Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Prima sententia negat, nos naturaliter inclinari ad diligendum Deum, magis quam nos ipsos. Ita Coninchius disp. 24. dubio 3. pro hac allegans D. Bonaventuram, Gabrielem, Altisiodorensem, et alios antiquiores.

Secunda sententia est, naturaliter nos inclinari magis ad diligendum Deum, quam nos metipsos. Haec sententia est expressa D. Bonav. hic, ut vidimus quaest. praecedenti, et patet in corpore, fundamentis, et ad argumenta, ubi nihil clarius legi potest; Asserit enim, et replicat, naturam, ut natura est, magis inclinare in Deum, esto ratione depravationis, et corruptionis, amore proprio magis urgeatur. Eum sequitur D. Thom. hic, ubi omnes Thomistae, Caietanus, Bannes, Aragonius; Scotus 3. dist. 27. quaest. unica §. Istis igitur rationibus, quem omnes Scotistae sequuntur apud Mastrium in 3. disp. 6. quaest. 25. Caspensis tract. de Charitate, disp. 3. sect. 5. Valentia hic p. 2. Vasquez prima secundae, disp. 194. Tannerus disp. 2. quaest. 3. dub. 3. male in oppositum adducens D. Bonaventuram 3. dist. 25.

Assero cum hac sententia, naturaliter nos inclinari ad amandum magis Deum, quam nosmetipsos.

Multas rationes multi adducunt. Multique eas refellunt, ut suas extollant.

Prima ratio est D. Thomae in corpore, quam innuit S. Bonav. 3. dist. 29. dub. 1. litt. et in Dieta, titulo 5. cap. 5. et serm. 2. de uno Sancto Doctore. Omnis pars naturaliter amat magis bonum commune, et totius, quam proprium partis: sed bonum cuiuscumque rei creatae comparatur ad bonum Divinum, ut bonum partis ad bonum totius: Ergo. Deus enim est summum bonum, cuius participatione caetera sunt bona, et sine quo nullum est bonum, ac proinde est omne bonum, et totale universi. Maior probatur exemplo Serpentis, qui ut salvet caput, in quo est vita, partes exponit ictibus; et manus se naturaliter exponit, ut salvet caput, et totum consequenter; et aqua ascendit, ne admittat in natura universi inconveniens vacui.

Hanc rationem impugnat Scotus §. Istae rationes: Nam exempla, quibus nititur assumptum, solum ostendunt, totum magis diligere seipsum, vel partes principales, quam minus principales; non enim aqua sua forma naturaliter ascendit ad replendum vacuum, sed violenter rapitur a natura, curante Universi ordinem; neque manus seipsam exponit; sed homo eam opponit: Similiter Serpens exponit partes principaliores, ut caput servet. Hinc igitur solum habes, quod Deus diligat bonum Universi, magis quam partis; vel bene, esse partis principalis, quam minus principalis; sed non colligis, quod aliqua pars Universi magis diligat bonum totius, quam sui.

Addit Scotus, esto in exemplis id concedatur; attamen dispar est ratio; nam partes illae salvando totum, servant se ipsas, quae illius sunt partes; at creatura non est aliqua pars Dei, licet sit effectus illius. Sic etiam Mastrius.

Sed haec frivola sunt. Primo quidem natura partis est ordinata ad totum, tanquam finem; atque ideo plus appetit bonum totius. Quod enim formae aquae sit violentum ascendere, si nulla urgeat totius universi necessitas, nihil facit; at si instet vacuum, movetur motu naturali, ut est formaliter pars; non enim a Deo miraculose movetur, neque ab alio attrahitur: Numquid enim vacuum habet virtutem activam? At esto universi natura hoc naturaliter operetur. Sic igitur agere est maxime innatum partiformiter etiam singulis partibus, sicque naturale est agi; natura enim particularis sequitur naturam communem, quae est sui regula. Ideo ait Aristoteles 1. Phys. text. 78. Unumquodque aptum est agi, et moveri, sicut naturaliter agitur, et movetur.

Neque verum est, quod causa, ob quam pars in mundo, vel serpente, aut homine, se exponit discrimini, sit, quia conservando totum, conservat seipsam, quae est pars totius, etc. imo contrarium est: Nam sui destructionem, et interitum subit, ut sui destructione salvetur totum. Quae enim conservatio aquae decedere a loco naturali ad infensum?

Ad disparitatem ultimo allegatam a Scoto occurrit D. Bonav. ad 6. Nam licet creatura non sit pars componens Dei, tamen ab eo pendet magis quam pars a toto, et magis quam a se ipsa, ita ut ad destructionem Dei, sequatur per locum intrinsecum Creaturarum annihilatio. Est praeterea Deus intimus pervadens, illabens, continens, atque adeo magis intimus nobis, quam nosmetipsi nobis.

Mastrius eadem refricat, addens, aquam trahi ad replendum vacuum ex Aristotele 4. caeli, textu 34. Enim vero trahitur a natura ob bonum commune.

Durandus rationem SS. Doctorum oppugnat, quia non sequitur, eum, qui se exponit discrimini pro alio, magis diligere illum, quam se; nam et amicus pro amico, vel pecunia, se exponit discrimini, et tamen magis diligit se ipsum, quam amicum, vel pecuniam. Similiter bonus civis exponit vitam pro Republica, nec tamen magis amat Rempublicam; quam se, quia in eo actu vult sibi maius bonum, idest bonum virtutis, quo nollet carere pro universa Republica. Unde Aristoteles 9. Eth. cap. 8. ait, quod vir studiosus in his, et similibus actibus maxime diligit seipsum.

Laborat tamen Durandus in aequivocis, ut vidit Caspensis num. 32. nam SS. DD. id intendunt, ut quando naturaliter exponitur pars ob bonum commune, tanquam causam adaequatam, ametur magis totum; at exponens se discrimini pro amico, vel Republica, aut pecunia, non se exponit naturaliter, nec ob bonum amici, aut Reipublicae; multo vero minus pecuniae, ut constat ex dictis ab ipso Durando. Idco non est ad rem. Deinde volens non Esse sui pro amico, etc. magis diligit eum, cuius vult Esse, cum destructione Esse proprii, ut advertit etiam Scotus.

Addit Mastrius cum D. Bonav. ad ultimum, quod destructo Deo, etiam ipse hoc non destruitur, non solum formaliter, quia pendet a Deo; sed etiam eminenter secundum esse, quod habet in Deo; at si maneret Deus, maneret et ipse in causa, a qua posset reproduci, ut notat etiam Amicus diff. 29. sect. 3.

Hinc igitur eruit Scotus aliam rationem, quae est D. Bonav. loc. cit. Fortis Politicus debet secundum rectam rationem se morti exponere ob Reipublicae bonum, ex Aristotele 9. Eth. quia bonum publicum debet praevalere privato: Ergo multo magis homo debet plus diligere Summum Bonum, quam bonum suum singulare; nam incomparabiliter est maius, quam bonum commune Reipublicae, respectu sui boni singularis.

Oppositiones vero Durandi solutae iacent.

Ex quibus habes, etiam Scotum, qui subtiliter rationem D. Thomae dividit, in qua assumebat, exponi rationabiliter partem pro toto; tandem ad eundem fere medium terminum confugere.

¶ Probatur tertio a D. Bonav. ad 4. Natura rationalis summe diligit beatitudinem ex Aristotele, et Augustino 13. de Trin. cap. 5. Sed non magis diligit beatitudinem, quam obiectum beatificans, imo beatitudinem ordinat ad Bonum summum Deum motu amicitiae ordinato.

Ex quo etiam detrita iacet responsio Scoti, quam S. Doct. vidit; nempe hinc sequi, maius dilectum se ipsum, cui concupiscitur Deus ad fruitionem; nam amor concupiscentiae, quo bonum mihi concupisco, supponit amorem amicitiae, quo me ipsum diligo, atque Deum ad mei fruitionem amo.

Respondet vero S. Doct. amore concupiscentiae id evenire; monet tamen, hunc amorem concupiscentiae non facere numerum cum amore amicitiae sui, et ita non posse dici proprie unum altero priorem, quod etiam advertit P. t. Tract. de Angelis, disput. 7. quaest. 2. ubi Scotus urgebat, prius Angelum amasse se amore amicitiae, et postea optasse sibi gloriam; Amorem vero beatitudinis ordinati secundum rectam rationem ad summum bonum, et ultimum finem Deum, atque adeo plus amati Deum, quam nostram fruitionem, si rationem sequamur. Adde ablato Deo, tolli beatitudinem nobis.

Probatur quarto a D. Bonav. in fundamentis, et corpore, ratione sua propria, quam usurpant communiter Recentiores, quamque propriam Scoti acclamat Mastrius num. 619. Ratio amoris naturalis sequitur dictamen naturae; sed naturae dictatur, Deum esse summe diligendum prae omnibus: Ergo. Maior est certa; nam voluntas dependet a cognitione, et volitio naturalis a lumine naturali, sicut volitio elicita a cognitione elicita. Minor probatur: Natura enim ordinata dictat actus ordinatos, sed natura secundum se est recta, et ordinata: Ergo dictat actus voluntatis ordinatos. Confirmatur a D. Bonav. Minor ad tertium, quia recta ratio dictat id, quod vere est maius bonum, esse magis amandum; et Deum esse summum bonum: Ergo suprat omnia amandum.

Confirmatur secundo a D. Bonav. ad primum. Gratia et charitas non deordinat naturam, sed perficit; sed charitas inclinat ad Deum super omnia diligendum: Ergo et natura; alioqui si natura inclinaret ad diligendum magis se ipsum; sequeretur, charitatem non perficere, sed pervertere naturam.

Confirmatur adhuc tota ratio, quia natura est a Deo: Ergo bona: Ergo et eius inclinatio est a Deo. Absonum esset autem, Deum indidisse naturam inordinatam, cum omnis effectus ad suam causam tendat: dat: Omnia autem propter semetipsum operatus est Dominus.

Confirmatur adhuc: Quae enim diliguntur infra aliud, sunt usui, et quod diligitur prae omnibus est fruibile; tale obiectum est solus Deus, qui est ultimus finis, et summum bonum: Ergo. Sic arguit S. D. in corpore, et latius in primo dist. 1. art. 3. quaest. 1. et 2. ex D. August. lib. 1. de doctrina Christiana, cap. 4. et 33.

Confirmatur adhuc in corpore. Deus creavit omnia in numero, pondere, et mensura. Charitas autem est pondus, ut ostendi quaest. 30. et pondus rectum, utpote a Deo; atque adeo recte librans affectus, iuxta maiorem obiectorum dignitatem.

Respondet Coninchius, aestimativum sane amorem Dei prae caeteris dictari a natura, non autem intensiorem, sed potius ferri in nos magis, ac vehementius, et hoc sensu conatur authores conciliare utriusque opinionis.

At quaestio nostra est de amore aestimativo, et Authores prioris sententiae contendunt suis argumentis, naturam dictare amorem aestimativum nostri, magis, quam Dei, ut videbimus. Ex quo etiam habes, cum male allegasse Seraphicum pro priori sententia, ea de causa, quia amorem appretiativum quidem Dei, non autem intensivum, asserit connaturalem, eo quod natura sensibilis vehementius fertur in se. Quod si de hoc amore esset quaestio, nulla esset controversia.

Obiicies primo. Tota ratio diligendi est convenientia; ratio namque boni, et convenientis convertuntur; sed nihil est convenientius unicuique rei, quam suum proprium esse: Ergo nihil magis diligitur secundum inclinationem naturae. Confirmatur, quia quidquid natura amat, amat ut sibi unitum, et coniunctum, ut sumitur ex Aristotele, Elenchorum, cap. 2. Amabile bonum unicuique proprium: Ergo quo magis coniunctum, et unum est, sibi magis amatur; at creatura est magis unita, quam Deus; cum ipsa sit sibi unita per identitatem; Deus autem per causalitatem efficientiae. Confirmatur ex Aristotele 9. Eth. Amicabilia ad alterum, sumuntur ex amicabilibus ad se: Ergo amor naturalis in Deum venit ex naturali amore nostri: Ergo creatura naturaliter magis se amat, quam Deum.

Respondet Mastrius num. 631. ex D. Bonav. ad ultimum, rationem convenientiae amabilitatis prius, et perfectius reperiri in Deo, tanquam in bono universali, et totius boni origine, ut explicat S. Doct. in corpore; unde nullum est bonum amabile, nisi ut participat de divina bonitate. Ad confirmationem respondet, quod, esto sit sibi magis unita per identitatem; adhuc tamen Deus est ei magis unitus per virtutem; cum enim creatura magis a Deo suo principio tota pendeat, quam a seipsa, magisque sustentetur, et conservetur a Deo intime illabente; ideo magis est Deus homini unitus, quam ipse sibi virtute.

Respondet secundo Scotus dist. 27. tit. in solut. principalium, et Mastrius num. 632. ex ultimis verbis D. Bonav. ad ultimum, unitatem quidem movere affectum amoris; attamen bonitatem esse proprie illam, quae est amabilis: Deus autem est omnibus melior infinite.

Ad tertiam confirmationem loquitur Aristot. de amicitia inter aequales, in qua amor sui ordinatus, est mensura amoris ad alterum; innotescit quippe amicitia ad alterum, quando appeto alteri similia his, quae mihi; sed si amicitia sit minoris ad maximum, negatur, quod amor sui sit mensura, unde respectu superioris, praesertim Dei, est superamicitia, eo quod est fons bonitatis, quae est potius ratio, ut alia amentur. Aristoteles vero loquitur de bonis alienis particulatibus. Ita et Tannetus disp. 2. quaest. 5. dub. 3. num. 48.

Obiicies secundo. Experimento constat, nos magis in nos ipsos inclinare, quam in Deum; unde quando evenit necessitas moriendi pro Christo, refugit natura, ut patuit in multis martyribus, et etiam in Christo Domino.

Respondetur primo, repugnantiam illam venire ex sensu; nam Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma, Matth. 26. Neque est absurdum id, quod inducit Caspensis sequi; quod sensus naturaliter amet magis naturam, quam Deum; hoc enim non est absurdum, quia sensus non est capax fruendi Deo. Unde nec lumen, nec cognitionem habet praeferendi Deum sibi. Ita etiam Tannerus.

Respondet secundo Caspensis ex D. Bonav. ad primum, id evenire ex apprehensione vehementiori boni proprii, quod est sensibile; et ideo magis movet naturam debilitatam, ac depravatam.

Obiicies tertio. Si inclinatio naturalis esset magis in Deum, quam in nos, non esset necessaria gratia ad diligendum Deum super omnia, quod est contra Concilia, et Patres. Nec satisfacit Mastrius dicens, Concilia, et Patres loqui de statu naturae lapsae. Contra enim est, quia D. August. in Enchir. cap. 106. et Concilium Arausican. can. 19. idem asserunt de statu innocentiae.

Respondet Mastrius, verum esse amore supernaturali; non autem naturali, et hoc imperfecto, quo eniteretur natura in Deum, ut naturale obiectum, puta Creator, quae affectio natura corrupta infirmatur.

Obiicies quarto. Si id verum esset, nunquam homo in statu innocentiae peccasset, cum ad Deum natura magis propenderet.

Respondetur, negando sequelam; quia potuit obiectum creatum vehementius offerri, et attrahere, ut notat Amicus.