Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

De IUDICE.

DISPUTATIO haec variis involuta est difficultatibus hominum etenim solertia, in propriam defensionem ingeniosa, varios excogitavit modos, quibus iustitia si non faveat, saltem non noceat. Huius praecipuus interpres, et minister est Iudex, de cuius Iudiciorum Iustitia, et iniustitia agit Doctor Angelicus quaestione 67. et sequentibus. Sunt et aliae personae ad iudicia intervenientes, ut Accusator, Reus, Testis, et Advocatus, quorum quisque singularem disputationem exigit; succincte tamen ab his me expediam, cum ex professo eruditissime integrum tractatum hac de re non ita pridem scripserit P. Elizaeus noster ab Oriano, quem rerum criminalium, et praxis forensis studiosis apprime legendum remitto.

An sit necessaria in IUDICE potestas.

IUDEX est, qui Ius dicit, e cuius parte plura requiruntur, inter quae principem locum tenet Authoritas.

CERTISSIMUM autem est omnium consensu, necessarium esse, Iudicem habere potestatem ad iudicandum.

ID probat multis modis passim S. Doctor, primo, in Confessionali, cap. 1. particula 5. et 6. et Deuter. 16. ubi datur formula instituendi Iudices, quibus etiam datur potestas. Clarius haec habet ad Sap. 6. et part. 2. Ecclesiasticae Hierarchiae.

ID ipsum saepe ostendit S. Doctor, illo Rom. 13. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit, id-est, illis, qui nobis in sublimi praefecti sunt, ut explicat in 2. dist. 44. quaest. penult. et part. 2. de Eccles. Hierarchia, cap. 3.

LATIUS id ostendit S. Doctor ad 6. Sapientiae, ad ea verba: Audite ergo Reges, discite iudices finium terrae: quoniam data est vobis a Domino potestas, et virtus ab Altissimo, qui interrogabit opera vestra: quoniam, cum essetis ministri regni illius, non recte iudicastis. Idem in cap. At si Clerici, dicitur: sententia, a non suo Iudice lata non tenet. Et c. Ut animarum, de constit. in 6. dicitur: Extra territorium ius dicenti, non paretur impune, et S. Gregorius lib. 11. registri, ut refert cap. Scriptum est 6. quaest. 3. Scriptum est in Lege, Deuter. 23. Per alienam messem transiens, falcem mittere non debes, falcem enim iudicii mittere non potes, nec debes in eam segetem, quae alteri videtur commissa. Quibus mediis id probat S. Bonavent. in Confessionali, cap. 4. part. 1. et in 4 dist. 19. art. 3. quaest. 1.

Ratio sumitur ex D. Bonavent. in 4. dist. 17. part. 3. quaest. 2. et in Confessionali, loco cit. quia Iudicare est ligare, et cogere secundum leges ad sententiam; nemo autem potest alligare aliquem, et cogere ad legis observantiam, nisi habeat vim coactivam. Ideo ait Callixtus Papa 9. quaest. 2. cap. 1. apud D. Bonavent. loco cit. Talis iudicatio nullas habet vires, quoniam nullius alterius iudicis, nisi sua sententia tenebit. Ideo Pontifex valet omnes iudicare, (ait S. Doctor in 4. loco cit.) quia data est ei potestas coactiva ligandi, et solvendi Matth. 16. Eodem argumento utitur D. Thom. et caeteri Theologi post eos; et nuperrime hac unica ratione nititur Elizaeus noster tract. 4. quaest. 1. num. 4. ubi infert, Iudicem tantum habere de potestate coactiva, quantum de Iurisdictione decrevit; quod intelligit de Iudice ordinario, tantum.

PROBATUR secundo a D. Bonavent. 4. dist. 19. art. 3. quaest. 1. multis Argumentis ex can. 16. quaest. 1. et 9. quaest. 2. et ex Can. Generali, extra de poenitent. et remiss.

DEINDE, quia ordo Ecclesiae est, ut quis unum habeat superiorem immediatum, vel ordinatum. Itaque non potest habere duos Episcopos, duos Patriarchas, etc. est enim Ecclesia, ut acies bene ordinata.

TERTIO, quia sequeretur, quod posset verus superior praecepisse hoc, et falsus praecipere contrarium.

OBSERVANDUM autem cum D. Bonavent. locis allegatis, D. Thom. hic, quos imitantur Valentia disput. 5. quaest. 11. puncto 1. cum Gabriele in 4. dist. 15. quaest. 6. art. 1. not. 1. Soto L. 5. de Iust. quaest. 4. art. 1. Bassaeo V. Iudex, num. 2. Lessio lib. 2. cap. 29. dub. 6. Tolet. lib. 5. cap. 56. Bonac. tract. 1. disput. 20. quaest. 2. punct. 1. Sayro lib. 12. cap. 7. num. 3. Tannero disp. 4. quaest. 1. dub. 1. num. 24. et aliis, potestatem competentem esse quadruplicem.

PRIMA est potestas ordinaria, sive sit Ecclesiastica, sive saecularis, et est illa, quae alicui ex dignitate vel officio convenit, et aliquando contingit ex Nativitate, aliquando ex Datione, ut habet P. Elizaeus loco cit. num. 7. Sic Papa habet ordinariam potestatem spiritualem super omnes fideles, et Episcopus in sibi subditos.

SECUNDA est potestas delegata, et est ea, quae competit alicui ex commissione seu delegatione alicuius iudicis superioris. Talis est potestas Praetoris, missi a Rege.

Qui autem ex Delegatione obtinet Iurisdictionem, si sit ad plures causas universaliter, potest subdelegare ad unam, vel alteram causam, vel etiam ad plures, quae pro una particulari reputantur, nisi aliter in patentibus Delegatoriis sit expressum, vel nisi persona sit ob singularem industriam electa, cum particula, Commissi, id ipsum denotante; Si vero sit Missus ad unius causae decisionem, et ob industriam requisitam in ea re, negant plurimi eum posse subdelegare; ad totam causam, secus ad aliquam causae particulam, ut ad testis alicuius examen. Ita Elizaeus ubi supra num. 20. ubi addit delegationem durare donec revocetur, vel delegantis saltem morte expiret, causa manente integra; secus si iuridice sit inchoata in uno, vel altero actu. Ita etiam Dictus apud ipsum quaest. 2.

TERTIA est potestas arbitraria, quae habetur ex electione, et deputatione partium litigantium. Hic autem est duplex; alter electus ad litem amicabiliter dirimendam; et hic non tenetur iudicare, servato iuris ordine; sed pro arbitrio suo, servata aequitate iuris naturalis. Alter, qui eligitur, ut iudicet secundum ius. Et sane isti iudices accipiunt potestatem a partibus; et ferre possunt sententiam iure gentium firmatam inappellabilem, a qua si alter reclamet, mortaliter peccat, et potest a Principe cogi, ut advertunt Soto Lib. 3. de Iust. quaest. 4. art. 6. et L. 5. quaest. 4. art. 1. Sayrus Lib. 12. cap. 8. num. 4. et alii communiter.

Hoc genus potestatis indicatur in cap. Placuit, apud D. Bonavent. loco cit. ubi dicitur, teneri eum, qui semel elegit alium in suum Pastorem, ei subdi, qui Canon includit etiam quartum genus potestatis, quae dicitur iure Accessoria, qualis est, quam habet Iudex, seu Princeps ratione delicti, vel ratione personae degentis pro tunc in suo territorio; Habent enim singuli superiores, habentque iudices propria territoria, et terminos, in quibus possunt iudicium de omnibus tali loco accedentibus ferre; extra illa vero loca non licet eis iudicare, quod probat S. Doctor in Confessionali, loco adducto, ex cap. Ut animarum, de constitut. in 6. ubi dicitur: Extra territorium iusdicentium paretur impune, et dist. 9. quaest. 2. Nullus Parochianum alterius iudicare praesumat, et de poenit. dist. 6. cap. fin. dicit Urbanus II. Qui contra haec statuta facere tentaverit, gradus sui periculo subiacebit. Et addit S. Doctor, non valere dicere, tota die contrarium fieri, quia, qui hos Canones transgrediuntur, gravissime peccant.

Hoc statutum ex debito commisso in alterius territorio habetur, cap. 1. de Raptoribus, et Leg. Alterius, ff. de Accusationibus.

Sic etiam conveniri quis potest ratione domicilii in eo loco, cap. final. de foro compet. de qua re agit Glossa in summa 3. quaest. 6.

SIMILIS est casus, qui est quintus modus iurisdictionis, ratione iniuriae illatae subdito alterius Principis. Si enim superior iniuriantis nolit punire reum, poterit Princeps iniuriati illum poenis afficere, ut docent Lessius Lib. 2. cap. 29. de Iudice, dub. 6. Filliucius Tomo 2. tract. 40. cap. 6. num. 155. Fagundez L. 8. num. 12. in octavum Praeceptum, post D. Bonav. in 4. dist. 19. art. 3. quaest. 1. corpore.

Ex his habemus, Iudices saeculares non posse iudicare personas, vel res Ecclesiasticas, ut habetur dist. 19. et in Decretal. Tit. de immunitate Ecclesiae, et cap. saeculares, de foro compet. in 6. et ex Concilio Constant. sess. 8. et Concilio Trident. sess. 25. de reform. cap. 20. ubi renovantur Sacri Canones, et Concilia omnia generalia. Et Apostolicae sanctiones in favorem personarum Ecclesiasticarum, et libertatis Ecclesiae. Et in iure, cui Authentica. Ut clerici proprios iudices conveniant, collat. 6.

Haec omnia tangit S. Doctor in 2. dyst. 25. part. 1. dub. 1. dum ait, Iudicium importare actum rationis regulatum secundum regulas veritatis, sive supernae legis. Unde ille dicitur Iudex, cuius est secundum leges iudicare causam. Ille vero dicitur Arbiter, qui ad proprium voluntatis nutum causam terminare habet.

Non concedunt autem leges saeculari, iudicare Ecclesiasticos. De quo praeclarum exhibuit exemplar Constantinus Magnus, qui, ut narrat Ruffinus L. 10. hist. cap. 2. cum in Nicaeno Concilio multos ab Episcopis nonnullis libellos accepisset, ut contra alios Episcopos procederet, piissimus Imperator omnes illos libellos clausos igni tradidit, dicens: Deus constituit vos Sacerdotes, et potestatem dedit de nobis quoque iudicandi, et ideo nos a vobis recte iudicamur, vos autem ab hominibus ( scilicet laicis ) iudicari non potestis.

Imo vero iuri divino repugnat, Ecclesiasticos, aut etiam saeculares in rebus spiritualibus subiici principibus saeculi: Solos enim Apostolos, et eorum successores, non autem Principes, aut Reges constituit gubernatores Ecclesiae, magistros fidei, et causarum spiritualium iudices, ut dilesit S. Bonavent. locis citatis, et in 4. dist. 17. part. 3. art. 1. quaest. 1.

CUM enim in Ecclesia militante duo sint gladii, cap. Dilecto, de sent. excom. in 6. qui duplicem potestatem Ecclesiasticam, et saecularem significant, cap. solitae de maior. et obed. et cap. ad verum, dist. 99. hae duae potestates ita inter se distinctae sunt, ut una alterius iurisdictionem usurpare non debeat; hoc est, neque Ecclesia authoritatem saecularem sibi debet vindicare in rebus temporalibus, quae aliquo modo non pertinent ad bonum regimen Ecclesiae, et salutem animarum, nec e contra, saecularis potestas de rebus spiritualibus, aut personas Ecclesiasticas, debet iudicare, nisi in casibus sibi permissis.

QUAMVIS autem, ut ait Bernardus de consideratione, habeat etiam gladium temporalem quod probat illo Lucae 22. Ecce duo gladii hic, et Dominus ait: satis est; tamen gladius spiritualis est extrahendus manu Ecclesiae, quia directe est in manu eius; temporalis vero solum indirecte, ut docet S. Bonav. in 4. dist. 37. dub. 4. litterae, et ut habet etiam S. Thom. Lib. primo de Regim. Princip. cap. 14. et Lib. 3. cap. 13. et 15. Bellarm. Lib. 5. de potestate Pontificis. Panormit. in cap. Novit. num. 21. et seq. de Iudiciis. Habet etiam potestatem in casus mixtos, ut in causis usurae, sacrilegii, iuramenti, et matrimonii arg. cap. cum sit, et Gloss. ubi V. Malefactores, de foro compet. Gladium vero temporalem directe habet saecularis. Unde D. Bernardus Lib. 4. de consider. ad Eugenium apud D. Bonavent. ad ea verba, Lucae 22. Ecce duo gladii, ait: Si nullo modo ad te pertineret gladius materialis, dicentibus Apostolis, ecce duo gladii hic, non respondisset Dominus: satis est; sed: nimis est. Uterque ergo est Ecclesiae, et spiritualis, et materialis. Sed hic quidem pro Ecclesia; ille vero ab Ecclesia est extrahendus; ille sacerdotis, is militis manu, sed sane ad nutum sacerdotis, et iussum Imperatoris.

In tribus tamen casibus, posse Iudicem saecularem iudicare Clericum admonet, Tanner. disp. 4. q. 4. n. 29.

PRIMA est, si clericus degradatus tradatur brachio saeculari. Secunda, ex Episcopi consensu in causa sola ciuili. Tertia probabiliter titulo reconuentionis, ita ut si clericus Laicum citauit coram iudice saeculari, possit ipse vicissim reconueniri, non tamen criminaliter, ut docent Carbo quaest. 51. de restit. Lessius cap. 19. dub. 6. Tanner. loco cit. Et si oppositum cum Panormit. magis laudo.

POSSUNT vero e contra viduae, et pupilli, trahere suos reos ad Iudicem Ecclesiasticum, ut docent Couar. in epit. 4. part. 2. §. 12. Sh verb. Iudiciales. Tanner. num. 31. Salon. quaest. 60. art. 4. Clarus praxi quaest. 30. iuxta cap. Inter alia, de Immun. eccles. et alios Canones 17. quaest. 4.

Ex dictis affero peccare lethaliter Iudicantem sine aliqua e dictis potestatibus. Ita D. Bonavent. supra, Azor 3. part. lib. 23. cap. 15. Lessius lib. 2. cap. 29. dub. 6. num. 51. Bonacina tract. 1. disp. 10. quaest. 2. punct. 1. Bassaeus noster V. Iudex 5.

PROBATUR, quia infert iniuriam tum partibus, eas sibi iniuste subiiciendo: tum superiori, eius authoritatem usurpando.

HIC tenetur restituere quidquid damni emergat Iudicatis contra iustitiam.

NOTA vero si Iudex rei damnificantis non faciat iustitiam, posse hunc iudicari a iudice damnificati proportionaliter; Si Saecularis a saeculare; si Ecclesiasticus a simili.

An IUDEX sequi debeat veritatem, et ideo esse sapiens.

TRACTATU de Iustitia disput. 20. quaest. 7. ostendi, Iudices esse debere iuris consultos, et homines eruditos. Eadem pluribus ostendi in hoc tractatu disput. 1. quare ex triplici defectu eos peccare ait P. Elizaeus tract. 1. quaest. 11. num. 17. e defectu scilicet rectitudinis, potestatis, et prudentiae.

DEBENT enim causas facultatum, et vitarum hominum agere prudenter, non temere, quod de iudicibus etiam conscientiae probat S. Doctor in Confessionali, cap. 1. particula 5. illo Deuter. 17. Si difficile, et ambiguum apud te iudicium esse prospexeris, etc. Venies ad sacerdotes Leuitici generis, et ad Iudicem, qui fuerit illo tempore: quaeresque ab eis, qui iudicabunt tibi, iudicii veritatem. Quam authoritatem urget Sayrus lib. 12. cap. 8.

EST autem duplex veritas. Alia rei: Alia conscientiae. Et quidem Conscientia est sicuti existimatur: Veritas rei est, ut se habet a parte rei. Et ut veritas obtineatur, et conscientia sit recta, debet esse Iudex eruditus in Iurisprudentia, debet enim secundum dispositiones iuris communis ferre sententias arg. cap. 1. de sent. et re iudic. in 6. Debet esse eruditus in Iuribus municipalibus, quae saepe iuri communi detrahunt.

SI autem causa decernenda non habeatur expresse in iuribus, debet probabiles opiniones pensare, et se gerere ut dixi prima 2. tract. 2. disput. 17. Sic agens in tuto erit etiam a Sindicatu, Felinus cap. 1. de constitut. num. 54. Sayrus lib. 12. cap. 9. Alioqui si ignorans, est in malo statu, nec potest absolui, nisi renunciet, Reginaldus lib. 25. num. 657. Nauar. lib. 2. cap. 25. num. 12. Recte enim D. August. lib. 9. de ciuit. cap. 6. ait: Ignorantiam iudicis, saepe fieri calamitatem innocentis. Ideo tenetur restituere damna partis laesae, expensas, etc.

NON exquisitam, sed competentem exegit scientiam arg. cap. cum nobis olim, de elect. Conceditur vero assumere ex defectu scientiae Assessorem cum utriusque partis expensis, cap. statutum, §. Assessorem de rescript. in 6. Si errauerit, tenetur admonere laesum, ut sibi prouideat, ut aiunt DD. in cap. Praeterea, de test. cogendis. Ita Caietan. 2. 2. quaest. 70. art. 4. Lugo de iust. disp. 37. sect. 1. Bassaeus V. Iud. 11.

DISPUTANT hic: an sciens aliquem esse innocentem possit damnare, si ex allegatis sit reus. De hoc egi quaest. 12. disp. praeced.

DISSERUNT etiam, an teneatur iudicare iuxta legis verba; num vero uti Epikeia. Et quidem quo ad leges naturales, quae clauduntur Decalogo, non licet, quia indispensables sunt, ut ostendi Tract. de Legibus, disp. 3. quaest. 7. Ratio est, quia iustum in his legibus ex ipsa rerum natura oritur.

QUOAD alias positiuas, tenetur Iudex secundum leges superiorum iudicare, quia Iudex non iudicat legem, sed res secundum legem, ut dicitur communiter ab omnibus cum D. Bonavent. in primo, dist. 3. part. 1. art. 1. quaest. 1. ad 4 et D. Augustino de vera relig. cap. 31. quos sequuntur D. Thomas 2. 2. quaest. 60. art. 5. Salon. et Aragon. ibidem, Sotus de Iust. Lib. 3. quaest. 4. art. 5. Valentia disp. 5. quaest. 4. puncto. 2. Sayrus Lib. 12. cap. 9. num. 3. Ratio D. Bonaventurae, qua omnes nituntur, est, quia iudicare aliquid ad approbandum, vel reprobandum, dicit praeauctoritatem super illud: At Iudex huiusmodi est subditus illis legibus, quas superiores condiderunt: unde contra Iudicem potest de nullitate opponi, si has leges, Canones, vel statuta inter Iudicandum omiserit. Ita P. Elizzus tract. 2. quaest. 4. num. 16.

QUOAD leges vero a se conditas, satis actum est, Tract. de Legibus, disp. 5. quaest. 14. ubi ostendi, non posse Legislatorem sine causa in suis legibus dispensare; quamvis enim ante liber esset ad eas Leges ferendas, tamen postquam ob commune bonum publicatae sunt, tenetur eas conservare illibatas.

ENIM vero, si verbis legis servatis, sequeretur ratione loci, personae, etc. aliqua iniustitia, tunc secundum Epikeiam iudicare debent. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. 60. art. 5. ad 2. Salon. et Aragon. ibi, Sotus L. 3. quaest. 4. art. 3. Sayrus num. 4. et alii.

RATIO est, quia Lex est regula, et explicatio iusti; iudex autem Iustitiae custos est. Confirmatur, quia lex, si ex aliqua circumstantia iniqua sit, non est amplius lex; neque regula, quae actiones nostras dirigere valeat, sed corruptela, ut optime ait D. Th. prima secundae, quaest. 96. art. 4. sicut Horologium, quod cum motu Solis non consentit, non est horologium, sed horarum perturbatio.

E nomine etiam Iudicis constat, eum debere secundum leges sententias ferre; dicitur enim Iudex, cuius est secundum iura causam terminare, ut ait D. Bonavent. in 2. dist. 25. part. 1. dub. 1. litt. seu a ius dicendo, ut supra monui ex P. Elizzo ab Oriano, et ut ait Becanus tract. 3. miscell. fol. 340. Fagundez num. 1. cap. 18.

NOTAT vero Fagundez L. 8. cap. 18. id, quod ait adnotasse Alensem part. 3. quaest. 40. memb. 4. Gabrielem 4. dist. 15. quaest. 6. not. 3. in sacra pagina, Deuter. 1. Iudicium hoc vocari Iudicium Dei; gerit enim iudex, vices Dei; unde in tribus conformari debet Deo; In Potestate seu iurisdictione; in Veritate, et Bonitate. Potestas consistit in authoritate, et superioritate; Veritas Iudicis in discretione; Bonitas in rectitudine animi. Unde Deuter. 16. dicitur: Iudices, et magistros constitues in omnibus portis tuis: Ecce authoritas. Ut iudicent iusto iudicio populum: Ecce iudicium veritatis. Nec in alteram partem declinent: Ecce rectitudo animi: Haec tamen latius resolvit S. Doctor, locis adductis, Tract. de Prudentia, et Tractatu isto, disp. 3. praecipue part. 2. de Ecclesiastica Hierarchia, cap. 2. et ad cap. 6. sapientiae.

Ex defectu incompossibili potestatis excluduntur mulieres; unde Deuter. 1. dicitur: Date ex vobis viros. Et cap. 18. Provide vires, et quia dictum est ei Genes. Sub potestate viri eris. Ex quo capite excluduntur etiam servi, quos hortatur Petrus prima, c. 1. subditi essote.

PROPTER defectum iudicii discretionis repelluntur surdi, muti, amentes, furiosi, et minores, ut late ostendit Seraphicus Doctor locis adductis.

PROPTER defectum probitatis repelluntur haeretici, infames, excommunicati, et alii probabiliter suspecti, ut inimici, vel consanguinei actoris.

An acta IUDICIS, non habentis titulum verum, sed putativum tantum, sint valida, ita ut neque ipse peccet.

PRIMA opinio docet, acta, gestaque per huiusmodi Iudicem, vel Parochum, esse invalida.

COMMUNIS tamen, et vera sententia est; ea esse valida. Ita Lessius Tom. 1. lib. 2. cap. 29. dub. 8. num 65. Filliucius Tomo 2. tract. 40. cap. 6. num. 162. Sanchez Lib. 3. de matrim. disp. 22. num. 5. Tanner. disp. 4. quaest. 4. num. 21. Fagundez in octavum praeceptum decal. Lib. 8. cap. 19. num. 5. et 8. ubi alios citat et ita decisum est in utroque iure.

QUOAD D. Bonavent. arbitror stare pro hac sententia, nam in 4. dist. 17. part. 3. dub. 4. assignans casus, quando debet confessio iterari, ponit quatuor. Primus est, quando casus est reservatus, et debet remitti ad superiorem, habentem iurisdictionem, et videtur innuere id solum evenire, quando inferior, sciens, absolvit, cum teneatur ad superiorem remittere.

Ex quo deducitur, Euntem bona fide, et reservatum tantum confitentem illi, qui putat se habere iurisdictionem, et ideo non tenetur ad superiorem remittere, valide absolvi. Hoc autem ita sentire Seraphicum patet ex disp. 19. art. 3. quaest. 1. quod probat fundamento 2. et 9. quaest. 2. ubi nullitas factorum declaratur solum contra eum casum.

PROBATUR primo ex Leg. Barbarius, ff. de officio Praetoris, ubi casus incidit, ut iste Barbarius, alibi servus, fuerit Romae ad Praeturam assumptus, cum tamen servi ad hoc essent inhabiles ex servitute, et tamen acta eius fuere a senatu Romano ratificata, ne exurgerent confusiones; et idem casus in genere definitur, quia potest ab eo Principe, qui inhabilitatem posuit, removeri.

IDEM habetur in Synodo Romana 3. quaest. 7. cap. 1. et refertur, cap. infamis, V. verumtamen 3. quaest. 7. ibi: Si servus, dum reputaretur liber, sententiam daret ex delegatione; quamvis postea in servitutem depulsus sit, sententia ab eo dicta, rei iudicatae firmitatem tenet.

RATIO est, quia alioqui innumerae confusiones in Republica orirentur, si essent rescindenda omnia decreta, omnes decisiones, etc.

Certum itaque est ex communi doctrina, nulliter electum, sed iugiter toleratum, modo nil desit e iure divino requisitum, et modo in eligentibus sit saltem titulus coloratus, posse valide varios Iurisdictionis actus exercere. Dixi: modo nil desit e iure divino, etc. quia si quis eligatur in Confessarium, qui non sit Sacerdos, eius iurisdictio nulla est. Ita P. Elizzus tract. 10. quaest. 22. num. 15.

Idem sentit Lessius, quando etiam populus dubitat de revocatione potestatis; quia melior est conditio possidentis; Item Diana cum aliis part. 2. tract. 16. resol. 45. et part. 5. tract. 4. affirmant acta Iudicis, potestatem tantum habentis in sola aestimatione populi, adhuc valere; Quod idem aiunt Lessius et Suarez 3. part. tom. 4. disp. 26. sect. 6. num. 7. de iudice, cuius Iurisdictio tantum appenditur opinioni probabili, licet talis opinio in se sit falsa; Pro contraria tamen sententia plures militant.

Ex his fere definitur alia quaestio: Quid dicendum de Iudice, delegato solum ad unam, vel alteram causam, et decernente omnia. Ea sane acta non valere docent Innocentius, cap. cum dilecta, num. 10. de rescript. Ioannes Andreas ibi, num. 14. Abb. num. 10. Guido Pap. decis. 322. Alex. cons. 77. num. 7. lib. 2.

Opposita tamen sententia est Sanchez Tom. 1. Lib. 3. de matrim. disp. 22. num. 16. Anton. cap. cum dilecta, de rescript. num. 15. Abb. ibi, numero 10. Imola num. 11. Filliucius num. 3. dicens, esse omnium. Decius in cap. sciscitatus, de rescript. num. 38. Bartol. in Leg. Barbarius, ff. de offic. Praetor. in secunda lectura, num. 13. et 18. Paludanus 4. dist. 17. quaest. 6. art. 1. Henriquez lib. 5. de poenitent. cap. 14. Fagundez in octavum Praecept. Lib. 8. cap. 19. et alii apud Sanchez.

Probatur ex dicto cap. infamis, ubi aperte est sermo de Iudice delegato, et tamen eius sententia sustinetur propter communem errorem, et utilitatem, cum verus Iudex non esset.

Probatur secundo ex Lege 1. Cod. de sentent. et inte-loc. ibi: Si arbiter datus a magistratibus, cum sententiam dixit, in libertate morabatur. Sic exponit et Glossa V. si arbiter.

Tertio, quia, si servus, qui testis esse nequit, adhibeatur in testamento, valet, ut patet Lege 1. Cod. de testamento.

Dices. In iudice ordinario concurrit communis utilitas, non sic in delegato ad unum.

Respondetur, intervenire etiam hic utilitatem communem ratione officii; nam, dum iudex delegat huic unam causam, constituit eum in officio publico Leg. 3. ff. de iurisdict. omnium iudicum. Idem autem proportionaliter in casu ordinarii, et delegati censet S. Doctor 4. dist. 17. part. 3. quaest. 2.

An possit PAPA se alicuius iudicio subiicere.

Certum est aliquando id praestitum; Sic enim Leo IV. apud D. Thom. 2. 2. quaest. 67. art. 1. ad 2. ut legitur dist. 2. quaest. 7. c. Nos incompetenter; in causa quadam se sponte subiecit iudicio Ludovici secundi Imperatoris, et Caroli magni pronepotis, dicens: Si iniuste aliquid egimus, cuncta volumus vestro emendare iudicio.

Addit autem Valentia disp 5. quaest. 11. punct. 1. in eo casu teneri Pontificem patere ei, cui se sponte subiecit, ita ut, si non pareat, peccet.

Quo sensu admittit Sayrus L. 12. cap. 8. num. 4. iudicis arbitrarii sententiam vim habere cogendi Pontificem, quanquam non adeo perfectam, ut possit Pontifex ad parendum cogi per poenam. Hoc fortius adstertit S. Doctor; alioqui posset excommunicare seipsum, quod est absurdum.

Superaddit Sayrus ex Valentia loco cit. Caietano 2. 2. quaest. 67. art. 1. Soto Lib. 5. de Iust. quaest. 4. art. 1. Aragon ad loco cit. D. Thom. Tanner. disp. 4. quaest. 4. num. 25. quod Papa potest eum arbitrum a se electum revocare ex causa, et licet repudians sine causa, peccaret, tamen esset revocatus, et eius sententia foret nulla.

Multo vero magis certum est, posse Papam se subiicere alteri in iudicio confessionis sacramentalis.

Probatur validissime a S. Doctore, quia Pontifex est homo viator, particeps infirmitatis humanae, et potest peccare, atque adeo tenetur assumere medium necessarium, a Christo institutum, quod est Sacramentum poenitentiae pro mortalibus actualibus, et hoc confirmat S. Doctor ex Decretali, quae est Gregorii, de poenit. et remiss. ubi id declaratur, et hac ratione probatur.

Contra assertum obiicies primo. Pontifex non potest se alteri subiicere excommunicandum, aut puniendum; ut docent D. Bonavent. hic, et D. Thom. 4. dist. 19. quaest. 1. art. 3. Richardus dist. 18. art. 5. Paludanus ibi, quaest. 2. Ergo neque potest se subiicere iudicandum.

Respondet S. Doctor ad 3. primo, Excommunicationem, et alias poenas esse contra se, atque adeo esse contra voluntatem Dei, esto patienter toleratae sint ad meritum, quapropter non potest aliquis iuridice contra se poenas decernere, quia essent libentes, et violentae; At vero quod ex voluntate Rei feratur sententia de se, ubi causa est anceps, non videtur contra rationem iudicariae telae. Hoc responso utitur Valentia, Quod ad iudicia extra confessionem.

Hac tamen responsione non quiescit S. Doctor, nam eligens arbitrum assentitur voluntarie etiam cuique sententiae iustae contra se, si deferatur; atque adeo sequetur, nullum posse eligere arbitrum, qui posset contra se definire.

Respondet ergo secundo, non esse parem rationem in Excommunicatione, similibusque poenis, et in iudicio arbitrario, sive confessionis, sive alio ad salutem necessario; Nam Excommunicatio, et aliae poenae, quae sunt hominibus communes, dicunt iurisdictionem communem super hominem, qualis est in praelatis; At iurisdictio confessionis dicit meliationem inter Deum, et hominem ad reconciliationem. Et quia necesse est, hominem, quantumvis magnum, subiici Iudicio Dei; hinc est ut possit Pontifex se subiicere alteri ad absolutionem Sacramentalem; imo ad alia, quae tangunt conscientiam, puta restitutiones, et similia, atque adeo potest in his se subiicere homini, non ut Papa, sed ut delinquens coram Deo, vel dubius de hoc; At poenae excommunicationis, et aliae humanae supponunt Praelationem, quae non potest esse super Papam, nec potest is, manens Papa, aliquem sibi praelatum simpliciter agnoscere, ut ostendi p. p. tract. 1. disp. 4. proaem. quaest. 8.

Ex quo patet ad aliud argumentum, quod opponunt; nempe, vel arbiter electus a Papa, est aequalis, vel Superior Papae. Si aequalis, non potest iudicare illum, quia par in parem non habet imperium. Non Superior: Primo, quia Papa est supremus. Secundo quia non potest supra id, quod est; nemo enim dat, quod non habet. Igitur Papa non potest facere alium superiorem potestate Papae.

Respondet Caietanus, et Valentia, Papam esse inferiorem secundum quid, seu quo ad hoc.

At S. Doctor persistit, non subiici illum, ut est Papa, sed ut homo, qui eget in iudicio Dei servare aequitatem.

Hoc autem ius haereditarium a Christo Pontificibus concedunt Doctores iuxta illud Matthaei 17. Ergo liberi sunt filii: Neque enim Christus fuit, etiam ut homo, subditus potestati terrenae, tametsi illi se subiecerit, ut protestatur Pilato, Ioan. 19. Non haberes in me potestatem, nisi datum tibi esset desuper. Haec autem exemptio erat illi debita ratione unionis hypostaticae, ut ait Valentia disp 5. quaest. 11. puncto 1. Quare non video, cur haereditariam eam faciat in Pontifices, cum ipsi non uniantur hypostatice verbo.

Ex alio igitur capite illis obvenit, nempe ex Iure Divino, quo constituit Christus Pontifices Patres, et Iudices totius Ecclesiae. Ubi ideo arbitror, eo tempore imposuisse hanc dignitatem Matth. 16. quando Petrus confessus est, Christum esse filium Dei, atque Deum. Et Ioan. 22. cum eum super omnia dilectum, ut Deum, protestatus est.

SOLENT autem hic interim etiam quaerere: An Christus, ut homo, esset Rex Regum; atque adeo hac ratione supra Imperatoris potestatem, quam habuit Pilatus delegatam, ac proinde Christus se illi sponte subiecerit, non modo ut exemptus ratione unionis hypostaticae, sed etiam ratione dignitatis monarchicae.

SOTUS Lib. 4. quaest. 5. art. 1. Caietanus loco cit. et Valentia negant, Christum hoc pacto se Pilato subiecisse, quia ipse fatetur: Regnum meum non est de hoc mundo.

SED D. Bonavent. ad 19. Ioannis profitetur, Pilatum usurpasse sibi exercitium potestatis, contra Christum, et desuper habuisse tantum potestatem Iudicis, non super Christum, qui saepius testicavit, se Regem esse, iuxta id Psalm. 2. Ego autem constitutus sum Rex ab eo, etc. et si dixit: Regnum meum non est hinc; non obest, quia, ut acute observat S. Doctor; non dixit Christus: Regnum meum non est hic, vel non est in hoc mundo, sed: non est de hoc mundo: non est hinc, quia non iure gentium habebar regiam porestatem, sed iure divino naturali. Erat igitur Christus Rex, ut ostendam 3. part. Tractatu 1. disp. 24. quaestione ultima.

An bonitas sit IUDICI necessaria.

SECTARIORUM nonnulli ausi sunt dicere, Praelatum peccato mortali amittere iurisdictionem: quem errorem explosi saepius, et damnatur in Concilio Constantiensi sess. 8. art. 15. et sess. 15. art. 3. et patet Matth. 23. Reddite ergo quae sunt Caesaris, Caesari, licet impio.

DICUNT tamen aliqui, Iudicem in peccato mortali iudicantem, mortaliter delinquere; Ita Alens. 3. part. quaest. 40. memb. 3.

DE Ecclesiasticis vero D. Thom. 4. dist. 19. quaest. 2. art. 2. quaest. 2. Paludanus ibi quaest. 3. art. 3. Sylvester V. correctio, quaest. 16. Unde illud Ioan. 8. Qui sine peccato est vestrum, primus in eam lapidem mittat, ubi S. Doctor, Lex scripta est in lapide propter duros: nunc autem scripsit Dominus in terra, quia fructum quaerebat. Impleatur ergo lex, sed numquid a puniendis lapidanda est adultera? Haec vox est iustitiae; puniatur peccatrix, sed non a peccatoribus, et allegat D. Augustinum tract. 33. Ad signandum ergo, quod legis praevaricatores non sunt digni ad iudicandum alios, ideo se sic inclinavit, et scripsit, ut ait vere Anselmus; Quantum est de ordine iustitiae non sunt digni punire, vel accusare, qui sunt in peccato, maxime quando peccatum est notorium, quia tunc iudicantes, et accusantes scandalizant.

QUANDO vero peccatum est occultum tunc peccat iudicans, vel acusans, eo quod cognoscit, se esse in peccato, et tamen se non purgat. Et ideo periculose faciunt tales iudices, sic iudicantes, cum sciant, se esse in peccato.

OPPOSITA vero sententia est, nullum Iudicem peccare, iudicando in peccato mortali. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. 33. art. 5. et quaest. 60. art. 2. Caietanus, Salonius, Aragonius, et Bannes ibi, Sotus lib. 3. de Iust. quaest 4. part. 1. Petrus Nauar. lib. 2. de restit. cap. 4. part. 4. dub. 4. num. 455. Martin Nauar. in Rubric. de Iud. num. 42. Sayrus vero Lib. 12. cap. 13. aliqua distinguit. Loquuntur autem de Iudicio externo.

IDEM sentiunt Valentia quaest. 4. puncto 2. Tannerus vero disp. 4. quaest. 4. num. 16. distinguit, alios allegans, inter quos etiam Alensem loco cit. apud Sylvestrum, V. Iud. §. 12. Sic et Bassaeus V. Iudex, num. 12. Lugo de Iust. disp. 37. sect. 2. Sylvius 2. 2. quaest. 60. art. 2. et alii.

ASSERO primo cum D. Bonavent. Iudicem in peccato mortali scandaloso, ferendo sententiam, etiam iustam, peccare mortaliter. Ita D. Bonau. D. Thom. art. cit. Caietanus, et alii omnes citati, e quibus aliqui dicunt, esse per accidens ratione iustitiae, quae exponitur contemptui.

RATIO D. Bonavent. qui utuntur alii, est, quia inde oritur scandalum aliorum, et iustitia in vilipendium abit; maxime vero hoc evenit, quando Iudex eisdem criminibus obvolvitur, quae punit in aliis.

ASSERO secundo, Iudicem in peccato mortali occulto peccare aliquo modo. Ita censent e Doctoribus, etiam secundae sententiae, Caietanus, Sotus, Valentia, Martinus Nauarrus, et Sayrus, dicentes, peccare venialiter, eo quod actum iustitiae ex inclinatione iustitiae non exercet. Probatur a S. Doctore ad 6. Sap. illis verbis, Rom. 2. In quo alium iudicas, te ipsum condemnas.

ADDIT S. Bonavent. aliquid aliud ob periculum, quia homo impius facile corrumpitur ad inique iudicandum, maxime affectibus, muneribus, etc.

De exteriori puritate manuum Iudicis.

EXTERIOR puritas, Iudici necessaria, consistit praecipue in manibus, arg. cap. statuum, §. Insuper de rescript. in 6. quae est duplex: Prima est continere se ab iniuriis, contumeliis, etc. Secunda a muneribus.

CONTRA primum peccat verberando, Lex Nec magistratibus, ff. de iniuriis, et tenetur ad compensationem illatae iniuriae.

CONTRA secundum peccat concussionibus, Titul. de concussione. Est autem concussio, ut colligitur ex cap. Iubemus, et seq. dum quis minatur alicui, nisi hoc, vel illud des, aut facias; vel quando venalem dat sententiam; alias non daturus, vel e contra. Qui igitur extorextorsione pecuniae ex incussione metus aliquid accipit, furatur, et ad restitutionem tenetur; vel si ratione pecuniae acceptae ulterius procedere omittit, concussionis crimen incurrit Leg. 1. et 2. de concuss. et extra praeceptum Levit. 6. ubi iubetur nihil extorquendum. Quae prosequitur S. Doctor in speculo animae, cap. 2. ante medium.

Praecipva mundities manuum est a muneribus, de quibus S. Doctor allegato loco statim, §. quartus fructus rapinae est munerum acceptio.

Svppono autem, Iudices, et alios iustitiae Ministros habere a Legibus iusta stipendia. Itaque si aliquid amplius pro suo munere exercendo accipiunt, peccant contra iustitiam, et restitutioni tenentur ante sententiam iudicis, parti danti faciendae; post sententiam vero Superioribus, ei facienda est, cui sententia decreverit. Ita S. Bonavent. loco citato, Molina tom. 1. de Iust. disp. 83. Covar. ad reg peccatum, part. 2. §. 3. Navar. summa lat. cap. 17. numero 23. Adrianus quodl. 10. art. 1. et in 4. quaest. 19. Gabriel in 4. dist. 15. quaest. 6. concl. 9. Lessius Lib. 2. cap. 14. dub. 9. num. 63. Caietanus 2. 2. quaest. 32. art. 7. Hoc peccatum ad concussionem, et calumniam spectat ex D. Augustino, relato in cap. militare, dist. 23. quaest. 1. a quo Ioannes Baptista Lucae 3. milites admonebat, ut abstinerent: Neminem concutiatis; contenti estote stipendiis vestris, ut explicat S. Bonavent. in comment.

Has munerum acceptiones damnant utraque Iura.

Ivs quidem Canonicum cap. statuimus, §. si quid, et §. insuper de rescript. lib. 6. ubi praecipiuntur Iudices delegati restituere ea, quae ultra sibi debita, et iure concessa, a partibus acceperunt, et ibi dicitur, non sufficere solam remissionem eius, cui haec restitutio debetur, ut Iudex a restitutione absolvatur. Notat autem Panormitanus in cap. cum ab omni de rescript. et Molina disput. 84. Fagundez Lib. 8. cap. 16. numero 2. id a fortiori urgere de iudicibus ordinariis.

De Iure communi etiam patet in Leg. Plebiscito, ff. de offic. Praesid. et Leg. solet, §. ult. ff. de off. Proconsulis; et Authentica: Ut Iudices sine quoquo suffragio fiant, §. Scriptura est exemplar, ubi tamen non prohibentur, sed conceduntur Xenia, idest munuscula esculenta, quae duorum, vel trium dierum spatio consumuntur; quae primo Munera vocat S. Doctor a iure concessa.

Admonet tamen Navar. opusc. de datis, et promiss. num. 47. Molina disp. 83. Fagundez num. 12. si quis a iudice petat aliquam diligentiam singularem, super eam ad quam tenetur puta, ut iter eo faciat; Sic Tabellionem postulet, ut scribat diligentius in membranis, etc. posse aliquid moderatum dare.

Probatur ratione, quia Publicum eis dat stipendia iusta, ut suppono, ob quae se obligavit ad ea officia, et a lege iusta ei interdicuntur alia.

Mvlti dicunt tamen, posse recipere aliquid Iudicem pro ferenda sententia pro altera parte, quando utrinque, cum sit probabilitas, habet in suo arbitrio ferre sententiam pro alterutro. Sed hoc rideo; non enim est in potestate iudicis, stantibus utrinque paribus rationibus, dare uni, auferendo alteri, sed haec erit fracida personarum acceptio, ut docui prima secundae, Tract. 2. disp. 17. de conscientia probabili, ad prop. 26. et hic disput. 25. quaest. 4.

Movent etiam quaestionem: An possit Iudex, vel tabellio, merae liberalitatis, et amicitiae titulo, munera recipere a litigantibus, vel ab eo, pro quo tulit sententiam, et : An teneantur restitutioni.

Svpponvnt autem nonnulli, spectato solo iure naturae, non esse illicita haec munera, cum possit quisque suum cui libet donare. Ita Molina disp. 88. Lessius Lib. 2. cap. 14. num. 72. Fagundez cap. 27. num. 3.

Nec obstat (aiunt) id Exodi 23. Non accipies munera; quia excaecant prudentes, et subvertunt verba iustorum. Quia hic, solum habetur, recte ea posse prohiberi.

Sed D. Bonavent. locis allegatis, ad rapinam haec revocat, et rationem reddit S. Doctor; naturaliter enim munera corrumpunt iustitiam, quae debet fieri ex motivo honestatis, ut iudicium a Deo constitutum, quod ideo dicitur iudicium Dei, 2. Paral. 19.

Deinde quia, cum teneatur Iudex, ut concedit Fagundez, haec agere ex honestis stipendiis, vim infert, et fere semper non ex amicitia dantur, et si hoc titulo darentur, adhuc tamen periculose ad corrumpendam iustitiam pellicerent.

Qvod autem haec sint iure naturae prohibita, probat S. Doctor eo Deuter. 16. Non accipies personam, nec munera; quia munera excaecant oculos sapientum, et mutant verba iustorum. Iuste quod iustum est persequeris: En ad iustitiam spectat, non accipere munera; Quare ex natura sua tenetur ad restitutionem. Quod tenent etiam plurimi, quamvis concesserint solo iure positivo munera esse vetita. Eos refert Fagundez Lib. 8. cap. 27. num. 7. Ioan. Medina de restit. quaest. 20. Bartholomaeus Medina de modo administrandi sacram. Poenit. fol. 226. Sotus lib. 4. quaest. 7. art. 1. de Iustitia, Gabriel 4. dist. 15. quaest. 6. concl. 4. Sylvester V. Iudex 1. num. 23. quaest. 8. propendet Lessius lib. 2. cap. 14. dub. 9. num. 72. Baldaeus V. Iud. 12. cum Ghisler. de iud. cap. 6. Boverius in direct. cap. 3.

Ratio horum est, quia iura reddunt iudices inhabiles ad dominium harum rerum capescendum. Quare parum refert, an etiam Iure naturae, sive iure positivo sustineamus prohiberi hanc Iudicum corruptelam, de qua plura vide Iuxta Decretum Alexandri VII. tomo 4. disp. 17. quaest. 10. ad proposit. 26.

Ivdex quicunque excommunicatus post Extravagantem Martini V. et Concilium Constantiense, ex quo illa extracta est, si sit excommunicatus occultus, valide iudicat, et licite.

Ante haec autem aliqui tenent, talem peccasse, et invalide egisse. Sic Glossa in §. verum tamen, in cap. infamis, 3. quaest. 7. Sylvester verbo excommunicatio 1. num. 6.

Oppositvm tamen etiam ante Concilium Constantiae asserunt Suarez de censuris, disp. 14. sect. 1. num. 8. Sotus 4. dist. 22. quaest. 2. art. 1. Navar. summa, cap. 27. num. 21. Covar. in cap. Alma mater, part. 1. §. 11. num. 4. Richardus dist. 18. art. 7. quaest. 1. Paludanus quaest. 2. art. 3. et quaest. 4. Fagundez in octavum praeceptum Decal. lib. 8. cap. 28. num. 3.

Si vero sit excommunicatus publicus, olim ante Concilium Constantiae, et Extravagantem Martini V. Ad evitanda, peccabant omnes iudices iudicando, et tenebantur ad restitutionem, et eorum acta erant nulla. Hodie vero post Concilium Constantiae, et Extravag. probabile est, non peccare Iudicem ex vi censurae, actaque eius esse valida, nisi sit vitandus, nempe, nominatim denunciatus, vel publicus clerici percussor, docent Lessius lib. 2. cap. 29. dub. 7. qui aliam apponit conditionem, nisi se sponte iudicio ingerat; Filliucius tomo 2. tract. 40. in octavum praeceptum Decal. cap. 6. num. 167. Navar. cap. 27. num. 7. Henriquez de excomm. cap. 7. Sotus in 4. dist. 22. quaest. 2. art. 1. Suarez de censuris, disp. 14. sect. 1. num. 13. Fagundez Lib. 8. cap. 28. num. 5. Bassaeus V. Iudex, num. 4.

TALEM igitur excommunicatum vitandum peccare iudicando, eiusque actus irritos esse probatur, quia caret iurisdictione, iuxta cap. ad probandum de sent. et re iudicat. cap. Audivimus, et cap. Miramur dist. 24. quaest. 1. et cap. Nos sanctorum, dist. 15. quaest. 6. Idque etiam de saeculari iudice procedere adstruunt Lessius lib. 2. cap. 19. num. 61. Tanner. disp. 4. quaest. 4. num. 20. iuxta cap. Exceptionem, de exceptionibus, et citato cap. Nos sanctorum.

EXCIPIUNT tamen, si iudex ad alium locum migret, aut in loco suae iurisdictionis non habeatur pro vitando; Tunc acta eius dicunt esse valida, licet peccet se ingetendo in iudicium.

De ordine a IUDICE servando.

INIUSTITIAE fructus ponit S. Doctor in speculo animae, cap. 2. circa finem, Iniustam sententiam, quae multos fructus reddit, qui sunt Iustitiae perversio, seu delatio ordinis, iuris mutatio, falsum testimonium, iniusta advocatio, litteratum abusio, quae omnia habent rationem mortalis, secundum quod cedunt in proximi nocumentum. Haec S. Bonaventura, ex quibus habes teneri graviter Iudicem servare ordinem Iuris.

QUINQUE autem requiruntur a Iudice ad formam iudicii necessariam. Primum est substantia sententiae. Secundum, modus procedendi. Tertium, tutela iudicii. Quartum est qualitas, et quantitas poenae. Quintum denique est executio.

QUOAD primum, tenetur servare leges, vel si hae obscurae sint, sequi Doctorum sententias, modis a me initio disputationis indicatis, quaest. 2. et prima secundae, tract. 2. disp. 17.

QUOAD modum, et ordinem procedendi, is triplex est. Primus est per Denunciationem, et est quando officiales denunciant. Secundus per Inquisitionem, quando Iudex procedit ad inquisitionem criminum, ut habetur in cap. Qualiter, et quando, dist. 2. de accusatore; et cap. licet Heli, de Simonia, ubi communiter tradunt authores post D. Thom. 2. 2. quaest. 67. art. 3. non posse Iudicem inquirere sine Accusatore, aut sine aliquo, qui iure accusatoris fungitur. Tertius est per Accusationem.

De modo procedendi per Denunciationem.

DENUNCIATIO criminalis, est criminis manifestatio, et revelatio sine aliqua actione, vel accusatione, qua Denunciator crimen sui proximi superiori Iudici, seu Praelato, tanquam Iudici denunciat, ut ipse ex officio faciat, quod ei videtur secundum ius.

ACCUSATIO vero est delatio criminis cum actione, in qua a Iudice petitur, et ipse compellitur reum punire. Differt autem denunciatio ab accusatione in multis.

PRIMO, quia Denunciator Iudicialis non intendit praecipue vindictam publicam, et punitionem delicti, sed solum interesse suum, in quo per iniuriam laesus fuit: Accusator vero, primo, et per se intendit punitionem publicam delicti ob bonum publicum.

DIFFERT secundo, quia Denunciator non tenetur crimen probare testibus, Accusator vero tenetur probare, apud Arret. §. fin. quaest. 7. et alios; sed arbitror, etiam denunciantem uno teste probare teneri, ut docent alii, excipe casus Sancti Inquisitionis.

DIFFERT tertio, quod ob denunciationem non est infligenda tota poena iuris: ob accusationem vero tota poena est infligenda, si crimen probetur. Ita docent communiter Doctores apud Fagundez lib. 8. cap. 45. et Saytum lib. 12. cap. 10. et haec ultima differentia colligitur ex cap. Inquisitionis, de accusat. vide de his tom. 4. disp. 27. de conscient. quaest. 10. sect. 5.

IGITUR praesentata denunciatione, Iudex ex officio contra denunciatum procedit, et ita communiter in praxi servatur, teste Pract. Papien. Boss. tit. de denunc. Clato §. fin. quaest. 7. Philippo de Bictis Camerinensi in Praxi crimin. tract. 2. Quae omnia (ait Clarus,) intelligenda sunt, tam de denunciatione, quae fit ex necessitate officii, quam de ea, quae fit a quocumque alio, qui legitime denunciare potest.

PRAEMITTO autem, delicta alia esse privata, quae in privatum vergunt damnum: Alia publica, quae in publicum damnum ruunt. Prioris generis sunt peccata gulae, superbiae, furti privati, et similia; posterioris generis sunt ea, quae contra Deum sunt, ut haeresis, blasphemia, eversio Templorum, vel eorum incendia; vel contra Ecclesiam, ut violatio immunitatis, maiestatis Principis laesio, rebelliones, proditiones, publica latrocinia, et similia.

IN Religiosis sunt aliqua, quae possunt vergere in scandalnm, et contagium, ut nota fornicatio, et similia. Et haec inter crimina publica, quae etiam excepta vocantur, numerant Rodriquez in ordine iudic. cap. 13. num. 6. Valerius de differ. utriusque fori, 2. inquisitio, diff. ultim. Miranda in ordin. iudic. quaest. 11. art. 2. Ximenez in declar. reg. cap. 10. quaest. 2. concl. 3. num. 17. Camerinensis num. 5. loco citato.

ARRIDENT Suarez de Fide, Spe, et Charitate disp. 8. sect. 6. Sanchez Tom. 2. lib. 6. cap. 56. num. 50. Bonet. ibi, cap. 12.

In universum vero omnia delicta, quae a lege declarantur, ut publica habentur, apud Bictum, ut sunt homicidium, sunt homicidium, adulterium, crimen falsi, ut patet Lib. I. ff. de publ. iud. Est multorum Doctorum, praesertim Glossae in Rubr. 6. quaest. 1. Farinac. quaest. 49. Soti de tegendo secreto, memb. 2. quaest. 4. Rodriquez tomo 2. quaest. 5. art. 2. Mirandus in ord. iud. quaest. 1. art. 2. Plurima huiusmodi crimina recenset S. Doctor in confessionali, cap. 9. et Canones adducit iniungentes publicas poenas, sane cum proclamata sunt.

Huiusmodi crimina posse absque praevia fraterna correptione denunciari asserunt aliqui.

Adducitur D. Thom. 1. 2. quaest. 33. art. 7. et alii, quos referunt Bouer. in Direct. part. 1. cap. 13. Bisctus quaest. 15. Ratio est, quia bonum commune bono particulari delinquentis praeferri debet, et peccatum publicum sine publica punitione non est relinquendum, ut notat Rodriquez part. 2. quaest. 6. art. 4. post D. Bonavent. loco cit. Inter haec ponatur Fornicatio, saltem si secreta non sit. Vide Dianam part. 2. tract. 2. resol. 69.

Et idem aiunt asserendum de criminibus, quae sunt in alterius damnum pendens in futurum, secundum omnes fere Doctores apud Bouerium ibidem, cap. 14.

Similiter idem dicunt de criminibus, alio sensu publicis, seu notoriis, in civitate, collegio, etc. de quibus D. Bonavent. 4. dist. 13. quaest. 4. Huiusmodi enim secreta non egent correptione, Id docent Sotus de teg. secret. mem. 2. quaest. 5. Bannes 2. 2. quaest. 33. art. 8. dub. 6. Valentia 2. 2. disp. 3. quaest. 10. puncto 5. Miranda in ordine iud. quaest. 11. art 1. et alii communiter, quibus subscribit Camerinus.

Extendit is etiam haec ad crimina privata, etiamsi occulta, quod possint iudicialiter denunciari, sine praevia correptione, et allegat Sayrum lib. 12. cap. 10. Navar. in manu. cap. 18. num. 30. Adrianum in 4. de correp. fraterna, col. 17. Tranc. Aretinum in praxi, part. 2. cap. 9. art. 2.

Ratio eorum est, quia in tali denunciatione, sicut etiam in accusatione non intenditur sola emendatio delinquentis, sed ut poena ei debita iniungatur, vel satisfactio debita parti exhibeatur, ut notant etiam Reginaldus tract. 2. lib. 25. cap. 32. Bonacina Tract. de Legibus, disp. 10. quaest. 2. puncto 5. et remittit ad Dianam p. p. tract. 4. resol. 2. ubi citat multos, Sanctarellum Tract. de haeres. cap. 9. Sanatium in select. disp. 11. num. 56. Bonac. tract. variar. disp. 6. part. 3. num. 9. Sylvium 2. 2. quaest. 33. art. 7. concl. 2. Villalob. sum. part. 2. tract. 4. diffic. 11. Suarez tract. de fide, disp. 20. sect. 4. num. 11. Azor. part. 1. l. 6. cap. 19. quaesito 9. Turtrianum 2. 2. tract. 1. disp. 58. dub. 3. Henriquez lib. 2. cap. 24. num. 10. in Glossa littera C. Simancam in Cathol. instit. titulo 19. numero 11.

Itaque nulli peccato fraternam correctionem praemittendam inferunt, dum omnia esse publica dicunt.

Opposita tamen sententia est vera, quam tuetur S. Doctor locis, a me adductis, disputatione de Charitate, sect. 3. de Correptione fraterna. D. Thom. 2. 2. quaest. 35. art. 7. cum omnibus discipulis.

Sotus de Iust. lib. 5. quaest. 5. art. 1. Canus de locis Theol. lib. 12. cap. 9. Sylvester V. correptio, quaest. 5. Lopez Instruct. part. 4. cap. 54. Ledesma sum. tom. 1. tract. 4. cap. 4. concl. 24. diffic. 2. fol. mihi 134. Ioan. de Cruz in direct. part. 1. prac. 5. quaest. 2. dub. 5. concl. 2. qui loquitur de sollicitata in confessione, quae iubetur denunciare Dominis Inquisitoribus sollicitantem. Zanardus in direct. confess. part. 2. prac. 1. c. 23. quaest. 13. et alii. Idem docuere Castrus de haeret punic. lib. 2. cap. 25. Tolet. Lib. 5. cap. 57. Lazarus Tract. de blasphemia, quaest. 12. num. 31. Homobon. tract. de cas. reser. part. 2. cap. 1. et de exam. Ecclesiae part. 2. tract. 9. cap. 13. quaest. 39. Angelus V. denunc. quaest. 2. Rosella V. Inquisitio, num 1.

Imo Portel. in dubiis regul. v. correclio fraterna, num. 1. id extendit etiam ad crimen haeresis. Itidem Reginaldus in prax. tract. 2. lib. 24. cap. 3. sect. 6. numero 51. si tamen firmiter existimetur emendandus.

Addere Repertorium Inquisitorum, V. denunciator, Gundissalvum de haeret. quaest. 10. num. 10. Decianum tract. 1. lib. 5. cap. 30. Et de casu sollicitationis in confess. id docet Fagundez de praec. Eccl. tract. 2. lib. 4. cap. 2. num. 31. ubi ait : Antequam fiat denunciatio a muliere sollicitata in confessione, praemittenda est fraterna correctio, si detur spes emendationis, quia praeceptum correctionis est de iure naturali, et divino; praeceptum vero huius denunciationis est humanum; unde non potest praevalere adversus praeceptum iuris naturalis. Ut autem correctio fraterna iudicetur profutura, non satis est, semel fieri, et non prodesse; sed oportet iterum, atque iterum adhiberi, quamdiu indicio prudentis speretur emendatio. Haec Fagundez, et nouiter Peirinus in Privil. Minim. tract. 2. constit. 4. Gregorii XV. §. 9. num. 26. et constitut. Pauli V. §. 2. num. 26. Idem expetit Fagundez in 6. praec. Lib. 6. cap. 12. ex D. Thom. 2. 2. quaest. 33. art. 3.

Addo alios, qui concedunt quidem, in crimine formalis haeresis non esse praemittendam correptionem; in aliis tamen, haeresim sapientibus, praemittendam. Ita Fagundez Tract. 2. lib. 6. cap. 4. num. 11. Mollesius in sum. tom. 1. tract. 7. cap. 24. num. 25. Ortiz. sum. cap. 21. num. 17. Homobon. de exam. Eccl. part. 1. tract. 7. cap. 6. quaest. 19. et ex Doctoribus citatis in secunda opinione.

De hac vero materia agunt, praeter citatos, Aldreta de relig. discip. tuenda, lib. 1. cap. 5. §. 4. numero 28. Onuphr. opusc. de sigillo, serm. 2. quaest. 2. dubio 4. P. Eliz. tract. 1. quaest. 14.

Tandem aliqui apud Delrium tract. 3. disq. lib. 5. sect. 4. num. 6. dicunt, praemittendam correptionem, etiamsi dubium sit : An sit profutura; quam sententiam valde aequam existimat, licet ipse, et merito, contrarium sentiat.

Plurimos habes apud me loco citato de corrept. et Bouerium in direct. part. 1. cap. 14.

Philippus Bisctus num. 5. dicit, hos ita intelligendos, ut requirat Evangelium, correptionem fieri praeviam denuntiationi Evangelicae, non autem iudiciali.

Vel si quis eotam de iudiciali loqui intendat, sequendum non esse, ait; et hoc quod dictum est procedere vult, attento iure Canonico, secundum quod omnia crimina sunt publica, ut tradit Glossa in cap. infames, versu. Fures, 6. quaest. 1. et ita ait docere Canonistas, ut testatur Baldus, et de communi, testis est Hostiensis, quem sequitur Ananias cap. statuimus, post numerum 19. de maledict. et his omnibus subscribere Iulium Clarum lib. 5. §. 1. v. hac tamen. Cum autem publicis criminibus non sit praemittenda correptio; sequitur, nulli iam esse praemittendam.

Addit vero Camer. num. 6. correptionem ex iustitia non requiri, sed fieri posse, ut requiratur ex Charitate, si delinquens sit occultus, et bonae famae, et speretur emendatio, et adducit Aretinum post D. Thom. 2. 2. quaest. 68. art. 1.

Animadvertit etiam, quod licet ex correptione emendaretur, licite tamen ille posset denunciari, vel accusari secundum Gregorium de Valentia disput. 5. quaest. 12. puncto 1. vers. dico tertio, et ait, esse mentem D. Thomae. Nam habito bono correcti, potest licite denunciator, vel accusator adhuc sibi proponere Scopum punitivae iustitiae, idest bonum commune, ut alii formidine poenae a delictis abstineant; Et propterea denunciare, vel accusare emendatum. Sed haec, etiam quo ad Regulares falsa sunt, ut docent communiter cum Diana part. 2. tract. 2. resol. 57.

QUOAD sollicitantes vero in confessione, absolute docet quaest. 122. quaest. 42. nullo modo praemittendam correptionem, et adducit Henriquez Paramum Roderiquum, Acugnam, et Navar. locis relatis, a Roderico in compend. quaest. resol. resol. 13. et alios plurimos recenset apud Dianam p. p. tract. 4. resol. 21. et part. 4. tract. 5. resol. 24.

AMPLIAT, etiamsi emendatus sit, et refert Suarez de Fide disp. 40. sect. 6. num. 13. Sancium in select. disp. 11. num. 52. et alios apud Dianam tract. 4. resol. 3. Imo, etiamsi ille Sacerdos statim post sollicitationem poeniteat, denunciandum. Asserit Bonacinam tract. var. disp. 6. punct. 3. num. 4. Sanctarellum de haeresi, cap. 9. et 44. dubio unico.

FATEOR, me lachrymis commisceri, dum meam profero sententiam.

PRIMO quidem non renuo, peccata publicam perniciem spectantia, tanquam contagiosa arcenda, maxime vero haeresim, quae est pestis pessima, ut cancer serpens. Ideo merito prodiit novissime decretum sanctissimi D. Alexandri VII. graviter iniungens denunciationem suspectorum de haeresi, nulla praevia correctione. Et hoc servandum est; ut vidimus tom. 4. disp. 17. de conscientia, quaest. 10. sect. 5. ad propositionem 5.

QUOAD peccatum sollicitationis, video, esse periculosum, ut indicans conscientiam cauteriatam, dum Sacramento sancto salutis abutitur, ad sui, et aliorum, etiam poenitentium damnationem, et ideo non audeo tueri, dicentes, praemittendam absolute correptionem, aut facile credendam emendationem.

SI tamen vere sollicitans sit emendatus, non reprobo opinionem dicentium, non esse denunciandum, quod docent Sotus lib. 3. quaest. 5. art. 5. Molfesius in summa, tomo 1. tract. 7. cap. 24. num. 21. Genuensis in praxi, cap. 18. num. 6. Naldus in summa, verbo Accusator. Victorellus in notis ad manuale, Navar. cap. 25. num. 33. Filliucius de casib. reservat. casu 2. num. 8. Zanardus in Direct. confess. part. 3. cap. 31. Rodericus Acugna Tract. de confessoribus sollicitantibus, quaest. 3. num. 15. et ibi Freitas num. 34. Megala p. p. lib. 1. cap. 5. num. 26. Portell. additionibus ad dub. regular. sollicitare fam. num. 18. Peirinus in Privil. Minimorum, tract. 2. constitut. 4. Gregorii XV. § 6. num. 31. At decretum Sanctae Inquisitionis praeponendum est horum opinioni.

DIFFICULTAS sane est in cognoscendo: An sit emendatus. Felinus in cap. testimonium de testibus, Confessionem Sacramentalem asserit probate, aliquem esse emendatum. Genuensis in praxi, cap. 18. num. 6. putat, posse praesumi emendationem, si talis consecutus est Iubilaeum. Homobonus de exam. Eccl. part. 1. tract. 7. cap. 7. quaest. 33. Freitas in addit. ad tract. de confessor. sollicitantibus, quaest. 8. num. 32. Riccius part. 2. decis. 159. mem. 14. et alii aiunt, quod qui per triennium bene vixerit, emendatus praesumitur.

ALIQUI vero docent, id permitti iudicio boni viri, qui considerata qualitate personarum, totam rem iudicabit cum prudentia, et maturitate, quia arduum est cognoscere correctionem huiusmodi personarum, et ita loquens, etiam de haereticis notavit Freitas quaest. 18. num. 139.

LIMITANT tamen hanc sententiam Fagundez tract. 2. lib. 6. cap. 4. num. 17. et alii quo ad haereticum formalem, de quo semper dubitare possumus, an re vera sit emendatus. Sunt enim haeretici valde subdoli, et more contagiosi virus diffundunt. Ideo apte ab Alexand. VII. contra hos est provisum.

DE caetero nunquam percipere potui argutulas illas Camerini, et Caspensis, Zelo Cydonico acriter conditas, dum omnia peccata esse publica statuunt, et a correptione liberant.

PROFECTO Evangelium cuilibet Christiano debet esse maioris ponderis, quam horum ratiunculae: Si peccaverit in te frater tuus, etc. qui ordo est a Christo Domino, lege divina praeceptus, ut notat etiam D. Bonaventura, D. Thomas, et innumeri apud Dianam part. 3. Tractat. 2. resolut. 37. Apud eos vero exulat omnino Evangelium correptionis.

ADDE et ius naturale servandi alienam famam. Non renuo, satisfactiones debitas exigi posse iniuriae a contumelioso, et facultatum a fure; sed zelus ille iustitiae non est Christianae, exigere vindictam.

PORRO distinctio illa de Charitate, et Iustitia inanis est; quod enim contra Charitatem est, nequit esse actus iustitiae, ne velimus inter virtutes iniustum bellum offensivum suscitare, vide quae supra retuli de correptione fraterna.

QUOD vero ait Bictus, authores nostrae sententiae loqui de denuntiatione Evangelica, quam praecedit correctio; Esto. Sed si iniquum est deferre, tanquam Patri, ante correptionem; iniquius est tanquam Iudici. Ideo et Christus gradatim loquitur: Si te non audierit, dic Ecclesiae, et si Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut Ethnicus, etc.

PORRO vidimus, authores loqui de denunciatione iudiciali, et ad sanctum officium Inquisitionis, etiam in casibus gravissimis pertinente.

QUOD vero, ut omnes culpas ad tribunalia cogat, misere adducit, omnia peccata esse publica ex cap. infamis, 6. quaest. 1. inane est. Ibi enim Glossa solum ait: Est etiam quaedam infamia canonica, quae irrogatur ex quolibet peccato mortali, ut hic, et 32. quaest. 5. Infamia quidem Canonica hic non facit ad rem; nam etiam bigami, et corpore vitiati sunt infames, secundum Canones. Ea igitur dicitur potius indecentia quaedam, quam extra propositum affert Bictus, ad omne peccatum publicum asseverandum.

ENIM vero 35. quaest. 5. cap. 21. ubi relinquens uxorem, excepta fornicatione, dicitur generosae dignitatis testimonium amittere, sive famae, dum sic manet separatus, ut ibi Glossa, seu, ut inter alios generosos inferat testimonium; non facit ad rem ad inducendum omne peccatum publicum esse. Quid enim voluit docere Christus, dicens: Si peccaverit in te?

HIC author e nostris confratrem suum Caspensem adducit quaest. 16. et relatos a Diana part. 7. tract. 3. resol. 44. Trullench. in Decal. Tom. 1. lib. 1. cap. 5. dub. 16. et alios dicentes, non esse necessarium, praeviam correptionem denunciationi paternae praemittere, et allegat S. Bonaventuram, et S. Thomam apud Caspensem, sed immerito, ut ostendi Disputat. de Charitate, sect. 3. de fraterna correptione, quaestione 1. et 2. Et Diana sic concludit: Ego utramque sententiam probabilem existimo esse, licet licet pro necessitate praeviae correptionis tenuerim p. 3. tract. 2. resol. 37. et nunc teneam. Sane D. Bonaventuram (quem opponit etiam Turrianus 2. 1. disput. 89. dub. 4.) iam satis ostendi pro nobis stare.

¶ Ad rationem, quam ex Valentia inculcant, dico, Christum optime novisse, peccatum esse contra aliquem. Ideo ait: Si peccaverit in te, ut exprimeret, correptionem secretam esse praeceptum, etiam in maximis, quae possunt inferri, offensionibus contra nos, et multo magis in aliis, quae nobis videntibus patrantur a proximo.

Non video autem, quo pacto divinam legem velint ipsi immutare, et ius quod habet proximus a nativitate violare, deferendo ad publicum tribunal secretum lapsum, qui alioqui non tendat in publicam perniciem. Quod enim alii per hoc detetteantur a peccato, non est satis, ut immutetur ordo Evangelii, aut ius naturae evertatur, manifestando occulta cuiusque, ut sic nullus omnino locus ordini a Christo instituto, seu potius a naturali iure declarato, reliquus sit.

Doceat id Valentia; doceat quoque Suarez in sua Religione, in qua renunciatur iuri. Et si id absque difficultate potest fieri legitime, cur ipsi in hoc adeo premunt, ut renuncient novitii eorum suo iuri naturae?

Cur Pontificia emanarunt diplomata, ut ordinem hunc sustineant? Cur tot volumina, ut ritum hunc, posita renunciatione, tueantur contra multos?

¶ Addo quod si deferre Praelato, ut patri, haec necessaria a Christo statuta sunt praeludia; multo arctius antequam in publicum iudicium deferantur, quam illationem non viderunt adversarii, dicentes, praemittendam correptionem ante denunciationem Evangelicam; non autem ante iudicialem. Profecto maius damnum infertur famae, dum peccatum defertur ad tribunal. Quod si maior esset delatio ad Praelatum, tanquam ad Patrem, posset ea denunciatione uti, ut procederet ad iudicium, quod ipsi adversarii exhorrent, ut fatetur Bictus cap. 16. num. 6. referens Sotum, Suarez supra, et Cardinalem de Lugo de iust. tomo 2. disp. 37. sect. 7. num. 81. Dianam resol. 46. et 47. et alios apud hos.

¶ Scio, nonnullos dixisse, dum crimen non esset omnino occultum, sed in iudicio posset probari, tunc charitatem, per quam inchoata est causa, imperare iustitiae, ut iudicialem incipiat processum, si tali modo spes esset, ut delinquens corrigeretur. Ita Filliuc. tomo 2. tract. 28. cap. 8. num. 164. Sanchez l. 2. l. 6. dub. 11. num. 11. Trullench in decal. l. 1. cap. 5. dub. 16. num. 8. quos sibi a latere struxit Bictus, ut ostendat suae opinionis firmitatem.

At loquuntur isti, quando minori damno peccatoris non posset eius emendatio haberi; si enim sit spes emendationis per correptionem secretam; intelligunt iuxta Evangelium non esse ad tribunalia currendum, tunc enim charitas non potest imperare iustitiae diffamationem peccatoris poenitentis, nisi eius privata poenitentia relinqueret extra vulnera in Reipublicae perniciem, quia tunc ordinata charitas providere tenetur bono communi.

¶ Igitur, si peccator sperneret correptionem, vel scires, eum ex correptione venenum potius hausturum, posses omittere fraternam correptionem, ut docet etiam D. Bonavent. ad 17. Lucae, ubi de hoc agitur.

Quod si crimen esset in grave Reipublicae damnum; posset Iudex uti notitia, quam habet, ut Pater, et obligare scientem, et paterne denunciantem ad iudicialiter denunciandum, dum non suppetit alia via ad illud damnum publicum, vel etiam privatum innocentis arcendum.

Quod si ille nolit denunciare, poterit Iudex fiscalem creare, qui denunciet, dum sperat, se habiturum probationes. Ita Bictus, adducens Caspensem tomo 2. tract. 17. disp. 6. sect. 3. num. 35. Suarez de Relig. lib. 10. cap. 1. 2. et 12. Dianam resol. 46. et 47. qui tamen subdit, non posse procedi ad iudicium in hoc casu, nisi quantum necesse est ad emendationem obtinendam.

Admonet vero Sayrus l. 12. cap. 10. num. 7. raro evenire apud Iudicem saecularem, fieri transitum a denunciatione Evangelica ad iudicialem, eo quod crimina apud iudices saeculares non deferuntur, nisi per accusationem, vel denunciationem iudicialem. Item Iudex saecularis nunquam excipit crimina, nisi, ut in publico puniat, et in scriptis coram Notario; Apud Iudices vero Ecclesiasticos id contingit.

Denunciare autem possunt omnes, positis nonnullis conditionibus.

Prima est, ut denuncians non sit infamis, ut notant Baiard. ad Clarum §. fin. quaest. 7. num. 13. Iodocus in practic. crim. cap. 7.

Secundo ne sit inimicus. Ita Doctores citati. Quare peccat lethaliter iudex non recusando denunciationem inimici. Ita Innocentius, et Hostiensis C. dudum, v. electionis de electione. Archid. in C. quaerendum, 2. quaest. 7. Felin. in cap. quae in Ecclesiarum num. 13. de constit. Menoch. de arbitr. iud. sem. 5. casu 481. ubi e citatis hic Doctoribus ait, dignosci denunciatorem Zelo vindictae deferentem, ex qualitate personae, ferocitate vultus, modo denunciandi, etc. Sequitur Megala praxi crim. canonica, cap. 10.

Tertio repelluntur conspiratores, et personae viles. Ita Barratd. Iodoc. supra, et Bictus quaest. 17. num. 5.

Quarto excommunicatus nominatim denunciatus. Ita Caiet. 2. 2. quaest. 68. art. 2. Rodriquez tom. 2. qq. Regul. quaest. 6. art. 3.

Quinto excluditur Religiosus a denunciando in casu sanguinis, nisi adhibita protestatione. Ita Couar. in Clem. si furiosus, p. 2. §. 5. Rodriquez supra, et est communis. In aliis vero casibus admittitur, cum admittatur ad maius, scilicet ad accusandum. Nec obstat Clem. exivit §. proinde, ubi interdicitur accusatio circa rerum dominia, quae ipsis ex vi professionis prohibentur. Ita Elizeus tract. 1. quaest. 13. num. 8.

Sexto Laïcus non admittitur ad denunciandum Ecclesiasticum, nisi suam prosequatur iniuriam. Est communis opinio Gloss. in summa 1. quaest. 7. et omnes admittunt, ut ait Foller. in pract. Crim. can. fol. 48. num. 45. Subscribit Clar. §. fin. quaest. 14. versu, propter reverentiam. Reddit rationem, quia Laïci solent esse malevoli Ecclesiasticorum, unde potius odio, quam Zelo moveri praesumuntur. Et est vulgatum id: Laïci fere semper clericis infesti. C. Laïcos 2. quaest. 7. Quae aversio est saepe etiam Clericorum adversus Regulares, ut refert S. Doct. quaest. 27. Super Regulam.

Limita in criminibus exceptis, in quibus admittitur Laïcus ad denunciandum Ecclesiasticum, ut probat Glossa in cap. cum P. Manconella, de accusat. si tamen sit bonae famae, ut ait Glossa ibi.

Plures a denunciando repelli invenies dub. sequent. ubi de accusatione disseretur.

Debet autem Denunciatio continere nomen denunciantis, et Denunciati, Iudicis, Criminis commissi, loci, et temporis. Ita Elizeus ubi supra num. 7. alias esset invalida. Ita communiter apud Clarum quaest. 10. vers. Scias autem §. fin. Debet et testem producere, sine quo non potest Iudex examinare in singulari, nisi loco testis indicia, vel infamia, vel quid simile occurrat, ut aiunt Caiet. quaest. 69. art. 2. Valentia quaest. 13. punct. 2. Deltius l. 5. disq. sect. 1. Sà v. Iudiciales actus. Tanner. disp. 4. quaest. 4. num. 73. cum D. Bonau. 4. dist. 13. quaest. 4. ad arg.

POTEST autem denunciatio vel porrigi in scriptis, ut de accusatione tenent Bartol. et Card. et alii apud Clarum quaest. 12. Vel esse tantum verbalis, et a Notario scribi, ut tenet Salyc. in Leg. poen. Cod. de accusat. num. 2. iuxta formam Leg. Libellorum, ff. de accusat. et potest etiam fieri per litteras, ut tenent Abbas in C. Licet a beato, de accusat. Bettus in praxi tit. 7. cap. 5. Arretin. in praxi, cap. 9. num. 4.

DEBET etiam adscribi dies datae, sine qua invalida esset querela, seu denunciatio. Ita communiter apud Clarum quaest. 10. cit. qui tamen id non putat necessarium Lex Libellorum, ff. de accusat. ubi dicitur: Nec diem autem, nec horam invitus comprehendet.

DEBET autem Iudex graviter perpendere denunciationem, et quaerere de probitate denunciantis, ut monet Innocentius de C. Nulli, de accusat. Oldrad. cons. 224. Clar. §. fin. quaest. 15.

PERPENDAT etiam personam denunciati, ut monent Innocentius, Oldradus, et Clarus, et si vitae integerrimae, et authoritatis sit, non facile admittatur, ne fama gravis viri pereat, iuxta cap. si quis sunt, et C. quaerendum, 2. quaest. 7. et D. Thom. 2. 2. quaest. 68. art. 1. ad 2. Imo contra tales non denunciationem, sed accusationem tantum recipiat Iudex, quae ad poenam talionis accusatorem obliget, ut colligitur ex C. repellantur, de accusat. et docent Speculat. de denunc. §. Hostiensis, titulo de iniquis, §. 2. Glossa in c. Cum contingat de rescript.

DE iure Denunciator tenetur probare, ut notat Clar. quaest. 7. per textum in Leg. Divus. Et in Leg. ab accusatione, §. nunciatores, ff. ad Turpill. tamen communis praxis hoc non admittit, ut dicunt apud Clarum, Mariam. Salic. et Cardin. Alex. sed id intellige plene. P. Eliz. tract. 1. quaest. 13. num. 25.

QUANDO igitur denunciatio est apta, debet Iudex denunciationem admittere, et interim denunciatus ad dignitates est inhabilis, C. Omnipotens Deus, de accusat.

ADMISSA denunciatione tenetur Iudex inquirere, alias peccat negligendo iustitiam, ut tenent communiter Doctores, praesertim Glossa in C. Excommunicamus, vers. neglexerit, de haeret. Panormitanas in C. cum dilectus de accusat. D. Thom. 2. 2. q. 54. art. fin. D. Bonau. in speculo animae, cap. 2. circa finem, Bossius tit. de offic. corrup. Roder. t. 2. quaest. 39. art. 1. Caueat tamen ne inquirat, antequam constet de corpore delicti, ut dicam dubio 3.

ACCUSATIO est delatio alicuius criminis ad vindictam publicam, legitima interveniente subscriptione. Ita communiter Doctores, teste Claro quaest. 12. Less. T. 1. l. 2. cap. 30. Azor. l. 13. cap. 19. Filliuc. Tom. 2. tract. 40. cap. 7. num. 201. Roder. de ord. iud. cap. 5. Fagundez in octavum praeceptum Decal. cap. 47. P. Eliz. tract. 1. quaest. 12.

PLURIMI sunt, qui iure communi ab accusando repelluntur, quos refert Clatus quaest. 14. et S. Antoninus 3. p. tit. 9. cap. 8. §. 2. Bouër. in direct. p. 2. cap. 17. Farin. quaest. 12. e quibus aliquos etiam recensui, qui itidem denunciare prohibentur. Excluduntur Criminosi, Apostatae a fide, Haeretici, vel de ea suspecti, Pagani, et Iudaei, qui non possunt Christianos accusare cap. non potest et cap. pagani, 2. quaest. 7. et Calumniatores C. similiter 3. quaest. 5.

ITEM de facili litigantes, dicto C. similiter. Item inimici, et de recenti reconciliati, cap. accusatores 3. quaest. 5. Item consanguinei inimicorum, et familiares, ac domestici eorum cap. accusatoribus 3. quaest. 5. Item socius criminis, Impubes, Minorque viginti annorum, Miles, et mulier, et qui a testimonio ferendo repelluntur. Item constitutus in peccato mortali de iure canonico. Vide Clarum quaest. 14. alios etiam referentem. Et Glossam in C. si legitimas, de accusat. ubi sic eos enumerat:

Foemina, pupillus, delatus, crimine tentus. Suspectus quaestu, corruptus, sortilegusque, Infamis, servus, pauper, cum milite, Princeps, Libertus, socius socium, nec non inimici, Clericus Ecclesiam nullus deferre valebit.

PROFECTO accusator odiosus est, et non ex charitate, sed ex livore agere praesumitur, iuxta Glossam in cap. decreto, 2. quaest. 6. et ex text. in C. Si omnes, 6. quaest. 1. et hinc est, quod accusatio illandabilis intentio nuncupatur, C. si quis Episcopus, 2. quaest. 7. quae vix sine culpa exerceri potest, secundum eandem Glossam, et post eam Foller. in praxi, crim. can. 4. num. 9.

AUDI D. Gregorium l. 6. Moral. cap. 13. apud D. Bonau. in Phar. l. 3. cap. 3. Invidi dum bonum, quod vident, accusare nequeunt, excaecati malitia, malum quod non vident, ad accusationem quaerunt. Tamen potest esse etiam iustitiae executor C. illud 23. quaest. 4.

DEBET autem Iudex alte pensitare illud D. Isidori in Synonim, cap. 16. effatum. Ante proba, et sic iudica. Non enim qui accusatur, sed qui convincitur, reus est. Id alte proponit D. Bonaventura loc. cit. Pharetrae.

TENETUR primo Accusator ad ea, quae de denunciatore dixi, et amplius tenetur totum scribere, et se subscribere ad poenam talionis, nisi crimen probauerit, ut declarat Bartol. et Aretinus, et sequitur Clarus quaest. 12. P. Eliz. num. 9.

QUAMVIS autem de iure civili haec poena non servetur, ut notat Clarus, tamen de iure Canonico servari ait. Consentit Card. Alex. in C. libellorum circa finem 2. quaest. 8. Sic capite qualiter, et quando, 2. de accusat.

PRAESENTATA accusatione, tenetur vera crimina non abscondere, ut notant D. Thom. 2. 2. q. 68. art. 3. Sotus de teg. secreto, membr. 2. quaest. 5. col. 6. Navar. in Manuali, cap. 25. num. 3.

PARTE petente, tenetur accusator calumniae iuramentum praestare. Farin. quaest. 16. num. 28. citans Doctores in Leg. 2. Cod. de fin. instrum. et de communi Italiae observantia testatur Bartol. in Lege 1. num. 6. Cod. de iuram. calum. et tenet Clarus, §. fin. quaest. 18. allegans multos.

TRIA in accusatione cavenda sunt: Calumnia, Praevaricatio, et Tergiversatio, ut notat Fagundez l. 8. cap. 47. num. 11.

CALUMNIA est falsa imputatio, facta scienter, et incutrit calumniator debitum restitutionis. Calumniari etiam ille dicitur, qui de vero crimine, sed occulto, quod in iudicio probari non potest, scienter accusat, eodemque modo tenetur ad restitutionem damni; ita D. Thom. 2. 2. quaest. 68. art. 8. Sotus de teg. secr. in 2. quaest. 5. concl. 5. Sayrus cap. 15. in octavum praeceptum, num. 12. Roder. de ord. iud. cap. 6. Fagundez loco citato.

PRAEVARICATIO duplici casu occurrit. Primo dum accusator in occulto favet Reo. Secundo quando tacet, ac tegit vera crimina, et maiora; exponens in libello minora.

Hoc praevaricationis genus contingere potest etiam in Iudice, acceptando scilicet falsas exceptiones, testimonia, et instrumenta, ut reum liberet, ut notat D. Bonan. in speculo animae, cap. 2. ad finem, et ultra peccatum, quod committit, tenetur etiam restitutioni, quia contra Iustitiam, et officium suum egit, quaerens accusatorem inique opprimere, et reum subtrahere.

CONTINGIT etiam in Advocatis ostendendo parti adversae fundamenta sui clientis, vel non fideliter defendendo, vel aperiendo adversariis viam ad causam inique vincendam, quae omnia iniqua sunt contra iustitiam, ut docet S. Doctor supra, Sotus loc. cit. concl. 5. et Navar. cap. 25. num. 10. Rodriquez num. 5. D. Thom. quaest. cit. art. 3. ad 2. Sayrus num. 14. Fagundez num. 13. qui consentiunt, cum teneri ad restitutionem.

TERGIVERSATIO est, quando sine iusta causa desistit ab accusatione, cum ad prosecutionem eius ob bonum commune tenetur.

DANTUR tamen casus, in quibus potest desistere. Primo in criminibus, quae ad bonum Reipublicae non conducunt. Secundo, quando bona fide incipit causam, et mox suum videt errorem. Tertio propter metum gravem. Quarto, si imperio Principis repellatur. Vide Sayrum lib. 12. in fine, Less. l. 2. cap. 30. dub. 3. num. 15. Sotum loc. cit.

FAGUNDEZ num. 14. qui num. 16. instituit quaestionem: An ante accusationem semper sit praemittenda correptio. Et respondet negative, si possit delictum probari, sive intendat vindictam propriae iniuriae, sive bonum Reipublicae, et ait, esse communem Doctorum, et allegat Less. l. 1. cap. 30. Filliuc. tomo 2. tract. 40. cap. 7. num. 103. Gloss. in C. licet, de simonia, 2. quaest. 8. Sylvest. v. accusatio, quaest. 3. Caietanum 2. 2. quaest. 33. art. 7. Navar. Summa Lat. cap. 18. num. 30. Driedonem de libertate Christiana cap. 10. Roder. de ord. iudic. cap. 6. et alios, et in hoc distinguit denuntiationem, quae ad emendationem dirigitur, ab accusatione, quae tendit ad vindictam sceleris, ob publicum bonum. Sed Rodriquez loc. cit. adducto Corduba, addit, teneri quamvis ad correptionem, si emendationem sperat. Addit Sotus loc. cit. concl. 4. Durand. 4. dist. 19. Ratio est, quia finis principalis debet esse emendatio Rei. Sed ipse Fagundez persistit, si delictum est publicum, et possit probari, et in hoc esse Reum in causa; quia suum delictum fecit publicum. Non renuo sane, quando delictum est publicum, iuxta ea quae dixi dubitatione prima.

ADVERTE, ius Civile, et Canonicum Iudicibus praecipere, ne in causis criminalibus procedant absque accusatore C. si legitimus, de accusat. et Leg. Illicitus, ff. de officio Praesidis, et docent D. Thom. 2. 2. quaest. 7. art. 3. in corp. Caietanus ibi, et alii Thomistae Roderiq. de ordine iudic. cap. 5. Fagundez cap. 48. num. 3. et D. Bonaventura passim.

PROBATUR a S. Doctore ad 8. Ioannis, ubi observat, truncatum fuisse iudicium, quia illi accusatores recesserunt. Ideo ait Christus: Ubi sunt qui te accusabant? Nemo te condemnavit: Nec ego te condemnabo. Accusatores autem recessisse admonet, quia inepti erant ad accusandum, cum ipsi essent criminosi.

PROBATUR secundo a S. Doctore ad 5. Ioan. in ea verba: Sicut audio, sic iudico, ubi late disserit, afferens D. Gregorium in Moral. cap. 14. in id Iob. 29. Causam, quam nesciebam, diligentissime investigabam, ubi ait: Nota de Iudicio, ne ad proferendam sententiam iniquam praecipites esse debeamus, ne temerarie indiscussa iudicemus, ne qualibet mala audita nos moveant, ne passim dictis sine probatione credamus, etc.

IPSE Deus, cui omnia nuda sunt, et aperta, in suis iudiciis examina adhibet; ut patet Ioelis 3. Deducam eos in vallem Iosaphat, et disceptabo cum eis. Id repetit Matth. 25.

Unde et de Domino legitur Genesi. 18. Descendam, et videbo utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint. Deinde sic prosequitur explicationem eiusdem capitis S. Doctor: Secundo figuratur, quod iudicium debet esse in processu iustum. Unde ait. Iudicium meum iustum est. Et Deuter. 19. Iudices, et Magistros constitues, ut iudicent iusto iudicio, ut enim ait Tullius de off. l. 1. Iudicis est in causis verum sequi, nec nocentem defendere, nec condemnare innocentem: Qui iustificat impium, et qui condemnat iustum, abominabilis est uterque apud Deum. Item insinuatur hic quod iudicium debet esse in sententiando ordinatum. Idem habet ad cap. septimum.

Ex quibus habes etiam illos casus, in quibus possunt iudices sine accusatore procedere via inquisitionis.

PRIMUS est, si Iudex cum aliis videat, crimen perpetrari. Secundus, quando sunt publica indicia, et fama clamorosa. Tertius est, cum praecedit denunciatio iuridica ad vindictam publicam delictorum, ut fit in tribunali Sanctae Inquisitionis: Differt autem ab accusatione, quia non tenetur probare. Ubi etiam indicatur, in delictis gravioribus, ubi non est accusator, Fiscalem habere locum accusatoris; et hic tenetur probare, et nisi possit probare, accusans peccat, ut aiunt Aragon. 2. 2. quaest. 67. art. 3. in fine, Roder. de ord. iud. cap. 5. num. 3.

QUOAD obligationem accusandi. Primo tenetur accusare, qui vident damnum aliquod Reipublicae imminere, vel etiam aliis insontibus, et alia via nequit impediri; tenetur ex charitate Iudici denunciare. Ita communiter Doctores. D. Thom. 2. 2. quaest. 68. art. 1. Sotus loc. cit. quaest. 5. Sylvester v. Accusat. quaest. 2. Gomez Tom. 3. var. cap. 1. num. 9. et probatur, C. sicut dignum, §. illis etiam, de homicidio. Imo in foro externo, sciens delictum committendum contra Principem, vel Rempublicam, et non revelans, punitur, ut auctor delicti, Batthol. in Leg. virum, ff. ad Leg. Pomp. de parric. et Leg. 1. §. occisorum, ff. ad Syllan. Salicetus in Leg. prima, Cod. ad legem Cornel. de sicar. Gomez loc. cit. num. 8. et Leges Gallicae in Regno Galliae id praecipiunt.

NON tenetur tamen accusare is, qui probare non potest; nemo enim tenetur alterius malum arcere gravi suo damno, quod subit accusans, et non probans. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. 68. loco citato, et alii apud Fagundez cap. 49. num. 4.

PECCAT autem tantum contra charitatem, qui non accusat, cum tenetur, nisi sit officialis iustitiae; quia hic contra Iustitiam peccat, ut notat Fagundez num. 8.

ORITUR etiam dubium, quia consanguinei admittuntur ad iustam vindictam petendam suorum usque ad quartum gradum, ut probabilius est apud Fagundez l. 8. cap. 48. num. 10. et colligitur ex Leg. petitionum, Cod. de advocat. An, quando plures consanguinei concurrunt ad accusandum reum de aliquo delicto, omnes possint a Iudice admitti.

ASSERUNT Motla in Emporio iuris, titulo de Legibus, quaest. 14. num. 9. et Senatus Ulyssiponae anno 1616. ut refert Melchior Phoebus tit. 1. decis. decisione 9. num. 10. et ratio est, quia ius vindicandi mortem defuncti, est penes quemcumque ex haeredibus in solidum, et non pro parte, Leg. portiones, ff. de his, quibus ut indign.

NEGANT alii; sed debere iudicem eligere unum propinquiorem magis idoneum, Leg. si plures, ff. de accusat. et Leg. si vero, §. haec autem, ff. de his qui occiderunt, vel effuderunt. Et docent Gomez t. 3. variarum, tit. de delict. cap. 1. num. 35. Vincentius Franchus in 1. p. decis. 382. Fagundez l. 8. cap. 50.

INQUISITIO est tertius procedendi modus, ab accusatione et denunciatione distinctus, cum duae priores saepe seorsim exerceantur; saepe etiam sunt velut posterioris Pedissequae, cum ipsam sequantur ad melius inquirendum de crimine: Hunc procedendi modum licitum esse nullus Iuris canonici gnarus ambigit, cum variis ibi textibus aperte insinuetur, ut C. qualiter et quando 2. de accusat. C. inquisit. eodem, ut habet P. Elizzus tract. 2. de modo proced. quaest. 1. num. 3. ubi authores etiam aggregat. Ratio est publica securitas, cui Iudex subiit onus prospiciendi, quod nequit praestare, nisi etiam de delictis inquirat, cum autem alicui iniungitur finis, mandantur ei media talem finem attingendi.

PRAETEREA potiori iure incumbit Iudici inquirere, quam Actori agere; illud enim magis respicit iudicii substantiam; sed iura mandant Actori, ut actionem obtendat, ut habet P. Elizzus tract. 2. ubi supra; et probat tract. 1. quaest. 10. num. 14.

An vero etiam Iure civili, vel consuetudine sit in Curia saeculari licitus, controvertitur apud eundem Elizzum num. 4. ipsum vide.

Ex his Inquisitio definitur legitima quaedam investigatio, quam Iudex ex officio efficit inquirens de aliquibus criminibus, aut de aliquo delinquente, infamia delicti laborante, emendationem illius primario intendens. Ita Iodoc in pract. crim. tit. de Inquis. cap. 8. Clar. §. fin. quaest. 3. Farinac. quaest. 1. num. 3. Rodriquez Tract. de Ordinario, cap. 2. et patet ex C. qualiter, et quando, 2. de accusat.

DUPLEX est autem Inquisitio. Prima est generalis, qua, incerto delinquente, generaliter inquiritur, quis delictum commiserit? Particularis est, quae fit specialiter contra aliquam personam.

INQUISITIO generalis, seu generalissima, de qua in C. perniciosa, de off. Ord. et C. Trident. sess. 7. cap. 7. et sess. 24. cap. 3. nulla praecedente infamia fieri potest in Visitationibus, iuxta cap. Romana, §. sane, de censibus in 6. et C. Trident. cap. 8. et 20. de reform. sess. 7. et notant Bonac. alios adducens de praeceptis decal. disp. 10. quaest. 2. p. 5. Fagundez in octavum Praeceptum decal. lib. 8. cap. 46. num. 7. ubi ait, esse communem Doctorum, excepto Alciato cap. 1. de off. ordin. num. 5.

IN hac autem inquisitione non potest inquiri de Petro, vel Titio; vel an tale, vel tale delictum commiserit, sed solum, quis in tali re deliquerit, vel tali. Ita Rodriquez tract. de ord. iudic. cap. 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 19. Angel. v. Inquis. §. 1. Sylvest. ibi, quaest. 4. Sotus l. 1. de Iust. quaest. 6. art. 5. concl. 5. et relect. de reg. secreto, quaest. 6. membr. 2. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 12. controv. 6. Aragon. et Bannes ibidem. Navar. Man. Lat. cap. 18. num. 38. Valentia disp. 5. quaest. 14. p. 1. Tanner. disp. 4. quaest. 4. num. 74. Colligitur expresse ex C. qualiter, et quando, dist. 2. et C. cum oporteat. Et C. Inquisitionis, de accusat. et C. Heli, de simonia, et C. Deus omnipotens, dist. 2. quaest. 1.

PROBATUR ab istis apud Fagundez num. 9. multis authoritatibus ex D. Bonav. ex illo Genesis 18. ubi Dominus expectavit clamorem Pentapolitanorum, et mox ait: Descendam, et videbo, utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint.

PROBATUR secundo a D. Bonav. ad 16. Lucae, illa parabola Villici, qui diffamatus est, quia bona dissipasset; non enim vocatur ad singulare examen ante clamorosam diffamationem. Ideo enim famam negligens meruit inquisitione severa ad quaestionem vocari.

PROBATUR tertio a D. Bonav. in Diaeta, tit. 10. cap. 3. nam Dominus non processit ad inquisitionem fratricidii contra Caïn, quo usque non audivit vocem sanguinis fratris eius clamantem, et invocantem iustitiam Dei. Hoc testimonio nititur Pontifex in dicto cap. qualiter, et quando.

PROBATUR quarto a D. Bonav. ad 3. Ioan. ex facto Christi, qui quousque valuit habere emendationis Iudae, eum toleravit, et quia crimen adhuc erat secretum, ita eum correxit, ac si inter ipsum solum; nemo enim discipulorum intellexerit; id ipsum determinat Pontifex, C. si quis potestatem 23. quaest. 4. ubi dicitur: Iudicis non est sine accusatore damnare, sicut nec Christus Iudam abiecit.

HINC, quamvis Iudex delictum sui subditi agnoscat, de quo nullum est iudicium publicum, nec clamorosa insinuatio, vel sparsus rumor; sed adhuc est omnino occultum; et sciat etiam, tres, vel quatuor testes id scire; nequeat via inquisitionis particularis de illo specialiter inquirere, ut eum puniat. Sic expresse declarat Innocentius III. C. Inquisitionis de accusat. §. Tertia dubitatio ibi. Non sufficere ad inquirendum specialiter contra aliquem, non infamatum, etiamfi duo, vel tres testes iurati, etiam exceptione maiores, asserant, se vidisse hominem aliquem delictum illud commisisse: Et haec totius mundi praxis, ut testatur Farinac. quaest. 9. et alii apud illum. Nam accusator necessario requiritur ad puniendum aliquem, vel clamorosa insinuatio, et talia indicia, quae vicem accusatoris subeant et virtualiter accusent, ut Fiscalis, et iustitiae promotor, qui ex officio tenetur accusare, qui etiam in conscientia non potest accusare, nisi id, quod potest probare, et nisi praecedant indicia sufficientia. Hanc veritatem tradit Caietanus 2. 2. quaest. 69. art. 1. et 2. Sotus relect. de teg. secr. membr. 2. quaest. 6. Navar. in C. inter verba, 11. quaest. 3. concl. 6. coroll. 48. num. 579. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 2. controv. 6. Aragon. quaest. 67. art. 3. Valentia disput. 5. quaest. 14. p. 1. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 200. Rodriquez de ord. iud. cap. 3. num. 4. Fagundez l. 8. cap. 46. num. 10. Tanner. loc. cit.

QUOD si inquisitio fit generalis de sceleribus; non potest fieri particularis de Petro, vel Paulo, nisi laborent infamia, ut docent Caietanus 2. 2. quaest. 69. art. 1. et 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 22. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 2. controv. 7. Sotus de seg. secr. membr. 2. quaest. 6. Palud. 4. dist. 19. Adrian. quodl. 11. Aragon. ibi disp. 2. Ioannes ibi disp. 10. Valentia, et Tanner. cum Rodriguez supra.

Probatur, quia praesumitur quis bonus, dum non laborat infamia; et ideo gravis ei iniuria infertur inquirendo, an sit facinorosus.

Quod idem sequitur, si crimen aliquod sit patratum, et non laboret Petrus infamia, non potest inquiri in particulari: an ille sit patrator. Ita Doctores citati; puta si cadavet occisi sit in via. Et hoc solum volunt Doctores citati, Caiet. et Adrianus, adducti a Diana p. 1. tract. 13. resol. 63. Solus Sotus renuit; potest tamen inquirere in genere: Quis commiserit? et venari indicia; verbi gratia, quis eo tempore illuc transierit? an armatus? an praeceps, et fugiens? et ex illis inditiis ad personam, quae caepit infamari, procedere. Ita communiter Doctores, Rodriq. num. 5. Sayrus num. 21. Sotus de teg. secr. membr. 2. quaest. 6. Nauarrus C. inter verba, concl. 6. correl. 46. num. 214. Corduba Summa, quaest. 64. p. 1. Petrus Nauar. l. 1. de restit. cap. 4. num. 154. Aragon. loc. cit. Fagundez num. 18. Malderus 2. 2. Tract. 6. cap. 1. disp. 119. Villalob. Tom. 2. tract. 14. diff. 7. Valentia, et Diana loc. cit. Bannes 2. 2. quaest. 70. art. 1. disp 2. Sà verbo Iudiciales actus §. de modo procedendi, Salonius controv. 7. Tabiena, v. Inquisitio, §. 8. et huius opinionis fuit etiam D. Thom. ut refert Sylvester, v. corrept. quaest. 8. Idipsum videtur sentire D. Bonavent. serm. 3. in decem praecepta, ubi hoc observandum accinit, quoad substantiam, ad purgationem, quae iuramento fiebat a populo viciniori, invento cadavere, cuius interfector ignorabatur, postquam inquisitum esset de interfectore, et non fuisset inventus.

Hoc autem consuetudine invectum est, ut sine accusatore in tali casu procedatur; potest autem consuetudo, legitime praescripta, tollere, vel limitare ius positivum C. ult. de consuetudine, et Leg. de quibus, ff. de Legibus, et hoc in toto mundo servari ait Innocentius in C. Bona memoriae et Canonistae in C. Inquisitionis, et Diana p. 2. Tract. 15. resol. 63. ubi multos adducit.

Neque tamen illico tenebitur reus se prodere; quia, licet Iudex habeat ius interrogandi testes, non tamen habet ius interrogandi reum: an sit ipse, nisi postquam satis probatum sit, ut dicam quaestione sequenti.

Quod si unus tantum sciat Reum, non tenetur eum prodere, ut notant Sayrus l. 12. cap. 10. num. 26. Fagundez num. 20. tunc autem aiunt teneri confiteri, quando sunt plures, qui crimen sciunt.

Addo, quod si aliquis de uno crimine sit infamatus, et de alio non; potest inquiri de illo tantum, de quo est infamia.

Oportet autem hic explicare, quid sit esse infamatum de aliquo crimine, vel clamosose infamatum. Infamia est frequens vox bonorum, et proborum hominum, quae hominem de tali crimine suspectum reddit. Dicitur: vox bonorum, ut excludatur rumor etiam inter malos. Dicitur: de tali crimine, ut inferatur, non posse de alio inquiri. Ita Caiet. 2. 2. quaest. 69. art. 1. Sotus l. de iust. quaest. 6. art. 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 12. Unde Sotus merito invehitur in Magos, sive Ariolos, qui arte diabolica inquirunt aliorum scelera, eosque iudices acriter reprehendit, qui, ex illorum dictis, aliqua in particulari contra aliquem inquirunt. Eosdem graviter Pontifices apud D. Bonau. in confessionali, cap. 3. particula 37. et 38. increpant, et contra huiusmodi procedendum notat ex dist. 26. quaest. 5. Non oportet, si quis Episcopus.

Hanc vero infamiam ait Beia casu 32. ex iuris utriusque peritis, esse probandam duobus saltem testimoniis, qui deponant, se ita publice audivisse, vel ita passim dici, ut ait etiam Less. cap. 29. dub. 16.

Alias conditiones, ad probandam famam requisitas, recenset Delrius l. 5. sect. 5. referens Iuristas multos, dicentes, nunquam, se vidisse processum, in quo fama esset statis probata.

Laborant autem Doctores in assignando numero hominum ad convincendam infamiam necessario; Canonistae in C. Inquisitionis, de accusat. docent, denarium numerum esse necessarium. Tannerum vide, ex communi dicentem num. 76. requiri maiorem partem populi, vel parochiae.

Verum nihil de iure definitum est, ut advertunt Sotus l. 3. de Iustitia, quaest. 6. art. 2. concl. 6. et relect. de teg. secr. membr. 2. quaest. 6. disp. 3. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 13. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 2. controv. 1. Fagundez l. 8. cap. 46. num. 26. Ita relinquitur iudicio prudentis. Clamorosa insinuatio est vox populi, vel publicus rumor inter multos de tali crimine extra iudicium, ut ait Baffaeus, v. Indicium publ. num. 4.

Quoad indicia, vel circumstantias, debent graviter indicare factum, ut notant D. Thom. quaest. 69. art. 2. Caietanus, et Salon. ibi, Sotus l. 5. de Iustitia, quaest. 6. art. 2. Valentia disp. 5. quaest. 13. p. 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 13. qualia sunt, si in lecto nudus cum nuda inveniatur, crimen fornicationis graviter indicant. Si quis districto ense cruentato iuxta occisum deprehenditur, et similia; homicidium indicant.

Iam vero si unus incipiat nominare aliquem, ut reum delicti, ista nominatio viam aperiet ad inquirendum specialiter contra nominatum, idest ad assumendum contra eum alias informationes: Ita Farinac. quaest. 1. num. 49. Innocent. supra, qui ait, hoc de consuetudine servare totum mundum, Bart. in Leg. 2. §. si publico, num. 9. ff. de adult. Baldus in Leg. edita Cod. de eden. et alii apud Clatum, §. fin. quaest. 5. Aretin. in C. cum oportet, num. 44. de accusat. et Nauar. rubric. de Iudice, post numerum 88. ubi ait, opinionem Innocentii in Theorica, et praxi receptam esse: Ita etiam Tannet num. 79. Lessius cap. 89. disp. 15. numero 124.

Notat vero Philippus de Bictis quaest. 11. primum testem, qui nominat delinquentem, haberi pro denunciante, cum Deciano resp. 93. num. 125. ideo, ut denunciator non probat, ac contra Iudices oppositum facientes exclamat Dettas conf. 251. n. 103. et sequitur Guez defens. 29. cap. 2. num. 18.

Addit Bictus, quod si quis interrogatus iuridice detegat indebite occultum auctorem, poterit tamen iudex ad inquisitionem specialem contra detectum procedere, secundum Nauar. rubr. de ind. num. 87. non obstat Franciscus Arretinus in pract. cap. 13. et Less. de iustitia, et iure lib. 2. cap. 29. dub. 15. ubi contra Sotum tenet, non modo posse, sed teneri procedere; subsistunt Thomas a Iesu, et Lezana tract. 1. cap. 27. num. 4. Ratio est, quia Iudex utitur iure suo; cum iam crimen sit publicum, esto impie detectum; si tamen index non est causa illius impietatis.

Attamen haec opinio est falsa, ut notat Bouerius in Direct. p. 2. cap. 4. v. 3. qui cum Soto, Nauarro, et Sayro existimat, melius esse in proposito casu abstinere a procedendo.

Hinc libet examinare doctrinam Tanneri disp. 4. quaest. 4. num. 73. in via Iudiciae denunciationis; quando nullus testis est productus, institui quidem posse generalem inquisitionem; sed neque Reum, vel alios de Reo speciatim interrogari posse, nisi forte loco accusationis fationis indicia, vel infamia, vel quid simile occurrat; at secus esse, ait, dum proceditur via enunciationis fraternae, tunc nempe sat esse denunciantem, et adducit Valentiam quaest. 13 p. 2. ubi tamen aestimationis fratri debitae rationem habendam ait.

Haec ultima doctrina hac sane cautione est moderanda, quia etiam in paterna inquisitione potest macula inferri famae, et bonae existimationi eius, de quo inquiritur.

ADDIT etiam num. 81. approbandam praxim iudicum, qui ex denunciatione procedunt ad quaerenda indicia, ut sic forment libellum inquisitionis, et putat Lessius, sic praecedere infamiam, quae ex communi Theologorum est necessaria, et ex canonibus, sed hoc cum Nauarro in rubr. de Indiciis, num. 66. falsum esse reor. Quae enim infamia hic praecedit? Timent forsan ne scelera impunita maneant; sed puniantur debitis modis.

Hoc sane etiam cum Tannero affirmo, Iudicem ob delationem sibi, non ut Iudici, sed ut privato factam, non posse ad specialem inquisitionem procedere; alioqui totus processus est iure nullus, ut docent etiam Clarus quaest. 5. num. 4. Less. dub. 15. n. 136. solum enim ad generalem inquisitionem tendere potest, ut notat Tannerus num. 84. cum Caetano, et Salonio.

Hoc pro coronide graviter notandum, quod omni inquisitioni supponitur, nempe corpus delicti, sine cuius notitia non potest Iudex procedere. Ita omnes Doctores exclamant apud Farinac. quaest. 2. num. 1. et Clarum §. fin. quaest. 4. qui quaest. 66. ait: Si non constat de corpore delicti, non posse condemnari Reum, etiamsi esset convictus. Imo neque potest torqueri Leg. 1. §. Item illud, ff. ad Sillan. Imo neque potest examinari Reus, ut dicunt Doctores apud Farinac. quaest. 2. Neque potest capi, ut testantur apud eundem Farinacium Marsil. Bossius et alii, inter quos Bonacos testatur de communi Doctorum; et si capiatur Clericus, dum non constat de corpore delicti, Iudex est excommunicatus, ut notat Farinac. ibi post Ioan. Andr. et Cornerum, qui testatur, esse communem. Neque potest contra Reum specialiter inquiri. Farinac. quaest. 7. per Leg. necessario, §. 1. ff. ad Sillan. et plura alia iura, citans Baldum, Angelum, Marsilium, Boss. et alios, et ait, esse communem. Tandem nisi constet de delicto, nec generaliter inquirere, nec ad aliquem actum procedere debet Iudex. Ita Clar. quaest. 4. Bouër. p. 2. cap. 7. §. primo modo, qui citat multos Doctores.

RATIO horum est, quia ubi Lex disponit de aliqua re, debet prius de ea re constare, Leg. Decime, ff. de testam. milit. et qui vult probare qualitatem, debet prius probare substantiam, in qua illa qualitas fundatur, Gloss. in Leg. si arbiter, ff. de probat.

NEQUE solum debet constare de corpore delicti, puta homicidio; sed etiam de illius qualitatibus; et ideo praxis universalis est, ut Iudex vadat, vel mittat notarium ad visitandum cadaver occisi, et in actis redigat, quot habeat percussiones, seu vulnera punctim, seu caesim, et in qua parte corporis ea habeat, et similia. Vide Clarum quaest. 4. Farinacium quaest. 2.

DEBET etiam cadaver cognosci per testes, si potest. Hoc tamen non cogit, si cadaver probetur combustum, vel iactum in mare, ut ait Baiard. quaest. 4. ad Clarum, plurimos adducens. Vide Biotum quaest. 12.

POSTQUAM vero constiterit de corpore delicti, tenetur Iudex causam diligenter prosequi, et si neglexerit, puniri potest, Clar. quaest. 4. Bursat. et Guaz. tract. ad defens. cap. 1. num. 22. defens. 4. Baiard. ad Clarum quaest. 66. num. 7. et graviter premit S. Bonaventura in speculo animae, cap. 2. et in Apolog. Min. quaest. 2.

Haec tamen non intelliguntur in generali Visitationum inquisitione, et sindicatu nostrorum Praelatorum.

SIMILITER nec in delictis, quae signa non relinquunt, ut in fornicatione, neque in delictis occultis difficilis probationis, ut in furto, dum sit fine fractura. Non potest tamen procedi ad condemnationem, antequam reperta sit res furata. Similiter nec in casibus, in quibus ambiguum est: An intervenerit delictum, ut in aliquo reperto suffocato in puteo, occiso veneno, etc.

DEBET autem in his casibus prius inquirere de veritate facti, et sic scelere detecto, ultra procedere; Secus autem, sileat processus. Clar. quaest. 4. Farinac. quaest. 2. num. 29. quem vide etiam num. 30. De hac materia vide Clarum. §. fin. quaest. 4. 55. 64. et 66. Farinac. quaest. 2. Guaz tract. ad defensam, defens. 4.

ADVERTE adhuc, quamvis contra personas ordinarias sufficiat fama, ut instituatur causa; tamen contra Praelatos, et eximias personas requiritur clamorosa insinuatio, atque ut eadem fama saepe ad aures Iudicis devenerit, secundum Card. Alex. qui ait, ita tenere communiter Doctores C. accusatoris, et Clar. quaest. 6. et 7. et Farinac. quaest. 9. ubi admonet, famam debere esse in processu probatam per contestes, qui saltem debent deponere, se ita publice audivisse, vel ita passim inter probos dici, Bald. Leg. litteras, num. 2. de praesumpt. sicque passim servatur, teste Claro quaest. 6.

DEBET autem Iudex cautus, si videat famam alicuius iniuste denigrari, delationes non recipere, ut monet Bouerius p. 2. cap. 4. cum Soto de teg. secr. quaest. 2. Nauarro C. inter verba, 11. quaest. 3. Sayro l. 2. cap. 9. num. 18.

IN casibus tamen atrocioribus procedi potest ex inditiis gravibus sine fama, ut de haeresi tenet in C. Excommunicavimus, §. adiicimus, ubi omnes Interpretes; et notat Farinac. quaest. 9. num 14. citans Bartolum, Bossium, Menochiam, Felinum; qui testatur de communi, et refert Clarum quaest. 6. et Decianum cum aliis de crimine laesae maiestatis, et aliis enormibus. Est communis sententia D. D. in C. qualiter, et quando, de accusat. eamque tenuit Farinac. supra num. 15. cum Gigante, Alciat. Cephalo, et Deciano.

IN his vero casibus facienda est inquisitio de indictis, quibus deficientibus, cum neque praecedat fama, esset inquisitio nulla. Farinac. quaest. 1. ubi innumeros adducit. Eum vide multa differentem.

HIC quaerunt ultimo: An Iudex possit poenam relaxare, de quo D. Thom. art. 4.

REGULA generalis est, non posse in praeiudicium partis. Vide Valentiam p. 4. et D. Bonav. ad 8. Ioan. in sententia lata pro adultera, ubi Christus Iudex eam absolvit.

PECCAT etiam lethaliter absolvendo Reum in praeiudicium boni publici, dando ansam improbis peccandi libertius: Ita Molina tomo 4. tract. 3. disp. 48. Clau. Reg. l. 12. cap. 12. et alii apud Bassaeum, v. Indicium publ. num. 12.