigratur etiam apud unum, vel duos. Quare Iesus Christus Matth. 18. concedit vocare unum, vel duos ad corrigendum aliquem, quando pervicax recusat solitariam correctionem; aliter vero praecipit fieri inter te, et ipsum solum. Nam unus posset esse laedens, etiamsi prudens, et qualis desideratur a Christo, ut adiuvet ad correptionem lapsi. Ideo enim vult eligi aptos ad sublevandum lapsum; et quidem saepe magis laeditur fama, si uni gravi personae dicatur, quam si plurimis e plebe; maxime vero si ab ea pendeat infamatus. Ita definit S. Doctor hanc quaestionem ad ea verba Ecclesiastici 10. Si mordeat serpens in silentio, nihil eo minus habet, qui occulte detrahit, ex quo novum elicit argumentum; est enim percussio mortifera etiam secreta coram uno infamando, hanc enim percussioni venenati serpentis assimilat.

OBIICIUNT, prudentem non revelaturum. Respondetur, nil referre, ut dixi. Deinde quis te constituit de hoc fideiussorem?

ALIA dubitatio suboritur: an teneatur detractor ad restitutionem damnorum in bonis rei familiaris, et aliis, ob pravam famam deperditis.

OPORTET distinguere. Si enim falso infamavit, tenetur in integrum ad restitutionem omnium damnorum. Ita communiter cum Lessio Tom. 1. Lib. 2. cap. 12. de detract. dub. 19. numero 101.

Sayro lib. 11. cap. 3. de restit. bon. exter. num. 17. Soto lib. 4. de Iust. quaest. 6. art. 3. ad 4. Pet. Navar. lib. 2. de restit. cap. 4. disp. 4. num. 375. Navar. summa Lat. cap. 18. num. 47. Salon 2. 2. quaest. 62. art. 2. controv. 20. et patet cap. si culpa, de iniur. et damn. ut notat Fagundez in octavum Praeceptum, lib. 8. cap. 24. num. 5. qui advertit, sententiam hanc intelligi de bonis iam existentibus in possessione; at vero quoad bona in spe, puta si ex diffamatione impeditus est ab aliqua dignitate, ait, iudicandum a prudenti.

ADDIT vero, etiam illum, qui de vero crimine infamavit, non teneri in integrum ad restituenda bona in spe, sed bene iam acquisita. Ita etiam Navar. summa, cap. 18. num. 45. Sayrus lib. 11. cap. 3. de restit. bon. exter. num. 20. Lessius Tomo 1. lib. 2. cap. 12. de detract. et contum. n. 19. et num. 109. Petrus Navar. de restit. cap. 4. dub. 6. num. 384. et Salon. supra.

Ratio posterioris est, quia debitum restitutionis non oritur ex quantitate peccati, sed ex quantitate damni illati; unde, licet qui verum dicit, minus peccet, tamen idem damnum inique intulit. Neque dicas, eum suo peccato causam dedisse. Respondetur enim, crimen non illaturum damnum, nisi mediante cognitione, et detractorem non habere ius ad hanc causam apponendam. Is vero, qui est causa damnificationis iniquae, illico constituitur reus restitutionis, ut arguit S. Doct. in Speculo animae, cap. 1. et cum illo Bassaeus, v. Detractio 2. num. 2.

OCCURRIT autem hic illico dubitatio: an teneatur restituere famam coram omnibus, ad quorum notitiam pervenit peccatum per eos, quibus ipse narravit.

NEGATIVE respondet Faber disp. 35. allegata, cap. 1. num. 35. adducens Alensem. Vide Dianam loc. cit. resol. 34. Tannerum disput. 4. quaest. 6. dub. 6. num. 146. et alios apud istum, et apud Villalob. Tom. 2. tract. 11. diffic. 37. num. 11.

EXISTIMO cum Villalobos loc. cit. et Caspensi Tract. 18. de Restit. disp. 10. sect. 5. num. 33. atque Diana, talem excusari, si credebat, eos, quibus narravit, non esse aliis diffamaturos; at si credebat, eos diffamaturos, tenetur; quia quod est causa causae, est etiam causa causati. Causa autem damnificationis est rea restitutionis, ut ait S. Doct. loco citato.

ALIUD dubium subdam: an, si aliquis narret alicui iniuriam, sibi ab aliquo secreto illatam, ad leniendum dolorem, peccet mortaliter. Negative respondet Diana loc. cit. resol. 32. cum Sylvio 2. 2. quaestion. 62. art. 2. quaerit. 15. Lessio lib. 2. cap. 11. dub. 12. num. 31. Navar. lib. 1. cap. 4. num. 345. Molina tract. 4. disp. 29. num. 5. Layman lib. 3. sect. 5. tract. 3. p. 2. cap. 3. num. 6. Tannero 2. 2. disp. 4. quaest. 8. dub. 7. num. 145. et aliis communiter. Sed plus addit Ioan. de la Cruz in Direct. p. 8. quaest. 2. art. 2. dub. 3. Si persona secreto graviter iniuriata, non valens se a dolore cohibere, in querimonias prorumpit publicas, non illico de culpa mortali damnatur, si iniurians infametur; durum enim videtur, sic afflictum animum cohibere, ne in querimonias prorumpat, cum hoc naturalissimum sit. Adducit pro hac sententia etiam Ludovicum Lopes.

HIS arbitror assentiri S. Bonaventuram, qui ad ea verba Eccles. 10. Si mordeat serpens in silentio, ad tria capita reducit causas detrahendi famae alicuius.

PRIMUM est ex necessitate, cum ex aliquo legitimo praecepto cogitur, vel humano, vel divino: Humano cum praecipit, qui potest, ut dicat: Divino, quando conscientia dictat homini, quod ipse tenetur accurare proximum, ut corrigatur secundum illud praeceptum Domini de correctione fraterna.

SECUNDUM caput ex utilitate, quando narrat malum alicui, qui potest prodesse, et non obesse, sicut cum narrat homini, qui diligit, et qui compatitur, et habet voluntatem corrigendi ipsum.

TERTIUM ex detrahendi libidine: Quando igitur non consideratur necessitas, nec consideratur utilitas, etiamsi sit veritas, non excusatur a detrahendi libidine, imo peccato detractionis peccat. Haec S. Doctor.

IGITUR replicat adhuc, quod si utilitas aliqua interveniat, non est peccatum.

Addit in speculo animae, cap. 1. id quod ait Cruz. Multum tamen interest, vitium hoc procedat ex invidia, vel indiscreto Zelo iustitiae; quandoque enim contingit, mala aliorum facta ex quadam indignatione, vel levitate loquendi, nec intentione diffamandi contra aliquem malum recitari, vel etiam aggravari, quod esset durum iudicare mortale. Haec S. Doctor.

TANDEM compensationem multi admittunt; si alter etiam abstulit alteri famam, nec vult restituere. Ita Toletus lib. 5. cap. 7. Lessius disput. 25. Molina disp. 49. Sylvius 2. 2. quaest. 62. art. 2. quaeritur 10. Malder. 2. 2. tract. 7. cap. 2. n. 14. Diana p. 2. Tract. 5. resol. 30. ante controv. 13. et 24. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. ad 2. Petro de Navar. lib. 2. de restit. cap. 4. num. 6. Sayro lib. 11. cap. 8. et aliis, post D. Bonau. in 3. dist. 9. quaest. 4. et 5. Laeditur autem honor verbis, ut convitiis, quae culpas imponunt in faciem; convitiis, quae etiam poenalia opponunt, ut esse spurium, etc. exprobrationibus opponendo miserias, e quibus sublevatus est. Sic et factis laeditur, pugnis, flagris, etc. ut docent communiter Doctores cum D. Bonau. in speculo animae, cap. 1. atque adeo tenentur, ut damnificatores, ad restitutionem, ut omnes concedunt. Et quidem, esse peccatum mortale, si graves sint.

PROBATUR a S. Doct. loc. cit. illo Matth. 5. Qui dixerit fratri suo, Racha: reus erit iudicio. Qui dixerit fratri suo, fatue: reus erit gehennae ignis. Explicat autem S. Doct. quid sit Racha serm. 1. in Dominica 5. post Pentec. est autem Racha interiectio indignantis, exprimens nomen hebraeum, quod significat canos, vel vanum; peius vero est dicere fatuum, et hos contumeliosos, et convitiatores, ac percussores vocat ibi damnificantes, atque damnatos. Hinc probat S. Doct. serm. 4. in Dominica 5. post Pentec. hos contumeliosos, et convitiatores teneri ad satisfactionem: Subdit enim Dominus: Si ergo offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris, quia frater tuus habet aliquid adversum te, etc. vade prius reconciliari fratri tuo. Hoc testimonio nituntur Fagundez in octavum praeceptum Decal. lib. 8. cap. 18. num. 9. et alii.

MULTIS autem modis potest fieri haec restitutio honoris. Primo honorifica nominatione, et hunc modum satis esse superioribus ait Fagundez, Lessius Tom. 1. lib. 2. cap. 11. de contum. dub. 27. Caietanus 2. 2. quaest. 72. allegantes D August. de regulis superior.

SECUNDO petitione veniae. Et hoc debere inferiores superioribus aiunt Fagundez num. 10. Lessius loc. cit. num. 145. Imo si atrox sit iniuria, dicit Fagundez, posse iuridice damnari, ut reste ad collum alligato supplex petat veniam, quo pacto factum, ait, in floridissimo Galliarum regno decretum, tempore Ludovici XIII. qui florentissimum illud Imperium iustissime, et prudentissime gubernavit, ut acclamat Hispanus hic.

TERTIO invitando ad caenam, et dando locum honorificum. Ita Fagundez num. 13. et Petrus Nauar. lib. 2. cap. 4. num. 63. Lessius lib. 2. cap. 11. de contum. dub. 27. Filliuc. Tom. 2. tract. 32. cap. 9.

COMMUNITER vero asserunt, petendam veniam, si gravis est iniuria. Ita Sotus lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. ad 5. Mastrius, Ledesma 2. 4. quaest. 18. art. 2. dub. 8. Sylvest. verb. Contumel. quaest. 4. ex Nicolao de Lyra et Abul. in id Matth. 5. Si offers munus tuum, etc. Barthol. Medina lib. 1. Instruct. Confessar. cap. 14. §. 35. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. ad 3. Salon. ibidem, controv. 24. Valentia disp. 5. quaest. 16. punct. 1. Clauis regia lib. 11. cap. 8.

ALII tamen mitiorem rationem assignant. Ita Caietanus 2. 2. quaest. 72. art. 3. Couar. lib. 2. variarum, cap. 10. Corduba de detract. quaest. 3. concl. 11. Angles in floribus 4. quaest. de restit. art. 1. Petr. Nauar. lib. 2. de restit. cap. 4. p. 1. dub. 6. Hanc reor esse sententiam D. Bonau. nam locis allegatis solum ait, teneri restitutioni, sed modum non ponit in praecepto; qua ratione nituntur caeteri. Subscribunt cum aliis Turrianus disp. 53. dub. 11. Caspens. disp. 10. sect. 5. Tanner. num. 158. alios adducens.

Illud vero mihi stomachum facit, quod aliqui allegati cogunt subditos ad veniam petendam; superiores vero nunquam: Arguo autem contra, sic: Restitutio ponit aequalitatem, et mediocritatem, quae consistit in re, non ratione, ut ait Aristot. 3. Eth. cap. 6. etsi ponat in ratione etiam, ut docui ego prima secundae Tract. de actibus humanis, disp. quaest. tamen dependet a re, sed non est restitutio honoris, quem infamem compellasti, vocando nomine Honoris: Ergo. Ego non video quae restitutio honoris sit haec. Ius naturale non potest pessundari, et adeo facile dispensari. Neque D. August. locutus est in materia gravi, sed in levibus ordinariis. Cum enim superior ex indiscreto Zelo iustitiae, aut amoris, adeo excedit, ut sic, inordinate, quod talis, per talem contumeliam diffamationem incurreret, tunc Zelus iustitiae nullatenus excusaret, quin peccaret mortaliter. Ecquis autem eximet talem a restitutione ablati honoris? Sane ad Commutativam debet proportione Arithmetica compensari, ut si inclamasti latronem, vel infamem, afferas, non infamem, et contrapassum acceptae contumeliae offenso reddas, etiamsi esses Dux de Macqueda.

Ex his colligunt cum D. Bonau. in Confessionali, cap. 1. negandam absolutionem ei, qui raptum honorem non vult restituere. Ita Caspensis disp. 10. sect. 5. ultimo monet.

ASSERO primo, eum, qui dementavit maleficio, aut medicamine pravo, teneri ad restitutionem damnorum. Patet apud Valentiam disp. 5. quaest. 6. punct 3. Tannerum disp. 4. quaest. 6. dubio 3.

ASSERO secundo, qui absque dolo, vi, fraudeve, suadens, tantum induxit ad peccatum, non tenetur restituere illum ex iustitia, quantum ex se est ad statum primum, sed solum ex Charitate. Ita Soto lib. 4. de Iust. quaest. 6. art. 3. Nauar. in Manual. cap. 14. num. 45. Bass. 21. Valentia quaest. 6. punct. 5. Tanner. disp. 4. quaest. 6. num. 90. Caspens. disp. 9. sect. 1. contra Scotum 4. dist. 15. quaest. 3. Richardum eadem dist. art. 5. quaest. 2. Paludanum ibi, et Adrianum de Restitutione.

RATIO est, quia volenti non fit iniuria contra Iustitiam, atque ideo, cum non delinquat contra Iustitiam, neque tenetur ad restitutionem, ut notat Valentia. Neque dicant, maius esse damnum iacturam gratiae Dei, quam totius facultatis; nam cum hoc damnum inferatur volenti, non infertur iniuria contra Iustitiam.

ET adhuc, ut reor, vult S. Doct. in speculo animae, cap. 1. ubi damnificationem solam temporalium in ordine ad restitutionem recenset, quia spiritualia non amittuntur, nisi voluntate amittentis. Et de his vetum est, quod nullus laeditur, nisi a seipso. Nulla enim vis potest ad peccatum voluntatem cogere; fraus vero, et dolus, ponentes obstaculum ignorantiae invincibilis, non inducunt peccatum. Tenebitur sane is, qui infert vim, dolos, vel fraudes affert, ea removere ex iustitia, et in libertate constitutum relinquere. Imo hortari ad poenitentiam, quia invito censetur auferre. At si is sciens nunc suum statum, nec resipiscit, censetur vim condonasse, ut ait Bass. num. 21. cum Petr. Nauarro.

OCCURRIT vero difficultas circa eum, qui aliquem avertit, ne Religionem ingrediatur dissuadendo. Concedunt autem communiter, grave esse peccatum sine iusta causa id facere, ut videre est apud Fagundez in septimum praeceptum, lib. 7. cap. 31. An vero teneatur ad restitutionem.

PROBABILIUS est, non teneri restitutioni, quia ius nullum religionis violavit, cum ille adhuc liber sit; atque adeo nihil tenetur Religioni. Et hac eadem de causa, nec tenetur ipsi dissuaso, tum quia libere agit, tum quia nullum ius habet ad religionis bona. Vide Sayrum lib. 11. cap. 1. num. 35. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. Nauar. summa Latina, cap. 22. num. 44. et hoc, etiamsi fiat vi, vel fraude.

OPPOSITUM tamen asserunt Vasquez de restit. cap. 8. dub. 2. num. 38. Less. lib. 2. cap. 8. dub. 3. Rebell. p. 1. lib. 4. quaest. 15. Turrianus 2. 2. disp. 15. dub. 2. Molina Tom. 4. de Iustitia, tract. 4. disp. 51. Fagundez loc. cit. num. 6. Bannes quaest. 62. art. 2. disp. 3. Aragon. diffic. cit. ad 4. Tanner. disput. 4. quaest. 6. dub. 3. dubitans Bass. num. 22. si fiat vi, fraude etc.

AN vero Nouitium removens, non tamen per vim, metum, aut fraudem, teneatur ad restitutionem. Communiter negant Doctores apud Fagundez num. 15. contra Rebellium p. 1. lib. 4. quaest. 15. num. 5. Ineptos autem amovere non est malum. Sic enim et Christus Matth. 8. talem reiecit, ut notat S. Bonau. in cap. 2. Regula Fratrum minorum.

SI vero extrahat professum sine vi, cum fraude tamen; primo certum est, non teneri aliquid ipsi religioso, quia volenti non fit iniuria. Quaestio est: an teneatur religioni; et teneri definiunt Molina Tom. 4. tract. 4. disp. 51. Vasquez de restit. cap. 8. dub. 2. Turrianus 2. 2. disp. 15. dub. 2. Azorius Tom. 3. lib. 5. cap. 2. Valentia disp. 5. quaest. 6. punct. 5. §. 1. cap. 2. Reginald. Tom. 1. lib. 10. tract. 4. cap. 21. num. 309. Tanner. num. 99. et alii. Sed negant Sotus lib. 4. de Iust. quaest. 6. art. 3. Sayrus lib. 11. cap. 1. Bassaeus num. 22. Lessius lib. 2. cap. 8. dub. 5. Malder. tract. 8. dub. 3. Filliuc. Tom. 2. tract. 32. cap. 7. quaest. 8. et alii apud hos. Utramque esse probabilem ait Fagundez, sed ad priorem inclinat. Ipsum vide.

Quae res sint restituendae ratione modi, quo fuerunt acquisitae

ACTUM est de bonis restituendis, quatenus in se ipsis considerantur; nunc videndum est de iis, prout inique acquiruntur, seu iniusto titulo possidentur; alia enim contractibus acquiruntur, in quibus formae, quas nec licite, nec valide potest quis transgredi, praescribuntur; his etiam contractibus personae habiles, seu capaces supponuntur; aliae inhabiles a lege declarantur. Alia possidentur donatione; quae suas etiam habet regulas, ut valida sit: Multa titulo praescriptionis in alterius Dominium abeunt; sed ad hanc leges varias conditiones requirunt, ut infra expendam: Quaedam titulo mercedis ratione functionis officii, aut prostitutionis meretriciae intuitu dantur; nonnulla quoque Aucupio, Venatione, Piscatione, rerum communium usu, Ludis illicitis, ac denique insperata inventione in unius possessionem, et dominium adsciscuntur; de quibus leges varia statuunt; de his per sequentes Dubitationes inquirendum; an, quomodo, et quando debeant propriis Dominis restitui.

Quando restituenda sit res acquisita per contractum.

TRES casus afferuntur, in quibus acquisita per contractum sunt reddenda. Primus, si contractus iure naturae sit iniquus, et nullus. Hoc autem quando eveniat; dicetur Disput. de contractibus. Secundus casus est, si contractus sit nullus ex aliqua lege humana, ut emptio a pupillo; vel si impediat translationem dominii, qua ratione. Testatores nequeunt haeredes necessarios privare Tertius est, quando per sententiam Iudicis rescinditur contractus veritus lege humana, fundata in praesumptione fraudis. Vide Valentiam disput. 5. quaest. 6. punct. 5. Tanner. disp. 4. quaest. 6. dub. 13. alios citantem. Sic colligitur ex D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2.

ET Ratio huius posterioris est, quia quod per fraudem datur, censetur involuntarie acceptum; Ad validitatem autem contractuum consensus liber, et voluntarius utrinque requiritur, qui errore interveniente tollitur, ut apud Theologos et Iurisconsultos plausibile est: Verum si error est voluntarius ex parte dantis, tunc pro fraude habetur, et contractus rescinditur, ac restituendi debitum succedit. Vide allegatos.

Quando nam debeant restitui acquisita per donationem.

RESPONDETUR id esse, quando Donatio est invalidae, sive iure naturae, ut cum est coacta vel si non fuerit absoluta, sed conditionalis; et conditio non adsit in re, sive iure humano sit irrita, ut quae fit a Pupillo sine consensu Tutoris l. Pupillae, ff. de acquirendo rerum dominio, et quae fit inter virum, et uxorem l. si Sponsus, ff. de donat. inter virum, et uxorem, exceptis quibusdam casibus, notatis a Sylvestro v. Donatio, et quae fit inter Patrem, et filium non emancipatum l. ult. C. de Impuber, exceptis casibus apud Sylvestrum loc. cit. Vide Tannerum disput. 4. quaest. 6. dub. 11. num. 315.

Ex qua doctrina sequitur, verum esse, id quod Adrianus de Restit. Alensis 4. p. quaest. 86. membr. 3. art. 29. Altisiodor. lib. 4. sum. quaest. 7. de Restit. et D. Bonav. Apologia de paupertate Christi, cap. 2. §. Secundus modus mendicandi, et ad 8. aiunt, illorum egestatem esse contra iustitiam, qui simulatione sanctitatis, et paupertatis extorquent eleemosynas, atque adeo hos esse fures, quod probat ex D. Ambrosio lib. 1. de offic. cap. 16. et D. August. de operibus Monachorum, cap. 26.

Quando debeant restitui acquisita titulo praescriptionis.

SI Praescriptio sit legitima, possunt res acquisitae retineri; secus vero si desint conditiones necessariae, ut docet S. Bonav. in Apologia pauperum, cap. 1. quartae responsionis.

PRIMA est, ut res sit praescriptibilis. Sunt enim aliquae res, quae iure nequeunt praescribi, ut docet Sylvest. verb. Praescriptio, 2. Covar. relect. in regul. possess. p. 2. Ioan. Medina quaest. 16. de rerum restit. Valentia quaest. 6. punct. 5. nam homo praescribi non potest, l. sola C. de longi temporis praescript. Neque ius decimarum, aut aliae res sacrae a Laicis, c. Cansam, extra de Praescript. Neque servus fugitivus, §. sed aliquando, Instit. de Usucapion. Neque exemptio ab obedientia sui superioris, c. Cum non liceat, extra de praescript. Neque res communes ad publicum, scilicet Reipublicae, usum deputatae, ut viae publicae, l. 1. Usucapionem, ff. de Usucapion. Neque limites Episcopatuum, provinciarum, et parochiarum 16. quaest. 3. cap. Licet, et cap. Inter. et cap. Super eo, extra de Paroch. Neque Pensio, aut Canon, qui debet solvi reipublicae pro agris 16. quaest. 4. §. Potest. Neque possessiones agrorum a colonis, l. Male agitur, C. de Praescript. triginta, vel quadraginta annorum. Naec tributa debita Principi l. Comperit, C. eodem titulo. Nec res, quae prohibentur alienari per Legem, aut Canonem, aut a defuncto, aut per pactum, ut habent Sylvest. verb. Praescriptio, 2. num. 13. et Valentia quaest. 6. punct. 5. Neque res, quas Precario quis possidet, et non tanquam verus Dominus l. Certe, §. Is qui rogavit, ff. de Precar. Neque res empta a Prodigo, vel luxurioso, vel lusore. Nec res, quas probabili ignorantia Dominus ab alio possideri ignorat, ut explicat Sylvester num. 17. Nec res excommunicati, quam diu per eum non stat, quo minus liberetur ab excommunicatione, ut notant Sylvester num. 19. et Valentia: Eos de his omnibus vide, etiam Covarr. loco citato.

SECUNDA conditio est, ut res actu possideatur ab eo, qui eam praescripturus sit, nam sine possessione non praescribitur, ut habet regula Iuris, neque usucapitur, ut patet l. sine possessione, ff. de Usucapion.

TERTIA conditio est, ut res possideatur legitimo titulo vero, aut probabiliter praesumpto, ut titulo haereditatis, emptionis, donationis, etc. cap. si diligenti, extra de praescript.

QUARTA conditio est, ut res possideatur bona fide, in conscientia credens esse suam, cap. Possessor, de regulis iuris, et cap. Vigilanti, et cap. si diligenti, extra de Praescript. Per quos canones censentur revocatae aliquae leges civiles, quae praescriptionem cum mala fide permittebant, ut sentiunt communiter Doctores in cap. Finali.

QUAESTIO vero est: an sola dubitatio, quod res sit aliena, impediat hanc bonam fidem.

ALIQUI dicunt, tolli; alii vero non; eos vide apud Valentiam, qui negativam sententiam sequitur. Ratio est, quia, licet dubitans non possit incipere possidere; tamen, dum possidet, Melior est conditio possidentis.

QUINTA conditio est, ut possessio tanto tempore duraverit, quantum ex legum praescripto necessarium est. Nam ad praescribendum res mobiles, quatum potius potest dici Usucapio, quam Praescriptio, sufficit possessio triennalis inter praesentes, et quadriennalis inter absentes, ut patet ex l. Quas actiones, C. de Usucap. Ad praescribendum autem res Ecclesiasticas immobiles, possessio exigitur longissimi temporis, nimirum triginta annorum inter praesentes; et quadraginta inter absentes, ut patet in l. Quas actiones, et 16. quaest. 3. Quin etiam ad praescribendum res Eclesiae Romanae requiritur possessio centum annorum, l. Quas actiones, C. de Usucap. et 16. quaest. 3. cap. ult.

ITEM ad praescribendas res immobiles temporales, si primo quidem fuerint furto, aut vi acquisitae, necessaria est in furis haeredibus possessio bonae fidei triginta annorum; saltem inter praesentes, et quadraginta inter absentes, ut aiunt Sylvest. v. Praescript. cum Valentia, Et l. et omnis, C. de Praescript. triginta annorum. Res autem caeterae bono titulo acquisitae praescribuntur possessione longi temporis, nempe decem annorum inter praesentes, et viginti inter absentes, l. Quas actiones, C. de Usucapion. Et l. mala fidei C. de Praescript. longi temporis.

SEXTA conditio est, ut bona fides toto illo tempore praefixo non interrumpatur, cap. Illud autem, et cap. Quoniam omne, de Praescript. Itaque si aliqua desit ex his conditionibus, iudicanda est praescriptio invalida, et restituendum. Si autem omnes hae adsint, legitima erit praescriptio; ut docent communiter D. Bonau. praesertim D. Thom. quodl. 12. art. 25. Scotus in 4. dist. 15. quaest. 3. Palud. eadem dist. quaest. 2. Durand. in 4. dist. 41. quaest. 4. art. 1. ad 1. et alii apud Valentiam. Et patet ex legibus supra, et C. Nos Sanctorum, et C. Quoniam omne, de Praescript. Haec fere habes etiam apud D. Bonau. in speculo animae, cap. 1. et locis allegatis 1. 2. disput. de Conscientia. Et in 4. dist. 15. p. 2. artic. 2. quaest. 1.

PRIMO quidem tenetur restituere, quando id non est emeritas, negligenter operando, aut omittendo, quae sui sunt muneris. Ita Clerici omittendo officium, ad quod tenentur ex aliquo beneficio; reneutur, pro rata omissionis, restituere, ut probatum est tom. 4. disp. 17. quaest. 10. ad prop. 10.

SECUNDO, si aliunde habuit mercedem, ut Iudex, qui accipit novam mercedem, ut iustam ferat sententiam. Ita communiter cum Adriano §. restat inquirere, et Valentia.

TERTIO qui accipit mercedem pro officio, ad quod alioqui tenetur, ut pro ferendo vero testimonio, cap. Non sane 14. quaest. 5. et docent Doctores apud Valentiam.

PRAETEREA id, quod accipitur pro mercede actionis malae contra Iustitiam, et nullam aliam commoditatem afferat alteri, praeter eam, quae fit contra Iustitiam, ut pro occidendo homine, pro ferenda iniusta sententia, etc.

Ab hoc quidem onere voluere nonnulli, Iudices, inique sententiam proferentes, vindicare; secus, si iuste iudicarent; ea potissimum ratione, quod iustam sententiam debet iudex; iniustam vero nequaquam; unde si Iustitiam, ex se debitam, munerum interventu vendat, restitutioni iacet obnoxius: Cum vero non debeat iniustitiam, si quid pro ea acceperit Iudex, sibi id posse retineri, perhibent.

PRAETEREA alia id ratione munire satagunt, quia scilicet contra Iudicem, ob iustum iudicium ab uno litigantium remuneratum, datur actio; potestque, qui munera contulerat, litem intentare, cum alio titulo fuerit sibi ius illud adiudicandum: actio vero illius, qui iniustam sententiam, iudicem subornando, sibi propitiam emulsit, tota perit, et proscribitur.

FATEOR equidem, priorem rationem, tanquam valde ineptam, haud immerito, ludibrio suis authoribus verti a quodam Salisburgensi Theologo, qui acri satis stilo in eos invehitur; Si enim ideo pretium iusti iudicii est restituendum, quia quippe ius debitum nequit vendi, ideo nec Ius indebitum potest vendi: Et, si ideo nequeo rectum Iudicium vendere, quia illud empturo iam debeo, ideo etiam iniquum possum, venditioni exponere, quia illud non debeo; cum autem hic agatur de posse, vel non posse morali, sive iuris; idem esset; ac si dicerem: ideo non debeo rectum iudicium vendere, quia illud debeo; et ideo illicitum debeo, vel licitum est, quia non debeo.

Aliam huiusce disparitatis rationem attuli tom. praecedente disp. 17. de conscient. quaest. 10. ad proposit. 26. quia scilicet publico stipendio Iudicis opera sat compensatur, quare nequit bis in id ipsum solutionem exigere; non tamen inique iudicantem ab onere restitutionis exemi, nec tamen priori domino aliquid restituendum censui; cum aeque ab utroque Iustitia sit temerata, unde ille indignus est ut recipiat; iste vero ut retineat; sed pauperibus, aliisque piis usibus totum erogandum, cum universa Theologorum, et Iurisperitorum classe afferui; unde enervatur vis secundae rationis, quae posse iudicem, quicquid pro iniusta sententia receperit, retinere contendit.

POTEST quidem, titulo donationis, non mercedis, accipi iure naturae id, quod datur sponte ad qualemcumque turpem actionem, non ut ob causam principalem, sed ob quandam conditionem. Ita Navar. cap. 17. Valentia loco citato. Excipe tamen donationes militis, factae meretrici, Leg. Affectionis, ff. de donat. Et Leg. Miles ita, §. Miles, ff. de test. Militari.

PLURIMI, nec ignobiles Doctores constanter clamant, non posse meretricem accipere mercedem, eamque acceptam non posse retinere. Ita Angelus, Baldus, et Iason super §. Sed et quod meretrici, l. 4. Ex quo inferunt, non teneri moechantem dare mercedem. Ita etiam Durand. 3. dist. 39. quaest. 4. Medina Cod. de restit. quaest. 20. Comitol. resp. moral. lib. 3. quaest. 5. Ioannes Valerius in differ. utriusque fori, verbo Promissio, diff. 8. et probabile existimat Diana p. 1. tract. 16. resol. 40.

Opposita sententia est D. Bonauent. in 4. dist. 15. p. 2. art. 2. quaest. 1. ad 4. D. Thom. 2. 2. quaest. 32. art. 7. et Caietani ibi, Alens 4. p. quaest. 86. membr. 3. art. 6. §. 2. Richardi 4. dist. 15. art. 5. quaest. 8. Soti l. 4. de Iust. quaest. 7. art. 1. Couar. relect. allata supra; Valentia disp. 5. quaest. 6. punct 5. Homob. in Exam. Eccles. p. 2. tract. 9. quaest. 14. Regii in resol. casu 8. Sayri lib. 10. tract. 5. cap. 3. num. 34 Aragon. 2. 2. quaest. 32. art. 7. Azor. p. 2. lib. 4. cap. 21. quaestu. 2. Salonii 1. 2. quaest. 62. art. 5. controu. 4. Sylu 1. 2. 2. quaest. 32. art. 1. Cordubae lib. 1. quaest. 52. art. 2. Tanner. disp. 4. dub. 10. num. 300. Malderi 2. 2. tract. 1. cap. 9. d. 7. Turriani 2. 2. Tom. 2. disp. 14. dub. 1. Villalob. tom. 2. tract. 11. diffic. 16. Rebell. p. 2. lib. 18. quaest. 1. Lopez p. 1. cap. 105. Lessii lib. 2. cap. 14. dub. 8. Dianae loc. cit. Hi dicunt, posse a meretrice accipi mercedem. Est communis fere omnium Theologorum, et Iuristarum, ut ait Tannerus.

PROBATUR ex l. 4. §. Sed et quod meretrici, ff. de condictis ob turpem causam, ubi Ulpianus id habet expresse.

PROBATUR secundo ratione a Caietano, Valentia, et aliis, quam subtilem conclamant. Primo pro omni actu pretio aestimabili potest accipi pretium; sed actus meretricius est talis: Ergo. Maior probatur, quia sufficit agere circa proprium virtutis obiectum, et super illud cadere actionem, etiamsi aliunde ratione circumstantiae actus ille opponatur alicui virtuti, distinctae a Iustitia, ut infert Eligius Bassaeus, verb. Restitutio, 4. num. 3.

Est autem obiectum proprium Iustitiae quaecumque res pretio est aestimabilis. Confirmatur Maior, exemplo; nam res, quae venditur, tempore, vel loco vetito, iure transfertur: Minor probatur; nam meretricium exhibet materiam cuidam homini naturalis delectationis: Ergo est pretio aestimabilis, non secus, ac actus exhibendi cibos, etc. etiam ad ebrietatem procurandam. Ea est ratio D. Bonauent. ut dicam.

OBIICIES primo. Si haec recte possent accipi: Ergo et Deo offerri. Et tamen Deuter. 23. legitur: Non offeres mercedem prostibuli in domo Domini.

RESPONDET Valentia ex D. Bonau. loc. cit. non respui pretium meretricii, quia sit de alieno, sed ob indecentiam, sicuti etiam oblatio ex pretio Canis respuebatur.

OBIICIES secundo Iura, quae generatim astruunt, non posse pro re turpi accipi mercedem, neque valere pactum, aut condictum de illa l. Generaliter, l. si flagitii, ff. de verb. oblig. l. Mercatem, C. de Condictio ob turpem causam. Et l. Iulius genitum §. si ob maleficium, ff. de pactis.

RESPONDET Valentia ex D. Bonau. loc. cit. Iura intelligi de actionibus, quae sunt contra Iustitiam, et malae fide possidentur, ut sunt pactiones deceptoriae, perniciosae ad vitam; ut qui in tormentis pretia exponunt ferentibus alios. Talia sunt pacta usuraria, et alia huiusmodi, in quibus non transfertur dominium ex redditione, scilicet alicuius rei pretio aestimabilis, qualis est exhibitio corporis ad luxum. Quamuis autem illa actio non sit aestimabilis formaliter, ut mala est; tamen aestimatur, ut delectabilis naturaliter; et hinc collige, in Seraphico haberi omnia, quae ad huius rei decisionem spectant, dum ait, fieri translationem dominii pecuniae in meretricio. Erubuit autem purissimus Virgo dicere, quid det meretrix, sed solum ait, quod illa actio est sufficiens ad transferendum dominium, quo pacto loquitur etiam Caspensis diff. 8. sect. 1.

Si quae autem argumenta probare videntur, mercedem hanc esse illicitam; probant solum quoad turpitudinem formaliter; vel quoad non habentes dominium, ut sunt pupilli.

QUOD vero dixi de meretricibus expositis, dicendum et de concubinis privatis, quoad forum internum, ut aduertit Valentia, et Couar. loc. cit. Medina ad 5. Sotus. lib. 4. quaest. 7. art. 1. et alii. Ratio est supra allata.

IN foro vero externo non posse mercedem accipi pro iis actibus occultis, qui, si sciantur, puniuntur; atque adeo neque in foro interno, post latam iudicis sententiam. Nullus enim potest gaudere iuris beneficio propter actum, qui iure est puniendus. Ita Couar. supra, Valentia loc. cit. et communiter et colligitur. ex l. Mercalem, C. de condictio ob turpitud. et l. Lucius Titius; ff. de Iure fisci. Vide Bassaeum loc. cit. Syluium 2. 2. quaest. 62. art. 2. Fill. tract. 31. cap. 9. quaest. 9. et 10.

CAETERUM de actibus aliarum meretricum occultatum, pretio aestimabilibus, qui iure non soleant puniri; ait Valentia, utramque partem esse probabilem. Pretium vero, datum a Religioso meretrici, est restituendum monasterio, ut docet Caspens. loc. cit. Vasquez cap. 7. dub. 3. et communiter apud Fagundez lib. 7. cap. 5. num. 33.

Ante vero factum nihil accipi potest, quia tenetur abstinere ab opere pravo, ideo rescindendus contractus, ut ait Bassaeus cum aliis.

LOQUOR quoad Feras, Pisces, et Aues, quae iure gentium liberae esse possunt, et tunc non est restitutio facienda, si capiantur, quia sic fiunt primo occupantis.

QUANDO vero aluntur ab aliquo in locis septis, ut pro libito ea capiat, vel eant, et redeant domum. Hae tamen, si damnum aliis inferant, cogent ad restitutionem. Et hoc videtur etiam de Columbis; sed tamen non cogunt Sylvester verb. restit. 2. quaest 4. nec Valentia quaest. 6. punct. 5. afferens lepide rationem, quia stercorando campos, tantum reddunt quantum damnificant.

PORRO Columbaria esse licita communiter astruunt cum Nauarro num 126. Vide Tannerum disp. 4. quaest. 6. num. 352. Caspensem disp. 6. sect. 1. Quod si ad alterius Columbarium saepius euolent, et ibi quiescant, et habitent, transfertur dominium. Instit. de rerum divisione.

IDEM dicitur de Feris aufugientibus, ut non amplius eas prosequi queas, et de Apibus ex Instit. cit. §. ff. lib. 3. 4. et 5. Vide Tannerum num. 354.

SECUNDO si Ferae, pisces, aut aues capiantur in loco reservato a Principe, videntur restituenda. Supponit autem Valentia quaest. 6. punct. 5. Medina quaest. 12. de rebus restit. Sotos lib. 4. de Iust. quaest. 6. art. 4. Nauar. cap. 17. num. 120. et 114. posse Principem sibi aliqua loca ad venationem reservare pro recreatione a laboribus, et occupationibus, quas pro bono publico sustinet: Id probat late Couar. relect. in Reg. peccatum, p. 2. § 8. et sequuntur Caspensis disp. 6. sect. 2. Diana p. 2. Tract. 6. resol. 18. Valerus v. peccatum, differ. 16. qui etiam ad aliquos magnates idipsum extendit cum Villalob. Tom. 1. Tract. 10. diffic. 16. num. 7. Quare Diana ait, sic se defendisse quemdam Magnatem. Sic et Tannerus num. 350.

HAc tamen conditione, ut non inferant damnum populis invitis. Quod si consentiant vere, et sponte, non tenebitur Princeps restitutioni. Ita Caietanus opusc. 17. qq. cap. 11. Couar. num. 11. Nauarr. num. 110. et Valentia. Id ipsum asserit etiam D. Bonau. Adverte, clericis vetitam venationem, clamosam cap. 1. de cler. ven. si tamen quibusdam paucis canibus exerceatur, eam concedit Diana p. 2. Tract. 6. resol. 19. Imo, et rara permittitur, sit licet clamosa; cum Valero v. Peccatum, diff. 20. et Rebellio lib. 1. quaest. 14. num. 10. et aliis.

Quando restituenda sint, quae sunt acquisita per usum rerum communium.

SOlent nonnunquam e Sylvis Communitatis ligna caedi, et animalia in pratis ipsius pasci.

RESPONDE TUR, teneri ad restitutionem eius, quod immoderate super id, quod alicui licet, ut membro communitatis. Ita Valentia quaest. 6. punct. 5. Excipe, si quasi extreme indigeat; tunc enim etiam de Sylvis quorumlibet potest necessarium accipere, ut docent Sotus lib. 4. de Iust. quaest. 6. art. 4. Medina quaest. 12. de restit. Valentia loc. cit. Tannerus num. 348. Molina Tom. 1. tract. 2. disp. 58. Salon. quaest. 62. art. 3. controu. 2.