Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

An, et quomodo RESTITUTIO Famae, et Honoris sit facienda.

Famae esse bonum appretiabile, quod ablatum cogit ex iustitia ad restitutionem, certum est. Est enim fama, bona aestimatio apud alios, de qua Proverb. 22. Melius est nomen bonum, quam divitiae multae. Ex quo deducit S. Bonavent. p. p. Centil. sect. 13. Maiori obligatione teneri detractorem Restitutioni, quam furem; quod adnotavit inde Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 5.

Igitur detractor tenetur famam restituere, concurrentibus tribus conditionibus. Prima est, ut fama fuerit ablata, aliquando enim dicterio non aufertur fama; sive quia non creditur, sive quia peccatum illud ratione personae non denigret, ut si de milite dicas: Alium vulneravit. Secunda conditio est, ut fama iniuste sit erepta. Tertia, ut diffamatus famam raptam non redemerit. Ita ex communi referunt Soto Lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 5. Turrianus disp. 53. dub. 3. Caspensis disp. 10. sect. 5.

Assero igitur primo, Detractorem iniquum teneri restituere famam, etiam cum iactura propriae famae, non tamen vitae, etiam dicendo (si oportuerit,) se esse mentitum. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. 62. art. 2. ad 2. Caietanus ibi, Sotus Lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. Petrus Navar. Lib. 2. de restit. cap. 4. disput. 5. num. 375. Michael Salonius 2. 2. quaest. 62. art. 2. controu. 13. Navar. in manuali Latino, cap. 18. num. 45. Rodriquez 2. part. summae, cap. 45. Lopez prima parte, instruct. cap. 16. Sayrus Lib. 11. cap. 3. num. 21. Filliucius Tom. 2. tract. 32. cap. 9. num. 145. Malder. de Iust. tract. 7. cap. 2. dub. 9. fol. 554. et communiter omnes DD. apud Valentiam loco cit. Fagundez in octavum praeceptum Decal. cap. 15. Tannerum disp. 4. quaest. 6. dub. 4. Bassaeum V. Detractio, 2. num. 4.

Apponunt aliqui exceptionculam, nisi sit grandis inaequalitas; ut infamatus sit vilis, infamans vero sit grandis dignitatis, et plus patiatur detrimentum dicendo, se esse mentitum. Ita Sotus, et Valentia, licet Nauarrus de hoc dubitet: non enim tenetur maius restituere, quam abstulit. Quo fit, ut neque teneatur cum suae vitae iactura famam restituere, quamvis enim fama sit civilis quaedam occisio, ut docet ex Anselmo Lib. de simil. cap. 147. apud D. Bonavent. in Pharetra Lib. 3. cap. 3. §. De Detractione; non est tamen propria vitae ablatio, sed boni, inferioris vita ipsa, nempe famae, quae divitiis praevalet, iuxta id Proverb. 22. atque adeo magis ligat ad restitutionem, quam ablatio Cumenae, ut rursus iniungit S. Doctor in speculo animae, cap. 1. Hanc doctrinam sequuntur plurimi apud Fagundez cap. 15. et Dianam part. 2. Tract. 5. resol. 29. et 30.

Est autem quaestio ibi apud Dianam: Num, qui falso aliquem infamavit, teneatur, si oporteat iuramento confiteri, se falsum dixisse. Assertive respondent Caietanus, et Aragon 2. 2. quaest. 62. artic. 2. ubi etiam Sylvius quaestione 22. tractat. 32. cap. 20. num. 245. Turrianus disp. 52. dub. 1. Salon de Iust. tom. 1. quaest. 62. art. 2. controv. 3. Carbo de restit. quaest. 18. Villalob. in summa, Tom. 2. tract. 11. diff. 37. Tanner. 2. 2. disp. 4. quaest. 6. dub. 6. num. 141. Diana ibi, Fagundez Lib. 8. cap. 15. Navar. cap. 18. num. 45. Pet. Navar. Lib. 2. cap. 4. num. 137. Sotos de Iust. Lib. 4. quaest. 6. art. 3. Faustus in speculo, disp. 21. quaest. 21. Bassaeus num. 9. Imo addunt Molina tom. 5. disp. 41. Ioan. de la Cruz in Direct. pract. 1. punct. 7. art. 2. dub. 5. Soto, Aragon, et Salon. debere, si oportuerit, etiam testes adhibere.

MIROR autem, Doctores adeo acervatim ruere ad conscientias ligandas; nam, ut observat Faventinus in 4. dist. 15. quaest. 3. disp. 53. cap. 1. num. 32. Theologi antiqui, ut S. Bonavent. locis adductis, et aliis, Alensis part. 2. quaest. 129. memb. 6. D. Thom. quaest. 62. art. 2. ad 2. Scotus loco cit. non exigunt, nisi simplicem retractationem; At moderni Zelotes onus superaddunt gravissimum, quod nec ipsi forsan digito tangunt.

SUAVEM quemdam modum restituendae famae afferunt Doctores; Quia enim dicere se mentitum, arduus est actus, idco docent restituere famam laudando infamatum coram illis, qui detractionem audierant. Ita Caietanus 2. 2. quaest. 62. art. 2. Soto de Iustitia, lib. 4. quaest. 9. art. 3. ad 4. Villalob. in summa, Tom. 2. tract. 11. diff. 37. num. 4. Tannerus 2. 2. disp. 4. quaest. 6. dub. 4. num. 143. Valentia quaest. 4. puncto 5. et quaest. 17. puncto 2. Fagundez in octavum praeceptum, Lib. 8. cap. 15. num. 3. Lessius Lib. 2. cap. 11. dub. 10. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. Faustus in speculo confess. disp. 21. quaest. 74. num. 6. Diana loco cit. Quidquid in contrarium afferant Layman Lib. 3. sect. 5. tract. 3. part. 2. cap. 7. Navar. lib. 2. cap. 4. num. 370. Faber n. 46. Sylvius 2. 2. quaest. 62. art. 2. quaeritur 22. Fillucius Tom. 2. tract. 31. cap. 10. num. 246.

QUAERITUR secundo: An infamator, non potens famam restituere, possit, et debeat pecunia satisfacere.

TENERI astruunt Layman Lib. 3. sect. 5. tract. 3. part. 2. cap. 7. Filliuc. Tom. 2. tract. 32. cap. 10. n. 239. Turrianus 1. 2. tomo 2. disp. 53. dub. 7. Faber in 4. disp. 53. cap. 4. num. 122. Malderus 2. 2. tract. 7. cap. 7. dub. 8. Navarrus cap. 17. num. 19. Bannes 2. 2. quaest. 62. art. 2. Sylvest. verbo Detractio, quaest. 4. Navar. lib. 2. cap 4. num. 416. Lessius Lib. 2. cap. 11. disp. 11. et alii apud Bassaeum num. 7.

ALII tamen apud Dianam resol. 50. citata, probabiliter id afferunt fieri posse. Ita Villalob. Tom. 2. tract. 11. diffic. 39. Sotos de Iust. Lib. 4. quaest. 6. art. 2. Aragon 2. 2. quaest. 62. art. 2. Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 5. Couar. lib. 1. variar. cap. 2. num. 8. Molina tract. 4. disput. 25. Sà V. Infamia, num. 7. Sylvius 1. 2. quaestio 62. art. 2. Quaeritur 22. post Rebell. Sotum, Richardum, Adrianum, Caietanum, et alios apud Fagundez Lib 8. cap. 14. num. 11. asserentem etiam Couar. reg. peccatum, p. p. num. 6. et Lib. 1. var. resol. cap. 2. num. 8. Cordubam quaest. 33. art. 2. Lopez p. p. Instruct. cap. 116. Salonium 2. 2. quaest. 62. art. 2. controv. 13. Rodriquez 2. part. summa, cap. 45. Rebell. Lib. 2. quaest. 10. Glossam in cap. Ecclesia sanctae Mariae extra, ut lite pendente nihil innovetur. Malderum de Iust. tract. 7. cap. 2. de restit. famae, dub. 8. Tannerum disp. cit. num. 150. et alios supra adductos. Adde Bassaeum num. 7. qui ait ex aequitate fieri posse, si infamator sit pauper.

SENTENTIA Seraphici meo iudicio est, non posse fieri hanc compensationem. Ita allegati, quibus adde Caspensem disp. 10. sect. 5. num. 37. eamque probabilem censet Tannerus.

Ratio D. Bonavent. omnibus fere allegatis locis, et ad cap. 10. Ecclesiast. haec est: Restitutio est actus Iustitiae, redigens ad aequalitatem secundum commutationem per compensationem ablati; sed pecunia, vel alia bona fortunae non sunt proportionata ad compensandam famam: Ergo. Minor probatur, Proverb. 22. Melius est nomen bonum, quam divitiae multae, et Ecclesiastici 41. Curam habe de bono nomine: hoc enim tibi magis permanebit, quam mille thesauri pretiosi. Hac ratione utuntur nostrae sententiae authores, ex qua etiam sequitur, non teneri e contra ad restitutionem bonis ordinariis superioris vitae. Ita statuitur cap. offi. II., de poenit. et remiss. et communiter DD. afferunt apud Fagundez in octavum Praeceptum Lib. 8. cap. 13. et Dianam part. 2. Tract. 3. resol. 30. etiamsi infamatus sit nobilis a VILI. Ratio est iam dicta.

QUAERES tertio; an qui occultum crimen alicuius sine iusta causa manifestat uni, vel duobus viris prudentibus, quos scit non vulgaturos, peccet mortaliter.

AFFIRMATIVE respondent Turrianus 2. 2. Tom. 2. disp. 53. dub. 8. Sotus de Iust. Lib. 7. quaest. 10. art. 2. Molina de Iust. tract. 4. disp. 29. Lessius Lib. 2. cap. 11. dub. 11. num. 70. Bannes 2. 2. quaest. 62. art. 2. Azor. Tom. 1. Lib. 6. cap. 9. Fillincius Tom. 2. tract. 40. cap. 4. num. 91. Suarez tom. 4. disp. 34. sect. 1. Villalob. Tom. 2. tract. 11. diffic. 36. Valentia tomo 3. disp. 5. quaest. 17. puncto 2. Malderus 2. 2. tract. 7. cap. 1. dub. 4. Layman Lib. 3. sect. 5. tract. 3. part. 2. cap. 3. Ioan. de la Cruz part. 8. quaest. 2. art. 2. dub. 3. Salonius 2. 2. quaest. 62. art. 2. qui afferunt, hanc opinionem esse communem inter recentiores Thomistas; eam tuetur etiam Fagundez in octavum praeceptum, Lib. 8. cap. 2. num. 7. Bassaeus V. Detractio 1. num. 11.

CONTRARIAM sententiam docet Caietanus 1. 2. quaest. 62. art. 2. Navar. de restit. Lib. 2. cap. 4. num. 234. Graffius lib. 2. cap 137. et alii, et hanc sententiam probabilem credunt multi ex adversariis, ut Tanner. 2. 2. disput. 4. quaest. 8 dub. 7. num. 138. Ioan. de la Cruz, et alii, quibus subscribit Diana part. 2. Tract. 5. resol. 23.

SENTENTIA D. Bonavent. est, hunc peccare mortaliter. Ratio eius est, qua utuntur Moderni apud Dianam, et Fagundez; quia fama denigratur etiam apud unum, vel duos. Quare Iesus Christus Matth. 18. concedit vocare unum, vel duos ad corrigendum aliquem, quando pervicax recusat solitariam correctionem; aliter vero praecipit fieri inter te, et ipsum solum. Nam unus posset esse laedens, etiamsi prudens, et qualis desideratur a Christo, ut adiuvet ad correptionem lapsi. Ideo enim vult eligi aptos ad sublevandum lapsum; et quidem saepe magis laeditur fama, si uni gravi personae dicatur, quam si plurimis e plebe; maxime vero si ab ea pendeat infamatus. Ita definit S. Doctor hanc quaestionem ad ea verba Ecclesiastici 10. Si mordeat serpens in silentio, nihil eo minus habet, qui occulte detrahit, ex quo novum elicit argumentum; est enim percussio mortifera etiam secreta coram uno infamando, hanc enim percussioni venenati serpentis assimilat.

OBIICIUNT, prudentem non revelaturum. Respondetur, nil referre, ut dixi. Deinde quis te constituit de hoc fideiussorem?

ALIA dubitatio suboritur: an teneatur detractor ad restitutionem damnorum in bonis rei familiaris, et aliis, ob pravam famam deperditis.

OPORTET distinguere. Si enim falso infamavit, tenetur in integrum ad restitutionem omnium damnorum. Ita communiter cum Lessio Tom. 1. Lib. 2. cap. 12. de detract. dub. 19. numero 101.

Sayro lib. 11. cap. 3. de restit. bon. exter. num. 17. Soto lib. 4. de Iust. quaest. 6. art. 3. ad 4. Pet. Navar. lib. 2. de restit. cap. 4. disp. 4. num. 375. Navar. summa Lat. cap. 18. num. 47. Salon 2. 2. quaest. 62. art. 2. controv. 20. et patet cap. si culpa, de iniur. et damn. ut notat Fagundez in octavum Praeceptum, lib. 8. cap. 24. num. 5. qui advertit, sententiam hanc intelligi de bonis iam existentibus in possessione; at vero quoad bona in spe, puta si ex diffamatione impeditus est ab aliqua dignitate, ait, iudicandum a prudenti.

ADDIT vero, etiam illum, qui de vero crimine infamavit, non teneri in integrum ad restituenda bona in spe, sed bene iam acquisita. Ita etiam Navar. summa, cap. 18. num. 45. Sayrus lib. 11. cap. 3. de restit. bon. exter. num. 20. Lessius Tomo 1. lib. 2. cap. 12. de detract. et contum. n. 19. et num. 109. Petrus Navar. de restit. cap. 4. dub. 6. num. 384. et Salon. supra.

Ratio posterioris est, quia debitum restitutionis non oritur ex quantitate peccati, sed ex quantitate damni illati; unde, licet qui verum dicit, minus peccet, tamen idem damnum inique intulit. Neque dicas, eum suo peccato causam dedisse. Respondetur enim, crimen non illaturum damnum, nisi mediante cognitione, et detractorem non habere ius ad hanc causam apponendam. Is vero, qui est causa damnificationis iniquae, illico constituitur reus restitutionis, ut arguit S. Doct. in Speculo animae, cap. 1. et cum illo Bassaeus, v. Detractio 2. num. 2.

OCCURRIT autem hic illico dubitatio: an teneatur restituere famam coram omnibus, ad quorum notitiam pervenit peccatum per eos, quibus ipse narravit.

NEGATIVE respondet Faber disp. 35. allegata, cap. 1. num. 35. adducens Alensem. Vide Dianam loc. cit. resol. 34. Tannerum disput. 4. quaest. 6. dub. 6. num. 146. et alios apud istum, et apud Villalob. Tom. 2. tract. 11. diffic. 37. num. 11.

EXISTIMO cum Villalobos loc. cit. et Caspensi Tract. 18. de Restit. disp. 10. sect. 5. num. 33. atque Diana, talem excusari, si credebat, eos, quibus narravit, non esse aliis diffamaturos; at si credebat, eos diffamaturos, tenetur; quia quod est causa causae, est etiam causa causati. Causa autem damnificationis est rea restitutionis, ut ait S. Doct. loco citato.

ALIUD dubium subdam: an, si aliquis narret alicui iniuriam, sibi ab aliquo secreto illatam, ad leniendum dolorem, peccet mortaliter. Negative respondet Diana loc. cit. resol. 32. cum Sylvio 2. 2. quaestion. 62. art. 2. quaerit. 15. Lessio lib. 2. cap. 11. dub. 12. num. 31. Navar. lib. 1. cap. 4. num. 345. Molina tract. 4. disp. 29. num. 5. Layman lib. 3. sect. 5. tract. 3. p. 2. cap. 3. num. 6. Tannero 2. 2. disp. 4. quaest. 8. dub. 7. num. 145. et aliis communiter. Sed plus addit Ioan. de la Cruz in Direct. p. 8. quaest. 2. art. 2. dub. 3. Si persona secreto graviter iniuriata, non valens se a dolore cohibere, in querimonias prorumpit publicas, non illico de culpa mortali damnatur, si iniurians infametur; durum enim videtur, sic afflictum animum cohibere, ne in querimonias prorumpat, cum hoc naturalissimum sit. Adducit pro hac sententia etiam Ludovicum Lopes.

HIS arbitror assentiri S. Bonaventuram, qui ad ea verba Eccles. 10. Si mordeat serpens in silentio, ad tria capita reducit causas detrahendi famae alicuius.

PRIMUM est ex necessitate, cum ex aliquo legitimo praecepto cogitur, vel humano, vel divino: Humano cum praecipit, qui potest, ut dicat: Divino, quando conscientia dictat homini, quod ipse tenetur accurare proximum, ut corrigatur secundum illud praeceptum Domini de correctione fraterna.

SECUNDUM caput ex utilitate, quando narrat malum alicui, qui potest prodesse, et non obesse, sicut cum narrat homini, qui diligit, et qui compatitur, et habet voluntatem corrigendi ipsum.

TERTIUM ex detrahendi libidine: Quando igitur non consideratur necessitas, nec consideratur utilitas, etiamsi sit veritas, non excusatur a detrahendi libidine, imo peccato detractionis peccat. Haec S. Doctor.

IGITUR replicat adhuc, quod si utilitas aliqua interveniat, non est peccatum.

Addit in speculo animae, cap. 1. id quod ait Cruz. Multum tamen interest, vitium hoc procedat ex invidia, vel indiscreto Zelo iustitiae; quandoque enim contingit, mala aliorum facta ex quadam indignatione, vel levitate loquendi, nec intentione diffamandi contra aliquem malum recitari, vel etiam aggravari, quod esset durum iudicare mortale. Haec S. Doctor.

TANDEM compensationem multi admittunt; si alter etiam abstulit alteri famam, nec vult restituere. Ita Toletus lib. 5. cap. 7. Lessius disput. 25. Molina disp. 49. Sylvius 2. 2. quaest. 62. art. 2. quaeritur 10. Malder. 2. 2. tract. 7. cap. 2. n. 14. Diana p. 2. Tract. 5. resol. 30. ante controv. 13. et 24. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. ad 2. Petro de Navar. lib. 2. de restit. cap. 4. num. 6. Sayro lib. 11. cap. 8. et aliis, post D. Bonau. in 3. dist. 9. quaest. 4. et 5. Laeditur autem honor verbis, ut convitiis, quae culpas imponunt in faciem; convitiis, quae etiam poenalia opponunt, ut esse spurium, etc. exprobrationibus opponendo miserias, e quibus sublevatus est. Sic et factis laeditur, pugnis, flagris, etc. ut docent communiter Doctores cum D. Bonau. in speculo animae, cap. 1. atque adeo tenentur, ut damnificatores, ad restitutionem, ut omnes concedunt. Et quidem, esse peccatum mortale, si graves sint.

PROBATUR a S. Doct. loc. cit. illo Matth. 5. Qui dixerit fratri suo, Racha: reus erit iudicio. Qui dixerit fratri suo, fatue: reus erit gehennae ignis. Explicat autem S. Doct. quid sit Racha serm. 1. in Dominica 5. post Pentec. est autem Racha interiectio indignantis, exprimens nomen hebraeum, quod significat canos, vel vanum; peius vero est dicere fatuum, et hos contumeliosos, et convitiatores, ac percussores vocat ibi damnificantes, atque damnatos. Hinc probat S. Doct. serm. 4. in Dominica 5. post Pentec. hos contumeliosos, et convitiatores teneri ad satisfactionem: Subdit enim Dominus: Si ergo offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris, quia frater tuus habet aliquid adversum te, etc. vade prius reconciliari fratri tuo. Hoc testimonio nituntur Fagundez in octavum praeceptum Decal. lib. 8. cap. 18. num. 9. et alii.

MULTIS autem modis potest fieri haec restitutio honoris. Primo honorifica nominatione, et hunc modum satis esse superioribus ait Fagundez, Lessius Tom. 1. lib. 2. cap. 11. de contum. dub. 27. Caietanus 2. 2. quaest. 72. allegantes D August. de regulis superior.

SECUNDO petitione veniae. Et hoc debere inferiores superioribus aiunt Fagundez num. 10. Lessius loc. cit. num. 145. Imo si atrox sit iniuria, dicit Fagundez, posse iuridice damnari, ut reste ad collum alligato supplex petat veniam, quo pacto factum, ait, in floridissimo Galliarum regno decretum, tempore Ludovici XIII. qui florentissimum illud Imperium iustissime, et prudentissime gubernavit, ut acclamat Hispanus hic.

TERTIO invitando ad caenam, et dando locum honorificum. Ita Fagundez num. 13. et Petrus Nauar. lib. 2. cap. 4. num. 63. Lessius lib. 2. cap. 11. de contum. dub. 27. Filliuc. Tom. 2. tract. 32. cap. 9.

COMMUNITER vero asserunt, petendam veniam, si gravis est iniuria. Ita Sotus lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. ad 5. Mastrius, Ledesma 2. 4. quaest. 18. art. 2. dub. 8. Sylvest. verb. Contumel. quaest. 4. ex Nicolao de Lyra et Abul. in id Matth. 5. Si offers munus tuum, etc. Barthol. Medina lib. 1. Instruct. Confessar. cap. 14. §. 35. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. ad 3. Salon. ibidem, controv. 24. Valentia disp. 5. quaest. 16. punct. 1. Clauis regia lib. 11. cap. 8.

ALII tamen mitiorem rationem assignant. Ita Caietanus 2. 2. quaest. 72. art. 3. Couar. lib. 2. variarum, cap. 10. Corduba de detract. quaest. 3. concl. 11. Angles in floribus 4. quaest. de restit. art. 1. Petr. Nauar. lib. 2. de restit. cap. 4. p. 1. dub. 6. Hanc reor esse sententiam D. Bonau. nam locis allegatis solum ait, teneri restitutioni, sed modum non ponit in praecepto; qua ratione nituntur caeteri. Subscribunt cum aliis Turrianus disp. 53. dub. 11. Caspens. disp. 10. sect. 5. Tanner. num. 158. alios adducens.

Illud vero mihi stomachum facit, quod aliqui allegati cogunt subditos ad veniam petendam; superiores vero nunquam: Arguo autem contra, sic: Restitutio ponit aequalitatem, et mediocritatem, quae consistit in re, non ratione, ut ait Aristot. 3. Eth. cap. 6. etsi ponat in ratione etiam, ut docui ego prima secundae Tract. de actibus humanis, disp. quaest. tamen dependet a re, sed non est restitutio honoris, quem infamem compellasti, vocando nomine Honoris: Ergo. Ego non video quae restitutio honoris sit haec. Ius naturale non potest pessundari, et adeo facile dispensari. Neque D. August. locutus est in materia gravi, sed in levibus ordinariis. Cum enim superior ex indiscreto Zelo iustitiae, aut amoris, adeo excedit, ut sic, inordinate, quod talis, per talem contumeliam diffamationem incurreret, tunc Zelus iustitiae nullatenus excusaret, quin peccaret mortaliter. Ecquis autem eximet talem a restitutione ablati honoris? Sane ad Commutativam debet proportione Arithmetica compensari, ut si inclamasti latronem, vel infamem, afferas, non infamem, et contrapassum acceptae contumeliae offenso reddas, etiamsi esses Dux de Macqueda.

Ex his colligunt cum D. Bonau. in Confessionali, cap. 1. negandam absolutionem ei, qui raptum honorem non vult restituere. Ita Caspensis disp. 10. sect. 5. ultimo monet.