Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

De ordine a IUDICE servando.

INIUSTITIAE fructus ponit S. Doctor in speculo animae, cap. 2. circa finem, Iniustam sententiam, quae multos fructus reddit, qui sunt Iustitiae perversio, seu delatio ordinis, iuris mutatio, falsum testimonium, iniusta advocatio, litteratum abusio, quae omnia habent rationem mortalis, secundum quod cedunt in proximi nocumentum. Haec S. Bonaventura, ex quibus habes teneri graviter Iudicem servare ordinem Iuris.

QUINQUE autem requiruntur a Iudice ad formam iudicii necessariam. Primum est substantia sententiae. Secundum, modus procedendi. Tertium, tutela iudicii. Quartum est qualitas, et quantitas poenae. Quintum denique est executio.

QUOAD primum, tenetur servare leges, vel si hae obscurae sint, sequi Doctorum sententias, modis a me initio disputationis indicatis, quaest. 2. et prima secundae, tract. 2. disp. 17.

QUOAD modum, et ordinem procedendi, is triplex est. Primus est per Denunciationem, et est quando officiales denunciant. Secundus per Inquisitionem, quando Iudex procedit ad inquisitionem criminum, ut habetur in cap. Qualiter, et quando, dist. 2. de accusatore; et cap. licet Heli, de Simonia, ubi communiter tradunt authores post D. Thom. 2. 2. quaest. 67. art. 3. non posse Iudicem inquirere sine Accusatore, aut sine aliquo, qui iure accusatoris fungitur. Tertius est per Accusationem.

De modo procedendi per Denunciationem.

DENUNCIATIO criminalis, est criminis manifestatio, et revelatio sine aliqua actione, vel accusatione, qua Denunciator crimen sui proximi superiori Iudici, seu Praelato, tanquam Iudici denunciat, ut ipse ex officio faciat, quod ei videtur secundum ius.

ACCUSATIO vero est delatio criminis cum actione, in qua a Iudice petitur, et ipse compellitur reum punire. Differt autem denunciatio ab accusatione in multis.

PRIMO, quia Denunciator Iudicialis non intendit praecipue vindictam publicam, et punitionem delicti, sed solum interesse suum, in quo per iniuriam laesus fuit: Accusator vero, primo, et per se intendit punitionem publicam delicti ob bonum publicum.

DIFFERT secundo, quia Denunciator non tenetur crimen probare testibus, Accusator vero tenetur probare, apud Arret. §. fin. quaest. 7. et alios; sed arbitror, etiam denunciantem uno teste probare teneri, ut docent alii, excipe casus Sancti Inquisitionis.

DIFFERT tertio, quod ob denunciationem non est infligenda tota poena iuris: ob accusationem vero tota poena est infligenda, si crimen probetur. Ita docent communiter Doctores apud Fagundez lib. 8. cap. 45. et Saytum lib. 12. cap. 10. et haec ultima differentia colligitur ex cap. Inquisitionis, de accusat. vide de his tom. 4. disp. 27. de conscient. quaest. 10. sect. 5.

IGITUR praesentata denunciatione, Iudex ex officio contra denunciatum procedit, et ita communiter in praxi servatur, teste Pract. Papien. Boss. tit. de denunc. Clato §. fin. quaest. 7. Philippo de Bictis Camerinensi in Praxi crimin. tract. 2. Quae omnia (ait Clarus,) intelligenda sunt, tam de denunciatione, quae fit ex necessitate officii, quam de ea, quae fit a quocumque alio, qui legitime denunciare potest.

PRAEMITTO autem, delicta alia esse privata, quae in privatum vergunt damnum: Alia publica, quae in publicum damnum ruunt. Prioris generis sunt peccata gulae, superbiae, furti privati, et similia; posterioris generis sunt ea, quae contra Deum sunt, ut haeresis, blasphemia, eversio Templorum, vel eorum incendia; vel contra Ecclesiam, ut violatio immunitatis, maiestatis Principis laesio, rebelliones, proditiones, publica latrocinia, et similia.

IN Religiosis sunt aliqua, quae possunt vergere in scandalnm, et contagium, ut nota fornicatio, et similia. Et haec inter crimina publica, quae etiam excepta vocantur, numerant Rodriquez in ordine iudic. cap. 13. num. 6. Valerius de differ. utriusque fori, 2. inquisitio, diff. ultim. Miranda in ordin. iudic. quaest. 11. art. 2. Ximenez in declar. reg. cap. 10. quaest. 2. concl. 3. num. 17. Camerinensis num. 5. loco citato.

ARRIDENT Suarez de Fide, Spe, et Charitate disp. 8. sect. 6. Sanchez Tom. 2. lib. 6. cap. 56. num. 50. Bonet. ibi, cap. 12.

In universum vero omnia delicta, quae a lege declarantur, ut publica habentur, apud Bictum, ut sunt homicidium, sunt homicidium, adulterium, crimen falsi, ut patet Lib. I. ff. de publ. iud. Est multorum Doctorum, praesertim Glossae in Rubr. 6. quaest. 1. Farinac. quaest. 49. Soti de tegendo secreto, memb. 2. quaest. 4. Rodriquez tomo 2. quaest. 5. art. 2. Mirandus in ord. iud. quaest. 1. art. 2. Plurima huiusmodi crimina recenset S. Doctor in confessionali, cap. 9. et Canones adducit iniungentes publicas poenas, sane cum proclamata sunt.

Huiusmodi crimina posse absque praevia fraterna correptione denunciari asserunt aliqui.

Adducitur D. Thom. 1. 2. quaest. 33. art. 7. et alii, quos referunt Bouer. in Direct. part. 1. cap. 13. Bisctus quaest. 15. Ratio est, quia bonum commune bono particulari delinquentis praeferri debet, et peccatum publicum sine publica punitione non est relinquendum, ut notat Rodriquez part. 2. quaest. 6. art. 4. post D. Bonavent. loco cit. Inter haec ponatur Fornicatio, saltem si secreta non sit. Vide Dianam part. 2. tract. 2. resol. 69.

Et idem aiunt asserendum de criminibus, quae sunt in alterius damnum pendens in futurum, secundum omnes fere Doctores apud Bouerium ibidem, cap. 14.

Similiter idem dicunt de criminibus, alio sensu publicis, seu notoriis, in civitate, collegio, etc. de quibus D. Bonavent. 4. dist. 13. quaest. 4. Huiusmodi enim secreta non egent correptione, Id docent Sotus de teg. secret. mem. 2. quaest. 5. Bannes 2. 2. quaest. 33. art. 8. dub. 6. Valentia 2. 2. disp. 3. quaest. 10. puncto 5. Miranda in ordine iud. quaest. 11. art 1. et alii communiter, quibus subscribit Camerinus.

Extendit is etiam haec ad crimina privata, etiamsi occulta, quod possint iudicialiter denunciari, sine praevia correptione, et allegat Sayrum lib. 12. cap. 10. Navar. in manu. cap. 18. num. 30. Adrianum in 4. de correp. fraterna, col. 17. Tranc. Aretinum in praxi, part. 2. cap. 9. art. 2.

Ratio eorum est, quia in tali denunciatione, sicut etiam in accusatione non intenditur sola emendatio delinquentis, sed ut poena ei debita iniungatur, vel satisfactio debita parti exhibeatur, ut notant etiam Reginaldus tract. 2. lib. 25. cap. 32. Bonacina Tract. de Legibus, disp. 10. quaest. 2. puncto 5. et remittit ad Dianam p. p. tract. 4. resol. 2. ubi citat multos, Sanctarellum Tract. de haeres. cap. 9. Sanatium in select. disp. 11. num. 56. Bonac. tract. variar. disp. 6. part. 3. num. 9. Sylvium 2. 2. quaest. 33. art. 7. concl. 2. Villalob. sum. part. 2. tract. 4. diffic. 11. Suarez tract. de fide, disp. 20. sect. 4. num. 11. Azor. part. 1. l. 6. cap. 19. quaesito 9. Turtrianum 2. 2. tract. 1. disp. 58. dub. 3. Henriquez lib. 2. cap. 24. num. 10. in Glossa littera C. Simancam in Cathol. instit. titulo 19. numero 11.

Itaque nulli peccato fraternam correctionem praemittendam inferunt, dum omnia esse publica dicunt.

Opposita tamen sententia est vera, quam tuetur S. Doctor locis, a me adductis, disputatione de Charitate, sect. 3. de Correptione fraterna. D. Thom. 2. 2. quaest. 35. art. 7. cum omnibus discipulis.

Sotus de Iust. lib. 5. quaest. 5. art. 1. Canus de locis Theol. lib. 12. cap. 9. Sylvester V. correptio, quaest. 5. Lopez Instruct. part. 4. cap. 54. Ledesma sum. tom. 1. tract. 4. cap. 4. concl. 24. diffic. 2. fol. mihi 134. Ioan. de Cruz in direct. part. 1. prac. 5. quaest. 2. dub. 5. concl. 2. qui loquitur de sollicitata in confessione, quae iubetur denunciare Dominis Inquisitoribus sollicitantem. Zanardus in direct. confess. part. 2. prac. 1. c. 23. quaest. 13. et alii. Idem docuere Castrus de haeret punic. lib. 2. cap. 25. Tolet. Lib. 5. cap. 57. Lazarus Tract. de blasphemia, quaest. 12. num. 31. Homobon. tract. de cas. reser. part. 2. cap. 1. et de exam. Ecclesiae part. 2. tract. 9. cap. 13. quaest. 39. Angelus V. denunc. quaest. 2. Rosella V. Inquisitio, num 1.

Imo Portel. in dubiis regul. v. correclio fraterna, num. 1. id extendit etiam ad crimen haeresis. Itidem Reginaldus in prax. tract. 2. lib. 24. cap. 3. sect. 6. numero 51. si tamen firmiter existimetur emendandus.

Addere Repertorium Inquisitorum, V. denunciator, Gundissalvum de haeret. quaest. 10. num. 10. Decianum tract. 1. lib. 5. cap. 30. Et de casu sollicitationis in confess. id docet Fagundez de praec. Eccl. tract. 2. lib. 4. cap. 2. num. 31. ubi ait : Antequam fiat denunciatio a muliere sollicitata in confessione, praemittenda est fraterna correctio, si detur spes emendationis, quia praeceptum correctionis est de iure naturali, et divino; praeceptum vero huius denunciationis est humanum; unde non potest praevalere adversus praeceptum iuris naturalis. Ut autem correctio fraterna iudicetur profutura, non satis est, semel fieri, et non prodesse; sed oportet iterum, atque iterum adhiberi, quamdiu indicio prudentis speretur emendatio. Haec Fagundez, et nouiter Peirinus in Privil. Minim. tract. 2. constit. 4. Gregorii XV. §. 9. num. 26. et constitut. Pauli V. §. 2. num. 26. Idem expetit Fagundez in 6. praec. Lib. 6. cap. 12. ex D. Thom. 2. 2. quaest. 33. art. 3.

Addo alios, qui concedunt quidem, in crimine formalis haeresis non esse praemittendam correptionem; in aliis tamen, haeresim sapientibus, praemittendam. Ita Fagundez Tract. 2. lib. 6. cap. 4. num. 11. Mollesius in sum. tom. 1. tract. 7. cap. 24. num. 25. Ortiz. sum. cap. 21. num. 17. Homobon. de exam. Eccl. part. 1. tract. 7. cap. 6. quaest. 19. et ex Doctoribus citatis in secunda opinione.

De hac vero materia agunt, praeter citatos, Aldreta de relig. discip. tuenda, lib. 1. cap. 5. §. 4. numero 28. Onuphr. opusc. de sigillo, serm. 2. quaest. 2. dubio 4. P. Eliz. tract. 1. quaest. 14.

Tandem aliqui apud Delrium tract. 3. disq. lib. 5. sect. 4. num. 6. dicunt, praemittendam correptionem, etiamsi dubium sit : An sit profutura; quam sententiam valde aequam existimat, licet ipse, et merito, contrarium sentiat.

Plurimos habes apud me loco citato de corrept. et Bouerium in direct. part. 1. cap. 14.

Philippus Bisctus num. 5. dicit, hos ita intelligendos, ut requirat Evangelium, correptionem fieri praeviam denuntiationi Evangelicae, non autem iudiciali.

Vel si quis eotam de iudiciali loqui intendat, sequendum non esse, ait; et hoc quod dictum est procedere vult, attento iure Canonico, secundum quod omnia crimina sunt publica, ut tradit Glossa in cap. infames, versu. Fures, 6. quaest. 1. et ita ait docere Canonistas, ut testatur Baldus, et de communi, testis est Hostiensis, quem sequitur Ananias cap. statuimus, post numerum 19. de maledict. et his omnibus subscribere Iulium Clarum lib. 5. §. 1. v. hac tamen. Cum autem publicis criminibus non sit praemittenda correptio; sequitur, nulli iam esse praemittendam.

Addit vero Camer. num. 6. correptionem ex iustitia non requiri, sed fieri posse, ut requiratur ex Charitate, si delinquens sit occultus, et bonae famae, et speretur emendatio, et adducit Aretinum post D. Thom. 2. 2. quaest. 68. art. 1.

Animadvertit etiam, quod licet ex correptione emendaretur, licite tamen ille posset denunciari, vel accusari secundum Gregorium de Valentia disput. 5. quaest. 12. puncto 1. vers. dico tertio, et ait, esse mentem D. Thomae. Nam habito bono correcti, potest licite denunciator, vel accusator adhuc sibi proponere Scopum punitivae iustitiae, idest bonum commune, ut alii formidine poenae a delictis abstineant; Et propterea denunciare, vel accusare emendatum. Sed haec, etiam quo ad Regulares falsa sunt, ut docent communiter cum Diana part. 2. tract. 2. resol. 57.

QUOAD sollicitantes vero in confessione, absolute docet quaest. 122. quaest. 42. nullo modo praemittendam correptionem, et adducit Henriquez Paramum Roderiquum, Acugnam, et Navar. locis relatis, a Roderico in compend. quaest. resol. resol. 13. et alios plurimos recenset apud Dianam p. p. tract. 4. resol. 21. et part. 4. tract. 5. resol. 24.

AMPLIAT, etiamsi emendatus sit, et refert Suarez de Fide disp. 40. sect. 6. num. 13. Sancium in select. disp. 11. num. 52. et alios apud Dianam tract. 4. resol. 3. Imo, etiamsi ille Sacerdos statim post sollicitationem poeniteat, denunciandum. Asserit Bonacinam tract. var. disp. 6. punct. 3. num. 4. Sanctarellum de haeresi, cap. 9. et 44. dubio unico.

FATEOR, me lachrymis commisceri, dum meam profero sententiam.

PRIMO quidem non renuo, peccata publicam perniciem spectantia, tanquam contagiosa arcenda, maxime vero haeresim, quae est pestis pessima, ut cancer serpens. Ideo merito prodiit novissime decretum sanctissimi D. Alexandri VII. graviter iniungens denunciationem suspectorum de haeresi, nulla praevia correctione. Et hoc servandum est; ut vidimus tom. 4. disp. 17. de conscientia, quaest. 10. sect. 5. ad propositionem 5.

QUOAD peccatum sollicitationis, video, esse periculosum, ut indicans conscientiam cauteriatam, dum Sacramento sancto salutis abutitur, ad sui, et aliorum, etiam poenitentium damnationem, et ideo non audeo tueri, dicentes, praemittendam absolute correptionem, aut facile credendam emendationem.

SI tamen vere sollicitans sit emendatus, non reprobo opinionem dicentium, non esse denunciandum, quod docent Sotus lib. 3. quaest. 5. art. 5. Molfesius in summa, tomo 1. tract. 7. cap. 24. num. 21. Genuensis in praxi, cap. 18. num. 6. Naldus in summa, verbo Accusator. Victorellus in notis ad manuale, Navar. cap. 25. num. 33. Filliucius de casib. reservat. casu 2. num. 8. Zanardus in Direct. confess. part. 3. cap. 31. Rodericus Acugna Tract. de confessoribus sollicitantibus, quaest. 3. num. 15. et ibi Freitas num. 34. Megala p. p. lib. 1. cap. 5. num. 26. Portell. additionibus ad dub. regular. sollicitare fam. num. 18. Peirinus in Privil. Minimorum, tract. 2. constitut. 4. Gregorii XV. § 6. num. 31. At decretum Sanctae Inquisitionis praeponendum est horum opinioni.

DIFFICULTAS sane est in cognoscendo: An sit emendatus. Felinus in cap. testimonium de testibus, Confessionem Sacramentalem asserit probate, aliquem esse emendatum. Genuensis in praxi, cap. 18. num. 6. putat, posse praesumi emendationem, si talis consecutus est Iubilaeum. Homobonus de exam. Eccl. part. 1. tract. 7. cap. 7. quaest. 33. Freitas in addit. ad tract. de confessor. sollicitantibus, quaest. 8. num. 32. Riccius part. 2. decis. 159. mem. 14. et alii aiunt, quod qui per triennium bene vixerit, emendatus praesumitur.

ALIQUI vero docent, id permitti iudicio boni viri, qui considerata qualitate personarum, totam rem iudicabit cum prudentia, et maturitate, quia arduum est cognoscere correctionem huiusmodi personarum, et ita loquens, etiam de haereticis notavit Freitas quaest. 18. num. 139.

LIMITANT tamen hanc sententiam Fagundez tract. 2. lib. 6. cap. 4. num. 17. et alii quo ad haereticum formalem, de quo semper dubitare possumus, an re vera sit emendatus. Sunt enim haeretici valde subdoli, et more contagiosi virus diffundunt. Ideo apte ab Alexand. VII. contra hos est provisum.

DE caetero nunquam percipere potui argutulas illas Camerini, et Caspensis, Zelo Cydonico acriter conditas, dum omnia peccata esse publica statuunt, et a correptione liberant.

PROFECTO Evangelium cuilibet Christiano debet esse maioris ponderis, quam horum ratiunculae: Si peccaverit in te frater tuus, etc. qui ordo est a Christo Domino, lege divina praeceptus, ut notat etiam D. Bonaventura, D. Thomas, et innumeri apud Dianam part. 3. Tractat. 2. resolut. 37. Apud eos vero exulat omnino Evangelium correptionis.

ADDE et ius naturale servandi alienam famam. Non renuo, satisfactiones debitas exigi posse iniuriae a contumelioso, et facultatum a fure; sed zelus ille iustitiae non est Christianae, exigere vindictam.

PORRO distinctio illa de Charitate, et Iustitia inanis est; quod enim contra Charitatem est, nequit esse actus iustitiae, ne velimus inter virtutes iniustum bellum offensivum suscitare, vide quae supra retuli de correptione fraterna.

QUOD vero ait Bictus, authores nostrae sententiae loqui de denuntiatione Evangelica, quam praecedit correctio; Esto. Sed si iniquum est deferre, tanquam Patri, ante correptionem; iniquius est tanquam Iudici. Ideo et Christus gradatim loquitur: Si te non audierit, dic Ecclesiae, et si Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut Ethnicus, etc.

PORRO vidimus, authores loqui de denunciatione iudiciali, et ad sanctum officium Inquisitionis, etiam in casibus gravissimis pertinente.

QUOD vero, ut omnes culpas ad tribunalia cogat, misere adducit, omnia peccata esse publica ex cap. infamis, 6. quaest. 1. inane est. Ibi enim Glossa solum ait: Est etiam quaedam infamia canonica, quae irrogatur ex quolibet peccato mortali, ut hic, et 32. quaest. 5. Infamia quidem Canonica hic non facit ad rem; nam etiam bigami, et corpore vitiati sunt infames, secundum Canones. Ea igitur dicitur potius indecentia quaedam, quam extra propositum affert Bictus, ad omne peccatum publicum asseverandum.

ENIM vero 35. quaest. 5. cap. 21. ubi relinquens uxorem, excepta fornicatione, dicitur generosae dignitatis testimonium amittere, sive famae, dum sic manet separatus, ut ibi Glossa, seu, ut inter alios generosos inferat testimonium; non facit ad rem ad inducendum omne peccatum publicum esse. Quid enim voluit docere Christus, dicens: Si peccaverit in te?

HIC author e nostris confratrem suum Caspensem adducit quaest. 16. et relatos a Diana part. 7. tract. 3. resol. 44. Trullench. in Decal. Tom. 1. lib. 1. cap. 5. dub. 16. et alios dicentes, non esse necessarium, praeviam correptionem denunciationi paternae praemittere, et allegat S. Bonaventuram, et S. Thomam apud Caspensem, sed immerito, ut ostendi Disputat. de Charitate, sect. 3. de fraterna correptione, quaestione 1. et 2. Et Diana sic concludit: Ego utramque sententiam probabilem existimo esse, licet licet pro necessitate praeviae correptionis tenuerim p. 3. tract. 2. resol. 37. et nunc teneam. Sane D. Bonaventuram (quem opponit etiam Turrianus 2. 1. disput. 89. dub. 4.) iam satis ostendi pro nobis stare.

¶ Ad rationem, quam ex Valentia inculcant, dico, Christum optime novisse, peccatum esse contra aliquem. Ideo ait: Si peccaverit in te, ut exprimeret, correptionem secretam esse praeceptum, etiam in maximis, quae possunt inferri, offensionibus contra nos, et multo magis in aliis, quae nobis videntibus patrantur a proximo.

Non video autem, quo pacto divinam legem velint ipsi immutare, et ius quod habet proximus a nativitate violare, deferendo ad publicum tribunal secretum lapsum, qui alioqui non tendat in publicam perniciem. Quod enim alii per hoc detetteantur a peccato, non est satis, ut immutetur ordo Evangelii, aut ius naturae evertatur, manifestando occulta cuiusque, ut sic nullus omnino locus ordini a Christo instituto, seu potius a naturali iure declarato, reliquus sit.

Doceat id Valentia; doceat quoque Suarez in sua Religione, in qua renunciatur iuri. Et si id absque difficultate potest fieri legitime, cur ipsi in hoc adeo premunt, ut renuncient novitii eorum suo iuri naturae?

Cur Pontificia emanarunt diplomata, ut ordinem hunc sustineant? Cur tot volumina, ut ritum hunc, posita renunciatione, tueantur contra multos?

¶ Addo quod si deferre Praelato, ut patri, haec necessaria a Christo statuta sunt praeludia; multo arctius antequam in publicum iudicium deferantur, quam illationem non viderunt adversarii, dicentes, praemittendam correptionem ante denunciationem Evangelicam; non autem ante iudicialem. Profecto maius damnum infertur famae, dum peccatum defertur ad tribunal. Quod si maior esset delatio ad Praelatum, tanquam ad Patrem, posset ea denunciatione uti, ut procederet ad iudicium, quod ipsi adversarii exhorrent, ut fatetur Bictus cap. 16. num. 6. referens Sotum, Suarez supra, et Cardinalem de Lugo de iust. tomo 2. disp. 37. sect. 7. num. 81. Dianam resol. 46. et 47. et alios apud hos.

¶ Scio, nonnullos dixisse, dum crimen non esset omnino occultum, sed in iudicio posset probari, tunc charitatem, per quam inchoata est causa, imperare iustitiae, ut iudicialem incipiat processum, si tali modo spes esset, ut delinquens corrigeretur. Ita Filliuc. tomo 2. tract. 28. cap. 8. num. 164. Sanchez l. 2. l. 6. dub. 11. num. 11. Trullench in decal. l. 1. cap. 5. dub. 16. num. 8. quos sibi a latere struxit Bictus, ut ostendat suae opinionis firmitatem.

At loquuntur isti, quando minori damno peccatoris non posset eius emendatio haberi; si enim sit spes emendationis per correptionem secretam; intelligunt iuxta Evangelium non esse ad tribunalia currendum, tunc enim charitas non potest imperare iustitiae diffamationem peccatoris poenitentis, nisi eius privata poenitentia relinqueret extra vulnera in Reipublicae perniciem, quia tunc ordinata charitas providere tenetur bono communi.

¶ Igitur, si peccator sperneret correptionem, vel scires, eum ex correptione venenum potius hausturum, posses omittere fraternam correptionem, ut docet etiam D. Bonavent. ad 17. Lucae, ubi de hoc agitur.

Quod si crimen esset in grave Reipublicae damnum; posset Iudex uti notitia, quam habet, ut Pater, et obligare scientem, et paterne denunciantem ad iudicialiter denunciandum, dum non suppetit alia via ad illud damnum publicum, vel etiam privatum innocentis arcendum.

Quod si ille nolit denunciare, poterit Iudex fiscalem creare, qui denunciet, dum sperat, se habiturum probationes. Ita Bictus, adducens Caspensem tomo 2. tract. 17. disp. 6. sect. 3. num. 35. Suarez de Relig. lib. 10. cap. 1. 2. et 12. Dianam resol. 46. et 47. qui tamen subdit, non posse procedi ad iudicium in hoc casu, nisi quantum necesse est ad emendationem obtinendam.

Admonet vero Sayrus l. 12. cap. 10. num. 7. raro evenire apud Iudicem saecularem, fieri transitum a denunciatione Evangelica ad iudicialem, eo quod crimina apud iudices saeculares non deferuntur, nisi per accusationem, vel denunciationem iudicialem. Item Iudex saecularis nunquam excipit crimina, nisi, ut in publico puniat, et in scriptis coram Notario; Apud Iudices vero Ecclesiasticos id contingit.

Denunciare autem possunt omnes, positis nonnullis conditionibus.

Prima est, ut denuncians non sit infamis, ut notant Baiard. ad Clarum §. fin. quaest. 7. num. 13. Iodocus in practic. crim. cap. 7.

Secundo ne sit inimicus. Ita Doctores citati. Quare peccat lethaliter iudex non recusando denunciationem inimici. Ita Innocentius, et Hostiensis C. dudum, v. electionis de electione. Archid. in C. quaerendum, 2. quaest. 7. Felin. in cap. quae in Ecclesiarum num. 13. de constit. Menoch. de arbitr. iud. sem. 5. casu 481. ubi e citatis hic Doctoribus ait, dignosci denunciatorem Zelo vindictae deferentem, ex qualitate personae, ferocitate vultus, modo denunciandi, etc. Sequitur Megala praxi crim. canonica, cap. 10.

Tertio repelluntur conspiratores, et personae viles. Ita Barratd. Iodoc. supra, et Bictus quaest. 17. num. 5.

Quarto excommunicatus nominatim denunciatus. Ita Caiet. 2. 2. quaest. 68. art. 2. Rodriquez tom. 2. qq. Regul. quaest. 6. art. 3.

Quinto excluditur Religiosus a denunciando in casu sanguinis, nisi adhibita protestatione. Ita Couar. in Clem. si furiosus, p. 2. §. 5. Rodriquez supra, et est communis. In aliis vero casibus admittitur, cum admittatur ad maius, scilicet ad accusandum. Nec obstat Clem. exivit §. proinde, ubi interdicitur accusatio circa rerum dominia, quae ipsis ex vi professionis prohibentur. Ita Elizeus tract. 1. quaest. 13. num. 8.

Sexto Laïcus non admittitur ad denunciandum Ecclesiasticum, nisi suam prosequatur iniuriam. Est communis opinio Gloss. in summa 1. quaest. 7. et omnes admittunt, ut ait Foller. in pract. Crim. can. fol. 48. num. 45. Subscribit Clar. §. fin. quaest. 14. versu, propter reverentiam. Reddit rationem, quia Laïci solent esse malevoli Ecclesiasticorum, unde potius odio, quam Zelo moveri praesumuntur. Et est vulgatum id: Laïci fere semper clericis infesti. C. Laïcos 2. quaest. 7. Quae aversio est saepe etiam Clericorum adversus Regulares, ut refert S. Doct. quaest. 27. Super Regulam.

Limita in criminibus exceptis, in quibus admittitur Laïcus ad denunciandum Ecclesiasticum, ut probat Glossa in cap. cum P. Manconella, de accusat. si tamen sit bonae famae, ut ait Glossa ibi.

Plures a denunciando repelli invenies dub. sequent. ubi de accusatione disseretur.

Debet autem Denunciatio continere nomen denunciantis, et Denunciati, Iudicis, Criminis commissi, loci, et temporis. Ita Elizeus ubi supra num. 7. alias esset invalida. Ita communiter apud Clarum quaest. 10. vers. Scias autem §. fin. Debet et testem producere, sine quo non potest Iudex examinare in singulari, nisi loco testis indicia, vel infamia, vel quid simile occurrat, ut aiunt Caiet. quaest. 69. art. 2. Valentia quaest. 13. punct. 2. Deltius l. 5. disq. sect. 1. Sà v. Iudiciales actus. Tanner. disp. 4. quaest. 4. num. 73. cum D. Bonau. 4. dist. 13. quaest. 4. ad arg.

POTEST autem denunciatio vel porrigi in scriptis, ut de accusatione tenent Bartol. et Card. et alii apud Clarum quaest. 12. Vel esse tantum verbalis, et a Notario scribi, ut tenet Salyc. in Leg. poen. Cod. de accusat. num. 2. iuxta formam Leg. Libellorum, ff. de accusat. et potest etiam fieri per litteras, ut tenent Abbas in C. Licet a beato, de accusat. Bettus in praxi tit. 7. cap. 5. Arretin. in praxi, cap. 9. num. 4.

DEBET etiam adscribi dies datae, sine qua invalida esset querela, seu denunciatio. Ita communiter apud Clarum quaest. 10. cit. qui tamen id non putat necessarium Lex Libellorum, ff. de accusat. ubi dicitur: Nec diem autem, nec horam invitus comprehendet.

DEBET autem Iudex graviter perpendere denunciationem, et quaerere de probitate denunciantis, ut monet Innocentius de C. Nulli, de accusat. Oldrad. cons. 224. Clar. §. fin. quaest. 15.

PERPENDAT etiam personam denunciati, ut monent Innocentius, Oldradus, et Clarus, et si vitae integerrimae, et authoritatis sit, non facile admittatur, ne fama gravis viri pereat, iuxta cap. si quis sunt, et C. quaerendum, 2. quaest. 7. et D. Thom. 2. 2. quaest. 68. art. 1. ad 2. Imo contra tales non denunciationem, sed accusationem tantum recipiat Iudex, quae ad poenam talionis accusatorem obliget, ut colligitur ex C. repellantur, de accusat. et docent Speculat. de denunc. §. Hostiensis, titulo de iniquis, §. 2. Glossa in c. Cum contingat de rescript.

DE iure Denunciator tenetur probare, ut notat Clar. quaest. 7. per textum in Leg. Divus. Et in Leg. ab accusatione, §. nunciatores, ff. ad Turpill. tamen communis praxis hoc non admittit, ut dicunt apud Clarum, Mariam. Salic. et Cardin. Alex. sed id intellige plene. P. Eliz. tract. 1. quaest. 13. num. 25.

QUANDO igitur denunciatio est apta, debet Iudex denunciationem admittere, et interim denunciatus ad dignitates est inhabilis, C. Omnipotens Deus, de accusat.

ADMISSA denunciatione tenetur Iudex inquirere, alias peccat negligendo iustitiam, ut tenent communiter Doctores, praesertim Glossa in C. Excommunicamus, vers. neglexerit, de haeret. Panormitanas in C. cum dilectus de accusat. D. Thom. 2. 2. q. 54. art. fin. D. Bonau. in speculo animae, cap. 2. circa finem, Bossius tit. de offic. corrup. Roder. t. 2. quaest. 39. art. 1. Caueat tamen ne inquirat, antequam constet de corpore delicti, ut dicam dubio 3.

ACCUSATIO est delatio alicuius criminis ad vindictam publicam, legitima interveniente subscriptione. Ita communiter Doctores, teste Claro quaest. 12. Less. T. 1. l. 2. cap. 30. Azor. l. 13. cap. 19. Filliuc. Tom. 2. tract. 40. cap. 7. num. 201. Roder. de ord. iud. cap. 5. Fagundez in octavum praeceptum Decal. cap. 47. P. Eliz. tract. 1. quaest. 12.

PLURIMI sunt, qui iure communi ab accusando repelluntur, quos refert Clatus quaest. 14. et S. Antoninus 3. p. tit. 9. cap. 8. §. 2. Bouër. in direct. p. 2. cap. 17. Farin. quaest. 12. e quibus aliquos etiam recensui, qui itidem denunciare prohibentur. Excluduntur Criminosi, Apostatae a fide, Haeretici, vel de ea suspecti, Pagani, et Iudaei, qui non possunt Christianos accusare cap. non potest et cap. pagani, 2. quaest. 7. et Calumniatores C. similiter 3. quaest. 5.

ITEM de facili litigantes, dicto C. similiter. Item inimici, et de recenti reconciliati, cap. accusatores 3. quaest. 5. Item consanguinei inimicorum, et familiares, ac domestici eorum cap. accusatoribus 3. quaest. 5. Item socius criminis, Impubes, Minorque viginti annorum, Miles, et mulier, et qui a testimonio ferendo repelluntur. Item constitutus in peccato mortali de iure canonico. Vide Clarum quaest. 14. alios etiam referentem. Et Glossam in C. si legitimas, de accusat. ubi sic eos enumerat:

Foemina, pupillus, delatus, crimine tentus. Suspectus quaestu, corruptus, sortilegusque, Infamis, servus, pauper, cum milite, Princeps, Libertus, socius socium, nec non inimici, Clericus Ecclesiam nullus deferre valebit.

PROFECTO accusator odiosus est, et non ex charitate, sed ex livore agere praesumitur, iuxta Glossam in cap. decreto, 2. quaest. 6. et ex text. in C. Si omnes, 6. quaest. 1. et hinc est, quod accusatio illandabilis intentio nuncupatur, C. si quis Episcopus, 2. quaest. 7. quae vix sine culpa exerceri potest, secundum eandem Glossam, et post eam Foller. in praxi, crim. can. 4. num. 9.

AUDI D. Gregorium l. 6. Moral. cap. 13. apud D. Bonau. in Phar. l. 3. cap. 3. Invidi dum bonum, quod vident, accusare nequeunt, excaecati malitia, malum quod non vident, ad accusationem quaerunt. Tamen potest esse etiam iustitiae executor C. illud 23. quaest. 4.

DEBET autem Iudex alte pensitare illud D. Isidori in Synonim, cap. 16. effatum. Ante proba, et sic iudica. Non enim qui accusatur, sed qui convincitur, reus est. Id alte proponit D. Bonaventura loc. cit. Pharetrae.

TENETUR primo Accusator ad ea, quae de denunciatore dixi, et amplius tenetur totum scribere, et se subscribere ad poenam talionis, nisi crimen probauerit, ut declarat Bartol. et Aretinus, et sequitur Clarus quaest. 12. P. Eliz. num. 9.

QUAMVIS autem de iure civili haec poena non servetur, ut notat Clarus, tamen de iure Canonico servari ait. Consentit Card. Alex. in C. libellorum circa finem 2. quaest. 8. Sic capite qualiter, et quando, 2. de accusat.

PRAESENTATA accusatione, tenetur vera crimina non abscondere, ut notant D. Thom. 2. 2. q. 68. art. 3. Sotus de teg. secreto, membr. 2. quaest. 5. col. 6. Navar. in Manuali, cap. 25. num. 3.

PARTE petente, tenetur accusator calumniae iuramentum praestare. Farin. quaest. 16. num. 28. citans Doctores in Leg. 2. Cod. de fin. instrum. et de communi Italiae observantia testatur Bartol. in Lege 1. num. 6. Cod. de iuram. calum. et tenet Clarus, §. fin. quaest. 18. allegans multos.

TRIA in accusatione cavenda sunt: Calumnia, Praevaricatio, et Tergiversatio, ut notat Fagundez l. 8. cap. 47. num. 11.

CALUMNIA est falsa imputatio, facta scienter, et incutrit calumniator debitum restitutionis. Calumniari etiam ille dicitur, qui de vero crimine, sed occulto, quod in iudicio probari non potest, scienter accusat, eodemque modo tenetur ad restitutionem damni; ita D. Thom. 2. 2. quaest. 68. art. 8. Sotus de teg. secr. in 2. quaest. 5. concl. 5. Sayrus cap. 15. in octavum praeceptum, num. 12. Roder. de ord. iud. cap. 6. Fagundez loco citato.

PRAEVARICATIO duplici casu occurrit. Primo dum accusator in occulto favet Reo. Secundo quando tacet, ac tegit vera crimina, et maiora; exponens in libello minora.

Hoc praevaricationis genus contingere potest etiam in Iudice, acceptando scilicet falsas exceptiones, testimonia, et instrumenta, ut reum liberet, ut notat D. Bonan. in speculo animae, cap. 2. ad finem, et ultra peccatum, quod committit, tenetur etiam restitutioni, quia contra Iustitiam, et officium suum egit, quaerens accusatorem inique opprimere, et reum subtrahere.

CONTINGIT etiam in Advocatis ostendendo parti adversae fundamenta sui clientis, vel non fideliter defendendo, vel aperiendo adversariis viam ad causam inique vincendam, quae omnia iniqua sunt contra iustitiam, ut docet S. Doctor supra, Sotus loc. cit. concl. 5. et Navar. cap. 25. num. 10. Rodriquez num. 5. D. Thom. quaest. cit. art. 3. ad 2. Sayrus num. 14. Fagundez num. 13. qui consentiunt, cum teneri ad restitutionem.

TERGIVERSATIO est, quando sine iusta causa desistit ab accusatione, cum ad prosecutionem eius ob bonum commune tenetur.

DANTUR tamen casus, in quibus potest desistere. Primo in criminibus, quae ad bonum Reipublicae non conducunt. Secundo, quando bona fide incipit causam, et mox suum videt errorem. Tertio propter metum gravem. Quarto, si imperio Principis repellatur. Vide Sayrum lib. 12. in fine, Less. l. 2. cap. 30. dub. 3. num. 15. Sotum loc. cit.

FAGUNDEZ num. 14. qui num. 16. instituit quaestionem: An ante accusationem semper sit praemittenda correptio. Et respondet negative, si possit delictum probari, sive intendat vindictam propriae iniuriae, sive bonum Reipublicae, et ait, esse communem Doctorum, et allegat Less. l. 1. cap. 30. Filliuc. tomo 2. tract. 40. cap. 7. num. 103. Gloss. in C. licet, de simonia, 2. quaest. 8. Sylvest. v. accusatio, quaest. 3. Caietanum 2. 2. quaest. 33. art. 7. Navar. Summa Lat. cap. 18. num. 30. Driedonem de libertate Christiana cap. 10. Roder. de ord. iudic. cap. 6. et alios, et in hoc distinguit denuntiationem, quae ad emendationem dirigitur, ab accusatione, quae tendit ad vindictam sceleris, ob publicum bonum. Sed Rodriquez loc. cit. adducto Corduba, addit, teneri quamvis ad correptionem, si emendationem sperat. Addit Sotus loc. cit. concl. 4. Durand. 4. dist. 19. Ratio est, quia finis principalis debet esse emendatio Rei. Sed ipse Fagundez persistit, si delictum est publicum, et possit probari, et in hoc esse Reum in causa; quia suum delictum fecit publicum. Non renuo sane, quando delictum est publicum, iuxta ea quae dixi dubitatione prima.

ADVERTE, ius Civile, et Canonicum Iudicibus praecipere, ne in causis criminalibus procedant absque accusatore C. si legitimus, de accusat. et Leg. Illicitus, ff. de officio Praesidis, et docent D. Thom. 2. 2. quaest. 7. art. 3. in corp. Caietanus ibi, et alii Thomistae Roderiq. de ordine iudic. cap. 5. Fagundez cap. 48. num. 3. et D. Bonaventura passim.

PROBATUR a S. Doctore ad 8. Ioannis, ubi observat, truncatum fuisse iudicium, quia illi accusatores recesserunt. Ideo ait Christus: Ubi sunt qui te accusabant? Nemo te condemnavit: Nec ego te condemnabo. Accusatores autem recessisse admonet, quia inepti erant ad accusandum, cum ipsi essent criminosi.

PROBATUR secundo a S. Doctore ad 5. Ioan. in ea verba: Sicut audio, sic iudico, ubi late disserit, afferens D. Gregorium in Moral. cap. 14. in id Iob. 29. Causam, quam nesciebam, diligentissime investigabam, ubi ait: Nota de Iudicio, ne ad proferendam sententiam iniquam praecipites esse debeamus, ne temerarie indiscussa iudicemus, ne qualibet mala audita nos moveant, ne passim dictis sine probatione credamus, etc.

IPSE Deus, cui omnia nuda sunt, et aperta, in suis iudiciis examina adhibet; ut patet Ioelis 3. Deducam eos in vallem Iosaphat, et disceptabo cum eis. Id repetit Matth. 25.

Unde et de Domino legitur Genesi. 18. Descendam, et videbo utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint. Deinde sic prosequitur explicationem eiusdem capitis S. Doctor: Secundo figuratur, quod iudicium debet esse in processu iustum. Unde ait. Iudicium meum iustum est. Et Deuter. 19. Iudices, et Magistros constitues, ut iudicent iusto iudicio, ut enim ait Tullius de off. l. 1. Iudicis est in causis verum sequi, nec nocentem defendere, nec condemnare innocentem: Qui iustificat impium, et qui condemnat iustum, abominabilis est uterque apud Deum. Item insinuatur hic quod iudicium debet esse in sententiando ordinatum. Idem habet ad cap. septimum.

Ex quibus habes etiam illos casus, in quibus possunt iudices sine accusatore procedere via inquisitionis.

PRIMUS est, si Iudex cum aliis videat, crimen perpetrari. Secundus, quando sunt publica indicia, et fama clamorosa. Tertius est, cum praecedit denunciatio iuridica ad vindictam publicam delictorum, ut fit in tribunali Sanctae Inquisitionis: Differt autem ab accusatione, quia non tenetur probare. Ubi etiam indicatur, in delictis gravioribus, ubi non est accusator, Fiscalem habere locum accusatoris; et hic tenetur probare, et nisi possit probare, accusans peccat, ut aiunt Aragon. 2. 2. quaest. 67. art. 3. in fine, Roder. de ord. iud. cap. 5. num. 3.

QUOAD obligationem accusandi. Primo tenetur accusare, qui vident damnum aliquod Reipublicae imminere, vel etiam aliis insontibus, et alia via nequit impediri; tenetur ex charitate Iudici denunciare. Ita communiter Doctores. D. Thom. 2. 2. quaest. 68. art. 1. Sotus loc. cit. quaest. 5. Sylvester v. Accusat. quaest. 2. Gomez Tom. 3. var. cap. 1. num. 9. et probatur, C. sicut dignum, §. illis etiam, de homicidio. Imo in foro externo, sciens delictum committendum contra Principem, vel Rempublicam, et non revelans, punitur, ut auctor delicti, Batthol. in Leg. virum, ff. ad Leg. Pomp. de parric. et Leg. 1. §. occisorum, ff. ad Syllan. Salicetus in Leg. prima, Cod. ad legem Cornel. de sicar. Gomez loc. cit. num. 8. et Leges Gallicae in Regno Galliae id praecipiunt.

NON tenetur tamen accusare is, qui probare non potest; nemo enim tenetur alterius malum arcere gravi suo damno, quod subit accusans, et non probans. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. 68. loco citato, et alii apud Fagundez cap. 49. num. 4.

PECCAT autem tantum contra charitatem, qui non accusat, cum tenetur, nisi sit officialis iustitiae; quia hic contra Iustitiam peccat, ut notat Fagundez num. 8.

ORITUR etiam dubium, quia consanguinei admittuntur ad iustam vindictam petendam suorum usque ad quartum gradum, ut probabilius est apud Fagundez l. 8. cap. 48. num. 10. et colligitur ex Leg. petitionum, Cod. de advocat. An, quando plures consanguinei concurrunt ad accusandum reum de aliquo delicto, omnes possint a Iudice admitti.

ASSERUNT Motla in Emporio iuris, titulo de Legibus, quaest. 14. num. 9. et Senatus Ulyssiponae anno 1616. ut refert Melchior Phoebus tit. 1. decis. decisione 9. num. 10. et ratio est, quia ius vindicandi mortem defuncti, est penes quemcumque ex haeredibus in solidum, et non pro parte, Leg. portiones, ff. de his, quibus ut indign.

NEGANT alii; sed debere iudicem eligere unum propinquiorem magis idoneum, Leg. si plures, ff. de accusat. et Leg. si vero, §. haec autem, ff. de his qui occiderunt, vel effuderunt. Et docent Gomez t. 3. variarum, tit. de delict. cap. 1. num. 35. Vincentius Franchus in 1. p. decis. 382. Fagundez l. 8. cap. 50.

INQUISITIO est tertius procedendi modus, ab accusatione et denunciatione distinctus, cum duae priores saepe seorsim exerceantur; saepe etiam sunt velut posterioris Pedissequae, cum ipsam sequantur ad melius inquirendum de crimine: Hunc procedendi modum licitum esse nullus Iuris canonici gnarus ambigit, cum variis ibi textibus aperte insinuetur, ut C. qualiter et quando 2. de accusat. C. inquisit. eodem, ut habet P. Elizzus tract. 2. de modo proced. quaest. 1. num. 3. ubi authores etiam aggregat. Ratio est publica securitas, cui Iudex subiit onus prospiciendi, quod nequit praestare, nisi etiam de delictis inquirat, cum autem alicui iniungitur finis, mandantur ei media talem finem attingendi.

PRAETEREA potiori iure incumbit Iudici inquirere, quam Actori agere; illud enim magis respicit iudicii substantiam; sed iura mandant Actori, ut actionem obtendat, ut habet P. Elizzus tract. 2. ubi supra; et probat tract. 1. quaest. 10. num. 14.

An vero etiam Iure civili, vel consuetudine sit in Curia saeculari licitus, controvertitur apud eundem Elizzum num. 4. ipsum vide.

Ex his Inquisitio definitur legitima quaedam investigatio, quam Iudex ex officio efficit inquirens de aliquibus criminibus, aut de aliquo delinquente, infamia delicti laborante, emendationem illius primario intendens. Ita Iodoc in pract. crim. tit. de Inquis. cap. 8. Clar. §. fin. quaest. 3. Farinac. quaest. 1. num. 3. Rodriquez Tract. de Ordinario, cap. 2. et patet ex C. qualiter, et quando, 2. de accusat.

DUPLEX est autem Inquisitio. Prima est generalis, qua, incerto delinquente, generaliter inquiritur, quis delictum commiserit? Particularis est, quae fit specialiter contra aliquam personam.

INQUISITIO generalis, seu generalissima, de qua in C. perniciosa, de off. Ord. et C. Trident. sess. 7. cap. 7. et sess. 24. cap. 3. nulla praecedente infamia fieri potest in Visitationibus, iuxta cap. Romana, §. sane, de censibus in 6. et C. Trident. cap. 8. et 20. de reform. sess. 7. et notant Bonac. alios adducens de praeceptis decal. disp. 10. quaest. 2. p. 5. Fagundez in octavum Praeceptum decal. lib. 8. cap. 46. num. 7. ubi ait, esse communem Doctorum, excepto Alciato cap. 1. de off. ordin. num. 5.

IN hac autem inquisitione non potest inquiri de Petro, vel Titio; vel an tale, vel tale delictum commiserit, sed solum, quis in tali re deliquerit, vel tali. Ita Rodriquez tract. de ord. iudic. cap. 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 19. Angel. v. Inquis. §. 1. Sylvest. ibi, quaest. 4. Sotus l. 1. de Iust. quaest. 6. art. 5. concl. 5. et relect. de reg. secreto, quaest. 6. membr. 2. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 12. controv. 6. Aragon. et Bannes ibidem. Navar. Man. Lat. cap. 18. num. 38. Valentia disp. 5. quaest. 14. p. 1. Tanner. disp. 4. quaest. 4. num. 74. Colligitur expresse ex C. qualiter, et quando, dist. 2. et C. cum oporteat. Et C. Inquisitionis, de accusat. et C. Heli, de simonia, et C. Deus omnipotens, dist. 2. quaest. 1.

PROBATUR ab istis apud Fagundez num. 9. multis authoritatibus ex D. Bonav. ex illo Genesis 18. ubi Dominus expectavit clamorem Pentapolitanorum, et mox ait: Descendam, et videbo, utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint.

PROBATUR secundo a D. Bonav. ad 16. Lucae, illa parabola Villici, qui diffamatus est, quia bona dissipasset; non enim vocatur ad singulare examen ante clamorosam diffamationem. Ideo enim famam negligens meruit inquisitione severa ad quaestionem vocari.

PROBATUR tertio a D. Bonav. in Diaeta, tit. 10. cap. 3. nam Dominus non processit ad inquisitionem fratricidii contra Caïn, quo usque non audivit vocem sanguinis fratris eius clamantem, et invocantem iustitiam Dei. Hoc testimonio nititur Pontifex in dicto cap. qualiter, et quando.

PROBATUR quarto a D. Bonav. ad 3. Ioan. ex facto Christi, qui quousque valuit habere emendationis Iudae, eum toleravit, et quia crimen adhuc erat secretum, ita eum correxit, ac si inter ipsum solum; nemo enim discipulorum intellexerit; id ipsum determinat Pontifex, C. si quis potestatem 23. quaest. 4. ubi dicitur: Iudicis non est sine accusatore damnare, sicut nec Christus Iudam abiecit.

HINC, quamvis Iudex delictum sui subditi agnoscat, de quo nullum est iudicium publicum, nec clamorosa insinuatio, vel sparsus rumor; sed adhuc est omnino occultum; et sciat etiam, tres, vel quatuor testes id scire; nequeat via inquisitionis particularis de illo specialiter inquirere, ut eum puniat. Sic expresse declarat Innocentius III. C. Inquisitionis de accusat. §. Tertia dubitatio ibi. Non sufficere ad inquirendum specialiter contra aliquem, non infamatum, etiamfi duo, vel tres testes iurati, etiam exceptione maiores, asserant, se vidisse hominem aliquem delictum illud commisisse: Et haec totius mundi praxis, ut testatur Farinac. quaest. 9. et alii apud illum. Nam accusator necessario requiritur ad puniendum aliquem, vel clamorosa insinuatio, et talia indicia, quae vicem accusatoris subeant et virtualiter accusent, ut Fiscalis, et iustitiae promotor, qui ex officio tenetur accusare, qui etiam in conscientia non potest accusare, nisi id, quod potest probare, et nisi praecedant indicia sufficientia. Hanc veritatem tradit Caietanus 2. 2. quaest. 69. art. 1. et 2. Sotus relect. de teg. secr. membr. 2. quaest. 6. Navar. in C. inter verba, 11. quaest. 3. concl. 6. coroll. 48. num. 579. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 2. controv. 6. Aragon. quaest. 67. art. 3. Valentia disput. 5. quaest. 14. p. 1. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 200. Rodriquez de ord. iud. cap. 3. num. 4. Fagundez l. 8. cap. 46. num. 10. Tanner. loc. cit.

QUOD si inquisitio fit generalis de sceleribus; non potest fieri particularis de Petro, vel Paulo, nisi laborent infamia, ut docent Caietanus 2. 2. quaest. 69. art. 1. et 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 22. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 2. controv. 7. Sotus de seg. secr. membr. 2. quaest. 6. Palud. 4. dist. 19. Adrian. quodl. 11. Aragon. ibi disp. 2. Ioannes ibi disp. 10. Valentia, et Tanner. cum Rodriguez supra.

Probatur, quia praesumitur quis bonus, dum non laborat infamia; et ideo gravis ei iniuria infertur inquirendo, an sit facinorosus.

Quod idem sequitur, si crimen aliquod sit patratum, et non laboret Petrus infamia, non potest inquiri in particulari: an ille sit patrator. Ita Doctores citati; puta si cadavet occisi sit in via. Et hoc solum volunt Doctores citati, Caiet. et Adrianus, adducti a Diana p. 1. tract. 13. resol. 63. Solus Sotus renuit; potest tamen inquirere in genere: Quis commiserit? et venari indicia; verbi gratia, quis eo tempore illuc transierit? an armatus? an praeceps, et fugiens? et ex illis inditiis ad personam, quae caepit infamari, procedere. Ita communiter Doctores, Rodriq. num. 5. Sayrus num. 21. Sotus de teg. secr. membr. 2. quaest. 6. Nauarrus C. inter verba, concl. 6. correl. 46. num. 214. Corduba Summa, quaest. 64. p. 1. Petrus Nauar. l. 1. de restit. cap. 4. num. 154. Aragon. loc. cit. Fagundez num. 18. Malderus 2. 2. Tract. 6. cap. 1. disp. 119. Villalob. Tom. 2. tract. 14. diff. 7. Valentia, et Diana loc. cit. Bannes 2. 2. quaest. 70. art. 1. disp 2. Sà verbo Iudiciales actus §. de modo procedendi, Salonius controv. 7. Tabiena, v. Inquisitio, §. 8. et huius opinionis fuit etiam D. Thom. ut refert Sylvester, v. corrept. quaest. 8. Idipsum videtur sentire D. Bonavent. serm. 3. in decem praecepta, ubi hoc observandum accinit, quoad substantiam, ad purgationem, quae iuramento fiebat a populo viciniori, invento cadavere, cuius interfector ignorabatur, postquam inquisitum esset de interfectore, et non fuisset inventus.

Hoc autem consuetudine invectum est, ut sine accusatore in tali casu procedatur; potest autem consuetudo, legitime praescripta, tollere, vel limitare ius positivum C. ult. de consuetudine, et Leg. de quibus, ff. de Legibus, et hoc in toto mundo servari ait Innocentius in C. Bona memoriae et Canonistae in C. Inquisitionis, et Diana p. 2. Tract. 15. resol. 63. ubi multos adducit.

Neque tamen illico tenebitur reus se prodere; quia, licet Iudex habeat ius interrogandi testes, non tamen habet ius interrogandi reum: an sit ipse, nisi postquam satis probatum sit, ut dicam quaestione sequenti.

Quod si unus tantum sciat Reum, non tenetur eum prodere, ut notant Sayrus l. 12. cap. 10. num. 26. Fagundez num. 20. tunc autem aiunt teneri confiteri, quando sunt plures, qui crimen sciunt.

Addo, quod si aliquis de uno crimine sit infamatus, et de alio non; potest inquiri de illo tantum, de quo est infamia.

Oportet autem hic explicare, quid sit esse infamatum de aliquo crimine, vel clamosose infamatum. Infamia est frequens vox bonorum, et proborum hominum, quae hominem de tali crimine suspectum reddit. Dicitur: vox bonorum, ut excludatur rumor etiam inter malos. Dicitur: de tali crimine, ut inferatur, non posse de alio inquiri. Ita Caiet. 2. 2. quaest. 69. art. 1. Sotus l. de iust. quaest. 6. art. 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 12. Unde Sotus merito invehitur in Magos, sive Ariolos, qui arte diabolica inquirunt aliorum scelera, eosque iudices acriter reprehendit, qui, ex illorum dictis, aliqua in particulari contra aliquem inquirunt. Eosdem graviter Pontifices apud D. Bonau. in confessionali, cap. 3. particula 37. et 38. increpant, et contra huiusmodi procedendum notat ex dist. 26. quaest. 5. Non oportet, si quis Episcopus.

Hanc vero infamiam ait Beia casu 32. ex iuris utriusque peritis, esse probandam duobus saltem testimoniis, qui deponant, se ita publice audivisse, vel ita passim dici, ut ait etiam Less. cap. 29. dub. 16.

Alias conditiones, ad probandam famam requisitas, recenset Delrius l. 5. sect. 5. referens Iuristas multos, dicentes, nunquam, se vidisse processum, in quo fama esset statis probata.

Laborant autem Doctores in assignando numero hominum ad convincendam infamiam necessario; Canonistae in C. Inquisitionis, de accusat. docent, denarium numerum esse necessarium. Tannerum vide, ex communi dicentem num. 76. requiri maiorem partem populi, vel parochiae.

Verum nihil de iure definitum est, ut advertunt Sotus l. 3. de Iustitia, quaest. 6. art. 2. concl. 6. et relect. de teg. secr. membr. 2. quaest. 6. disp. 3. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 13. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 2. controv. 1. Fagundez l. 8. cap. 46. num. 26. Ita relinquitur iudicio prudentis. Clamorosa insinuatio est vox populi, vel publicus rumor inter multos de tali crimine extra iudicium, ut ait Baffaeus, v. Indicium publ. num. 4.

Quoad indicia, vel circumstantias, debent graviter indicare factum, ut notant D. Thom. quaest. 69. art. 2. Caietanus, et Salon. ibi, Sotus l. 5. de Iustitia, quaest. 6. art. 2. Valentia disp. 5. quaest. 13. p. 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 13. qualia sunt, si in lecto nudus cum nuda inveniatur, crimen fornicationis graviter indicant. Si quis districto ense cruentato iuxta occisum deprehenditur, et similia; homicidium indicant.

Iam vero si unus incipiat nominare aliquem, ut reum delicti, ista nominatio viam aperiet ad inquirendum specialiter contra nominatum, idest ad assumendum contra eum alias informationes: Ita Farinac. quaest. 1. num. 49. Innocent. supra, qui ait, hoc de consuetudine servare totum mundum, Bart. in Leg. 2. §. si publico, num. 9. ff. de adult. Baldus in Leg. edita Cod. de eden. et alii apud Clatum, §. fin. quaest. 5. Aretin. in C. cum oportet, num. 44. de accusat. et Nauar. rubric. de Iudice, post numerum 88. ubi ait, opinionem Innocentii in Theorica, et praxi receptam esse: Ita etiam Tannet num. 79. Lessius cap. 89. disp. 15. numero 124.

Notat vero Philippus de Bictis quaest. 11. primum testem, qui nominat delinquentem, haberi pro denunciante, cum Deciano resp. 93. num. 125. ideo, ut denunciator non probat, ac contra Iudices oppositum facientes exclamat Dettas conf. 251. n. 103. et sequitur Guez defens. 29. cap. 2. num. 18.

Addit Bictus, quod si quis interrogatus iuridice detegat indebite occultum auctorem, poterit tamen iudex ad inquisitionem specialem contra detectum procedere, secundum Nauar. rubr. de ind. num. 87. non obstat Franciscus Arretinus in pract. cap. 13. et Less. de iustitia, et iure lib. 2. cap. 29. dub. 15. ubi contra Sotum tenet, non modo posse, sed teneri procedere; subsistunt Thomas a Iesu, et Lezana tract. 1. cap. 27. num. 4. Ratio est, quia Iudex utitur iure suo; cum iam crimen sit publicum, esto impie detectum; si tamen index non est causa illius impietatis.

Attamen haec opinio est falsa, ut notat Bouerius in Direct. p. 2. cap. 4. v. 3. qui cum Soto, Nauarro, et Sayro existimat, melius esse in proposito casu abstinere a procedendo.

Hinc libet examinare doctrinam Tanneri disp. 4. quaest. 4. num. 73. in via Iudiciae denunciationis; quando nullus testis est productus, institui quidem posse generalem inquisitionem; sed neque Reum, vel alios de Reo speciatim interrogari posse, nisi forte loco accusationis fationis indicia, vel infamia, vel quid simile occurrat; at secus esse, ait, dum proceditur via enunciationis fraternae, tunc nempe sat esse denunciantem, et adducit Valentiam quaest. 13 p. 2. ubi tamen aestimationis fratri debitae rationem habendam ait.

Haec ultima doctrina hac sane cautione est moderanda, quia etiam in paterna inquisitione potest macula inferri famae, et bonae existimationi eius, de quo inquiritur.

ADDIT etiam num. 81. approbandam praxim iudicum, qui ex denunciatione procedunt ad quaerenda indicia, ut sic forment libellum inquisitionis, et putat Lessius, sic praecedere infamiam, quae ex communi Theologorum est necessaria, et ex canonibus, sed hoc cum Nauarro in rubr. de Indiciis, num. 66. falsum esse reor. Quae enim infamia hic praecedit? Timent forsan ne scelera impunita maneant; sed puniantur debitis modis.

Hoc sane etiam cum Tannero affirmo, Iudicem ob delationem sibi, non ut Iudici, sed ut privato factam, non posse ad specialem inquisitionem procedere; alioqui totus processus est iure nullus, ut docent etiam Clarus quaest. 5. num. 4. Less. dub. 15. n. 136. solum enim ad generalem inquisitionem tendere potest, ut notat Tannerus num. 84. cum Caetano, et Salonio.

Hoc pro coronide graviter notandum, quod omni inquisitioni supponitur, nempe corpus delicti, sine cuius notitia non potest Iudex procedere. Ita omnes Doctores exclamant apud Farinac. quaest. 2. num. 1. et Clarum §. fin. quaest. 4. qui quaest. 66. ait: Si non constat de corpore delicti, non posse condemnari Reum, etiamsi esset convictus. Imo neque potest torqueri Leg. 1. §. Item illud, ff. ad Sillan. Imo neque potest examinari Reus, ut dicunt Doctores apud Farinac. quaest. 2. Neque potest capi, ut testantur apud eundem Farinacium Marsil. Bossius et alii, inter quos Bonacos testatur de communi Doctorum; et si capiatur Clericus, dum non constat de corpore delicti, Iudex est excommunicatus, ut notat Farinac. ibi post Ioan. Andr. et Cornerum, qui testatur, esse communem. Neque potest contra Reum specialiter inquiri. Farinac. quaest. 7. per Leg. necessario, §. 1. ff. ad Sillan. et plura alia iura, citans Baldum, Angelum, Marsilium, Boss. et alios, et ait, esse communem. Tandem nisi constet de delicto, nec generaliter inquirere, nec ad aliquem actum procedere debet Iudex. Ita Clar. quaest. 4. Bouër. p. 2. cap. 7. §. primo modo, qui citat multos Doctores.

RATIO horum est, quia ubi Lex disponit de aliqua re, debet prius de ea re constare, Leg. Decime, ff. de testam. milit. et qui vult probare qualitatem, debet prius probare substantiam, in qua illa qualitas fundatur, Gloss. in Leg. si arbiter, ff. de probat.

NEQUE solum debet constare de corpore delicti, puta homicidio; sed etiam de illius qualitatibus; et ideo praxis universalis est, ut Iudex vadat, vel mittat notarium ad visitandum cadaver occisi, et in actis redigat, quot habeat percussiones, seu vulnera punctim, seu caesim, et in qua parte corporis ea habeat, et similia. Vide Clarum quaest. 4. Farinacium quaest. 2.

DEBET etiam cadaver cognosci per testes, si potest. Hoc tamen non cogit, si cadaver probetur combustum, vel iactum in mare, ut ait Baiard. quaest. 4. ad Clarum, plurimos adducens. Vide Biotum quaest. 12.

POSTQUAM vero constiterit de corpore delicti, tenetur Iudex causam diligenter prosequi, et si neglexerit, puniri potest, Clar. quaest. 4. Bursat. et Guaz. tract. ad defens. cap. 1. num. 22. defens. 4. Baiard. ad Clarum quaest. 66. num. 7. et graviter premit S. Bonaventura in speculo animae, cap. 2. et in Apolog. Min. quaest. 2.

Haec tamen non intelliguntur in generali Visitationum inquisitione, et sindicatu nostrorum Praelatorum.

SIMILITER nec in delictis, quae signa non relinquunt, ut in fornicatione, neque in delictis occultis difficilis probationis, ut in furto, dum sit fine fractura. Non potest tamen procedi ad condemnationem, antequam reperta sit res furata. Similiter nec in casibus, in quibus ambiguum est: An intervenerit delictum, ut in aliquo reperto suffocato in puteo, occiso veneno, etc.

DEBET autem in his casibus prius inquirere de veritate facti, et sic scelere detecto, ultra procedere; Secus autem, sileat processus. Clar. quaest. 4. Farinac. quaest. 2. num. 29. quem vide etiam num. 30. De hac materia vide Clarum. §. fin. quaest. 4. 55. 64. et 66. Farinac. quaest. 2. Guaz tract. ad defensam, defens. 4.

ADVERTE adhuc, quamvis contra personas ordinarias sufficiat fama, ut instituatur causa; tamen contra Praelatos, et eximias personas requiritur clamorosa insinuatio, atque ut eadem fama saepe ad aures Iudicis devenerit, secundum Card. Alex. qui ait, ita tenere communiter Doctores C. accusatoris, et Clar. quaest. 6. et 7. et Farinac. quaest. 9. ubi admonet, famam debere esse in processu probatam per contestes, qui saltem debent deponere, se ita publice audivisse, vel ita passim inter probos dici, Bald. Leg. litteras, num. 2. de praesumpt. sicque passim servatur, teste Claro quaest. 6.

DEBET autem Iudex cautus, si videat famam alicuius iniuste denigrari, delationes non recipere, ut monet Bouerius p. 2. cap. 4. cum Soto de teg. secr. quaest. 2. Nauarro C. inter verba, 11. quaest. 3. Sayro l. 2. cap. 9. num. 18.

IN casibus tamen atrocioribus procedi potest ex inditiis gravibus sine fama, ut de haeresi tenet in C. Excommunicavimus, §. adiicimus, ubi omnes Interpretes; et notat Farinac. quaest. 9. num 14. citans Bartolum, Bossium, Menochiam, Felinum; qui testatur de communi, et refert Clarum quaest. 6. et Decianum cum aliis de crimine laesae maiestatis, et aliis enormibus. Est communis sententia D. D. in C. qualiter, et quando, de accusat. eamque tenuit Farinac. supra num. 15. cum Gigante, Alciat. Cephalo, et Deciano.

IN his vero casibus facienda est inquisitio de indictis, quibus deficientibus, cum neque praecedat fama, esset inquisitio nulla. Farinac. quaest. 1. ubi innumeros adducit. Eum vide multa differentem.

HIC quaerunt ultimo: An Iudex possit poenam relaxare, de quo D. Thom. art. 4.

REGULA generalis est, non posse in praeiudicium partis. Vide Valentiam p. 4. et D. Bonav. ad 8. Ioan. in sententia lata pro adultera, ubi Christus Iudex eam absolvit.

PECCAT etiam lethaliter absolvendo Reum in praeiudicium boni publici, dando ansam improbis peccandi libertius: Ita Molina tomo 4. tract. 3. disp. 48. Clau. Reg. l. 12. cap. 12. et alii apud Bassaeum, v. Indicium publ. num. 12.