Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

CERTUM est, Prudentiam esse Virtutem.

PROBATUR a D. Bonav. 1. ad 8. Sap. et in 3. dist. 33. quaest. 1. et 4. ex illis verbis: Sobrietatem, et Prudentiam docet, et Iustitiam, et Virtutem, idest Fortitudinem. Idem probat illo Proverb. 8. Mea est prudentia, mea est fortitudo. Per me Reges regnant, et Legum conditores iusta decernunt.

PROBATUR secundo a D. Bonavent. in Diaeta tit. 5. cap. 5. et aliis Scripturae locis, Proverb. 28. Dux indigens prudentia, multos opprimet, etc.

PROVERB. 6. O piger, vade ad formicam, et disce Prudentiam; quae cum non habeat ducem, nec praeceptorem, nec principem, parat in aestate cibum sibi, et congregat in messe, quod comedat.

PROVERB. 30. Comparatur prudens quatuor animalculis, ibidem laudatis. Quatuor sunt minima terrae, et ipsa sunt sapientiora Sapientibus: Formica, populus infirmus, qui praeparat in messe cibum suum: Lepusculus, plebs invalida, quae collocat in petra cubile suum: Regem Locusta non habet, et egreditur universa per turmas suas: Stellio manibus nititur, et moratur in aedibus regis. Haec quatuor animalia proponuntur Magistri prudentiae, ut notat Lyranus ibi cum S. Bonav. ubi egregie haec animalia mysticis parallelis exponit nobis; ut imitemur Lepusculum, ponentes cubile in petra, quae est Christus, ut dicitur prima Cor. 10. Stellionem, vel Lacertum, qui alas non habens, supplet manibus indigentiam naturae, sic et prudens diligentia in operando suppleat defectum naturae: Locustam, quae alte ascendit, et statim ad terram descendit; sic enim et prudens alte per sancta desideria ascendit, et descendit statim ad propriae infirmitatis cognitionem, atque inde divini auxilii necessitatem recognoscit; Iuxta id Psal. 110. Ascendit usque ad caelos, et descendit usque ad abyssos. Et iuxta D Gregorium infra. Denique Formicam imitemur, ut prudenter paremus nobis merita, iuxta id Ioan. 9. Operamini dum dies est.

Matth. 10. Estote ergo prudentes, sicut serpentes, ad quam similitudinem optime exponit S. Doct. loc. cit. quinque parallelis.

PRIMO enim serpens totum corpus exponit ictibus, ut caput servet, sic prudens Christianus exponit omnia, ut honorem Christi Capitis servet, ut dicitur Philip. 3. Quae mihi fuerunt lucra, haec arbitratus sum, propter Christum, detrimenta.

SECUNDO, serpens inter angustas, ac radentia saxa pellem exspoliat veterem; sic et Christianus debet veterem hominem exuere, ut monet Apostolus Ephes. 4.

TERTIO serpens deludit incantatorem, ut dicitur Psal. 57. Sic et prudentes Sancti daemonem deludunt, unam aurem obturant cauda, idest memoria novissimorum; iuxta id Eccles. 7. Memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis; et alteram aurem, more serpentis obturant in terra, memoria propriae fragilitatis, quia dicitur Genes. 4. Pulvis es, et in pulverem reverteris.

QUARTO, insidiatur serpens calcaneo; sic viri prudentes superant desideria carnis, attendentes, quis finis delectationis, scilicet mors infernalis, iuxta id Rom. 6. Finis illorum mors.

QUINTO, fugit mulierem ob inimicitias, Genes. 3. intimatas; sic prudens fugit occasiones fornicationis, iuxta consilium Pauli prima Corinth. 10.

ALIAM prudentiam serpentis exponit S. Doct. serm. de SS. Philippo, et Iacob, nam cum se sentit veneno gravatum, herbam quandam edit, cuius virtute venenum evomit; mox ad balneum aquae properat, ibique se lavat, et multis diebus ieiunus permanet; ex quo cutis a carne relaxatur, inter radentes angustias petrae pellem exuit, ut novam induat. Sic et homo prudens, volens ex veteri fieri novus homo, debet se lacrymis lavare, amaram poenitentiae herbam edere, et sic venenum peccatorum confitendo evomere; mox per satisfactionis foramen arctum transire, et sic spoliis culparum exutus, induere gratiam. Vide ibi Sanctum Doctorem.

EASDEM comparationes habet sermone 2. de uno S. Doctore, qui est 31. et serm. 33. ubi loquitur iuxta Aristotelem libro de historia animalium, 8. capite 17:

SERMONE vero 2. de S. Antonio de Padua ex Iob. 38. Galli prudentiam laudat: Quis dedit Gallo intelligentiam. Et serm. de S. Lucia, multa prudentiae exempla refert ex historiis Sacris, et prophanis. Eam enim esse virtutem fatentur Aristoteles 3. et 6. Eth. cap. 5. et 13. Cicero lib. 1. et 2. Tuscul. 99. Seneca epist. 68. Plutarchus in lib. de virtute morum, Iuvenalis Satyra 10. Valerius Maximus de prudentia. Vide S. Doct. etiam in 3. dist. 33. quaest. 3. illos referentem.

PROBATUR tertio a S. Doct. lib. citato Pharetra, cap. 27. e SS. PP. id unanimiter asserentibus.

D. AUGUST. lib. 1. de moribus Ecclesiae, cap. 15. dividit quatuor virtutes Cardinales, ut docet etiam D. Bonav. in 3. dist. 33. quaest. 2. ad 1. argumentum; mox in soliloquiis lib. 1. cap. 14. docet, opus perfectum prudentia fieri, dicens: Cavendum est magnopere, dum hoc corpus agimus, ne quo sensibilium visco pennae nostrae impediantur: quibus integris, perfectisque, opus est, ut ad illam lucem ab his tenebris evolemus.

D. AMBROSIUS de offic. lib. 1. cap. 10. Sapiens, ut loquatur, multa prius considerat, quid dicat, et cui dicat, quo in loco, et tempore, et cap. 27. ait: Primus officii fons, prudentia est. D. Gregorius lib. 2. Moral. cap. 36. ait: Solidum mentis nostrae aedificium sustineri his quatuor virtutibus, e quibus prima est prudentia, et lib. 7. Moral. cap. 15. Cum rectitudo Sanctorum viros ad libertatem vocis erigit, consideratio infirmitatis propriae in humilitate custodit.

D. Bernardus super Cant. serm. 49. Discretio est non tam virtus, quam quaedam moderatrix, et auriga virtutum, ordinatrixque affectuum, et morum directrix: Tolle hanc, et virtus vitium erit. Eodem modo loquitur D. Isidorus, lib. de Synon. cap. 16. Quidquid bono cum discretione feceris, virtus est; quidquid sine discretione gesseris, vitium est. Virtus enim indiscreta, pro vitio reputatur. Et lib. 2. de summo bono, cap. 25. Nihil iuvat, quod inter bonum, et malum sensu prudentiore discernimus, nisi opere, aut male cogitata caveamus, aut bona inchoata faciamus.

Et D. Hieronymus in Oseam, lib. 2. cap. 7. Prudentia absque bonitate, malitia est.

Et Cassianus, Coll. 1. cap. 23. ex sententia Abb. Moyfis de Discretione, seu Prudentia ait. Haec inter cunctas virtutes arcem, et primatum tenet.

Et coll. 2. cap. 2. Haec namque est, quae oculus, et lucerna corporis in Evangelio nuncupatur, secundum illam sententiam Salvatoris: Lucerna corporis tui est oculus tuus; et Matth. 6. Et Lucae 11. Eo quod (inquit) ipsas cogitationes hominis universas, actusque discernens, cuncta, quae agenda sunt, praevidet, atque perlustret. Eadem habet S. Doct. hic, et ad eum Lucae locum, tametsi per lucernam intentionem explicet. Quo pacto etiam D. Gregorius, prudentiam cum intentione permiscet, homil. 22. in Ezech. Restat ut fine in verbi ministerio fatigemur, seu indigentibus nostra largiamur, seu per abstinentiam carnem domemus, seu Zelo moveamur, seu per patientiam aliquando leniter prava toleremus, ut summopere debemus in intentione nostra discutere, quatenus omne, quod facimus, non nostro, sed Domini Zelo faciamus.

ALIA loca Sanctorum Patrum refert S Doct. in 3. dist. 33. ut D. Hieronymi ad 8. Sap. D. August. 12. de Trinitate, cap. 14. et lib. 14. cap. 9. Bedae in Glossa, ad 26. Exodi; et Gloss. in id 1. Genes. Fons egrediebatur de Paradiso, qui dividitur in quatuor capita. Omnia huius virtutis Encomia claudit Iuvenalis, Satyra 10.

Nullum numen abest, si sit prudentia. — Et hoc est, quod dicunt SS. Patres allegati, prudentiam esse Ducem, et Aurigam Virtutum omnium.

PROBATUR quarto ratione, qua utitur S. D. omnibus fere allegatis locis, praecipue in tertio sententiarum, dist. 33. passim. Omnis habitus bonus, et conveniens homini, est virtus; Sed habitus ille prudentiae est huiusmodi: Ergo. Maior patet; nam virtus est, quae bonum facit habentem, ducens in eius finem, et actum eius reddit bonum, ut docent Aristot. in Ethicis, lib. 3. cap. 1. 8. et 12. et lib. 6. et Tullius lib. 2. de Invent. apud D. Bonau. 3. dist. 33. quaest. 3. et D. August. lib. 83. qq. quaest. 31. et lib. 1. soliloq. cap. 6. apud D. Bonavent. loco citato. Minor probatur: nam optimum, et convenientissimum est naturae hominis, ratione constituere, et sibi praefigere ad expetendum, vel fugiendum ea, quae secundum rectam rationem sunt expetenda, vel fugienda, quod est officium Prudentiae. Quod confirmat S. Doct. quaest. 1. et 3. a contrario. Malum est enim, quod contra prudentiam est, quod idem est ac contra rationem, quod sane pravum fatetur esse S Dionysius cap 4. de divinis nominibus, p. 4.

ASSERO secundo, Prudentiam esse Virtutem rationalem, intellectualem, et moralem. Est sane rationalis, quia in ratione, ut observat S. Doct. in 3. dist. 33. quaest. 3. in corpore, §. Ad evidentiam. Nam dirigit in discernendo, quod rationis proprium est, ut notat S. Doct. ex Aristotele 6. Eth. cap. 3. Idem docet S. Thomas 1. 2. quaest. 57.

RATIONIS autem duplex est officium, discernere, et definire. Haec autem sunt munera prudentiae, ut docet S. Bonav. locis supra allegatis. Hinc in Diaeta sal. c. 5. Eam comparat Iudicis assessori, qui iudicando dirigit iudicem, vel regem, non tamen imperando; ita regit Prudentia rationem: Quare non recte Valentia eam definit puncto primo. Est facultas intellectus practici ad recte statuendum, per actum imperii, quid agendum sit. Nullum enim imperium intellectui usquam conceditur, contra Thomistas prima 2. quaest. 57. art. 6. Tannerum disp. 3. quaest. 1. dub. 1. et alios confutatos prima secunda, Tract. 1. Disput. de Imperio. Est vero virtus moralis extrinsece, quatenus ab appetitu recto per inclinationes moralium virtutum movetur, et excitatur intellectus, ut per Prudentiam sequatur agibile bonum, et appetitui recto consentaneum.

ASSERO tertio, Prudentiam esse Virtutem, a caeteris distinctam.

PROBATUR a D. Bonav. supra authoritatibus, quae eam specialem esse virtutem recensent.

SECUNDO probatur ab eo in 3. dist. 33. quaest. 2. et 3. ex ratione obiecti diversa, quae est ratio agibilis secundum rationem, ut conformis appetitui recto, atque adeo ut practice vero, seu bono. Hac ratione utitur Tannerus num. 12.

TERTIO probatur a S. Doct. ex actibus Prudentiae, qui sunt dirigere ad omnes actus virtutis, secundum rectum dictamen rationis.

PROBATUR quarto ex potentiis, in quibus subiectantur Virtutes Cardinales, quasque dirigunt, quia Prudentia dirigit Rationalem, Temperantia Concupiscibilem; Fortitudo Irascibilem.

PROBATUR quinto a S. Bonav. ex vitiis oppositis; unum enim uni opponitur; nam Prudentiae sub una ratione opponuntur Praecipitatio, Inconsideratio, Inconstantia, Negligentia, Astus, Dolus, Fraus, quae sane aliis non opponuntur virtutibus.

PROBATUR sexto a S. Doct. ex medietatibus; nam Prudentia est media inter extrema, inter quae mediant aliae virtutes, sic enim Prudentia est inter Inconsiderantiam, Praecipitationem, Astutiam, Dolum, etc.

Obiicies primo. Ratio agibilis, ut est verum practice per conformitatem cum appetitu recto, tam late patet, et communior est, quam ratio agibilis, ut est bonum morale, per conformitatem cum ratione recta, seu cum appetitu recto; sed haec ratio boni non constituit specialem aliquam virtutem, sed solum genus moralis virtutis: Ergo neque illa ratio constituet specialem virtutem Prudentiae.

Respondet S. Doct. dist. 33. quaest. 2. ad 5. universalitate quadam praedicationis esse pares; sed ordine nequaquam; nam Verum practicum habet ordinem solum ad rationem, quia uno modo rectificare difficile est, ideo una virtus est necessaria: At materiae potentiae, in ordine ab bonum, varias patiuntur difficultates.

Obiicies secundo. Prudentiae est inspicere medium, quod cuilibet virtuti etiam convenit; quaecumque enim videt medium essentiale sui finis: Ergo non est virtus specialis.

Respondet S. Doct. appropriari cuilibet virtuti videre suum medium per modum determinatae inclinationis; sed tamen proprium esse prudentiae videre medium per modum directionis. Quare Prudentia sibi, et aliis hoc modo videt medium dirigendo; perficit enim potentiam rationalem, cuius est considerare, et discernere, et hoc modo proprium est Prudentiae. Quare sicut oculus videt sibi, et aliis membris, sic prudentia dirigit, se videns, ac virtutes caeteras. Tametsi quoad inclinationem omnes tendant ad suum finem, atque quasi pondus moveant, ad modum quo gravitas dicitur aspicere ad centrum mundi; sic enim omnis virtus dicitur aspicere ad medium recte vivendi.