Tractatus I: PRIMUS DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS

Quaestio I: Quid sit IURAMENTUM, et quotuplex

Quid sit IURAMENTUM, et quotuplex.

IURAMENTUM dicitur a iure, quia instar iuris est habendum, unde Iusiurandum dicitur.

IURARE est Deum in testem adhibere, ut docet D. Bonavent. in 3. dist. 39. dub. litt. et in opusc. prima parte. Concil. sect. 12. D. Thom. 2. 2. loco cit. eosque caeteri sequuntur: Iuramentum igitur est invocatio Divini nominis in testimonium, haec autem invocatio in eo consistit, ut iurans, quantum est in se, vel, Deum manifestare id, quod iuramento confirmat, tanquam id, quod est ab ipso Deo scitum, ac verum, et hoc vel in hac, vel in altera vita, ut advertunt Valentia 2. 2. disp. 6. quaest. 7. puncto 1. Sanchez lib. 3. in Decal. cap. 1. et hoc innuit D. Bonavent. loco cit. Centil. definiens, Iurare esse invocare Deum in testem suae locutionis; et clarius in 3. dist. 39. art. 2. quaest. 1. in fundamentis.

DICITUR Invocatio Dei, quia sive nominemus Deum, sive creaturas, semper adducitur Deus in testem, saltem indirecte, quatenus est author creaturae. Non enim iurans per creaturam, eam adducit in testem, quippe id esset blasphemum, attribuendo creaturae esse primam infallibilem veritatem, firmamentum omnium veritatum, ac inviolabilem testem, ut docet D. Bonavent. in 3. dist. 39. art. 2. quaest. 2. D. Thom. 2. 2. quaest. 89. art. 6. quos reliqui sequuntur apud Bassaeum 1. num. 5.

DICITUR Invocatio Dei in testem, ad differentiam orationis, quae est invocatio Dei ad aliquid impetrandum. Haec autem invocatio iuramenti non est necesse, exprimatur verbis, ut coram Deo liget. Ita D. Bonavent. in 3. dist. 39. art. 3. quaest. 1. quem alii sequuntur in foro animae externo. Aliqui tamen negant, necessaria esse verba. Ita Sanchez lib. 2. de matrimonio, disp. 31. num. 5. et lib. 3. Decal. cap. 1. n. 2. adducens Couar. de pactis, p. p. initio, num. 4. Azor Tom. 1. lib. 11. cap. 44. Suarez Tom. 2. de Religione, lib. 1. de Iuramento, cap. 11. Clavis Regia lib. 5. cap. 1. Bassaeus num 4.

ALII asserunt, necessaria esse verba, saltem in loquentibus. Authores referuntur a Couar. loco cit. et Zauallo quaest. 406.

QUOAD D. Bonavent. videtur quidem cum his sentire in 3. loco mox indicato ad tertium, et quartum: at si attente legatur, vult, ea signa sufficere, quibus certitudo contractus in foro externo eluceat.

AN vero requiratur alicuius rei sacrae contactus, puta Evangelii, S. Bonav. in 3. dist. 39. art. 2. q. 2. in corpore, concedit quidem, consuetum esse per Evangelia iurare frequentius; tanquam ea, in quibus Divina veritas maxime elucet; at non admittit necessarium contactum: Eum sequuntur Couar. de pactis 1. part. §. primo. Zauallus quaest. 407. Sanchez loco citato, num. 3.

Ex his habes, Iuramentum formaliter esse unicam, quia est adductio Dei in testem, et ob hoc habet rationem iuramenti, ut notat Caietanus ad art. 1. D. Thomae, et Valentia disp. 6. quaest. 7. puncto 2. post D. Bonavent. loco citato Centil. ubi id probat; nam periurium est mendacium adducto Deo in testem firmatum. Igitur et Iuramentum secundum essentiam est veritas Divina in testimonium adducta, quae in omnibus regitur iuramentis, ut notat Sanchez num. 9. aliis citatis, et ideo in confessione non est distinguendum.

MATERIALITER vero dividi potest tum ex parte veritatis, sive enuntiationis, ad quam confirmandam adhibetur: tum etiam ex parte modi significandi illam interiorem invocationem Divini testimonii.

Ex parte invocationis dividitur Iuramentum in Promissorium, et Assertorium. Ita D. Bonavent. loco cit. Centil. et sermone 3. in Decalogum, et in 3. dist. 39.

TUNC est Assertorium, quando Divinum testimonium invocatur ad confirmandam enuntiationem de praesenti, aut praeterito. Quando vero invocatur ad confirmandam enuntiationem de futuro, dicitur Promissorium. Hinc D. Gregorius Nyssenus homil. 4. in Cant. ait duplicem esse operationem iuramenti; aut enim facit fidem veritatis, aut confirmat fidem promissi, sicut in Psalm. 131. dicitur: Iuravit Dominus David veritatem, et non frustrabitur eam.

OBSERVA hic, votum promissorium dici, quia licet vel proponamus, vel promittamus aliquid facere, plerumque tamen promissionem habet adiunctam. Vel dic, etiam propositum faciendi habere aliquid sponsionis, quod a voto differt, quia adducit eius propositi Deum testem, et hic sensus videtur magis ad mentem D. Bonaventurae, qui promissorium iuramentum ait esse, quo aliquid promittimus.

Ex parte vero modi S. Bonavent. in 3. dist. 39. 7 dub. litt. dividit in Iuramentum per simplicem contestationem, quae modula, vel adducit Deum in testimonium, quatenus habet rationem principii, ut Iuro per Deum; vel ut habet rationem principii, et cognoscentis; ut Testis est mihi Deus, vel sit: Et in iuramentum, quod invocat Deum in testem, ut retribuentem, aut bona, ut Testis mihi Deus, qui vitam tribuit, vel ut retribuentem poenas in ultionem, ut: Haec faciat mihi Deus, et haec addat: sic suam voluntatem, vel se ipsum exhibet Divinae ultioni, si falso invocatur, et hoc dicitur Iuramentum execratorium, quod aliquando potest esse mixtum, ut fuit illud Apostoli 2. Corinth. 1. Testem Deum invoco in animam meam. Unde periurium execratorium non includit duas culpas, alteram periurii; alteram invocatae maledictionis; quia maledictionem iuste petiurus imprecatur sibi, ut notat Valentia loco citato, licet oppositum censeat Tannerus disput. 5. quaest. 5. num. 4. Hoc autem genus iuramenti frequens erat temporibus legis veteris; quia tunc erat Deus ultionum, et quia lex erat timoris, ut notat D. Bonavent. loco citato.

ADVERTE autem, ipsum communiter dividi in simplex, et execratorium, quia illa formula, qua invocatur Deus, ut retribuens bona, ad simplicem formam iuramenti revocatur, nisi ita proferatur, ut includat contrariam maledictionem: Ut: Ita me Deus adiuvet: Ita Deus mihi benefaciat, det gloriam, etc. Hac enim formula subintelligitur: His me Deus bonis privet, si hoc non est verum; Ita Caietanus loco citato, Sylvester V. Iuramentum, 1. quaest. 1. Sotus lib 8. de iustitia, quaest. 1. art. 1. Nauar. summa, cap. 12. Aleozer cap. 15. Lessius lib. 2. de Iustitia, cap. 42. dub. 2. Sayrus lib. 5. cap. 2. Sanchez lib. 3. summa, cap. 2. num. 36. Itaque hoc iuramentum erit execratorium; Si vero omnis execratio amoveatur, neque Deus adducatur in testem, non erit iuramentum, ut si dicam: Tot aureos haberem, quot sunt ista, quae dico. Ita Sanchez num. 39.

TANDEM aliud est iuramentum simplex, aliud solemne; aliud iudiciale, aliud extra iudicium. Ita D. Bonaventura in 3. dist. 39. art. 1. part. 3. in resolutione.

CIRCA modos, et formulas iurandi oportet aliqua adnotare.

PRIMO respicienda est intentio, an fuerit iurandi illis verbis, seu signis. Ita D. Bonavent. in 3. dist. 39. art. 3. quaest. 1. in fundamentis, et resp. ad ultimum, advertit, observandum esse usum communem illius patriae, an ea verba significent iuramentum. Hanc regulam sequitur Valentia 2. 2. disp. 6. quaest. 7. puncto 2. col. 1. Sanchez lib. 3. cap. 2. Suarez lib. 1. de iuramento, cap. 12. Bassaeus V. Iuramentum, 1.

SECUNDO, non esse necessarium verbum Iuro ad iuramentum, sed satis esse verbum, aut signum vocantis Deum in testem, ut Per Deum, etc. Ita S. Bonavent. in 3. dist. 39. in dub. litt. et in quaestionibus, passim, ac in opusculis locis adductis, quem sequitur Abbas cap. etsi Christus, num. 3. de iureiurando, Sylvest. verbo iuramentum, 1. Covarr. de pactis 1. part. num. 7. Sanchez eodem lib. 1. cap. 13. Sayrus lib. 5. cap. 1. Sanchez loc. cit. num. 2.

¶ TERTIO, non esse necessarium ad verum iuramentum, ut res adducta in testem sit vere facta, sed satis est, ut sit talis in iurantis aestimatione; atque adeo ethnici iurantes per Deos, vere iurant, quia putant, verum Deum in testem adducere, etsi materialiter errent. Ita D. Bonavent in 3. d. 39. art. 2. quaest. 3. ubi id etiam probat ex iuramentis, quae describuntur in scriptura, factis ab ethnicis, Genes. 31. a Laban Iacobo. primo Machab. 8. a Romanis Iudae.

DEINDE id probat ex D. Augustino epist. 154., et refertur cap. Movet, 22. quaest. 1. sequuntur Glossa cap. movet V. sociat. Sylvest. V. iuram. 4. quaest. 4. Covarr. de pactis 1. part. §. 1. num. 10. Aragon. 2. 2. quaest. 89. art. 1. Seraphinus de privilegio iuramenti prim. 30. Azor. T. 2. lib. 11. cap. 2. quaesito 1. et cap. 11. quaesito 11. Petrus Ledesma Tom. 2. summae, tract. 11. cap. 1. d. 1. Philiarc. de offic. Sacerd. Tom. 1. quaest. 2. lib. 3. cap. 13. contra multos, quos sequitur Sanchez, atque adducit lib. 3. cap. 2. num. 5. ubi non respondet Scripturis adductis a D. Bonaventura.

¶ OBIICIT vero, iuramentum adducere Deum verum in testem.

RESPONDETUR, sufficere si intendatur adducere verum Deum. Sic intendunt gentiles, licet aberrent, sicuti si quis iuret super librum prophanum, putans esse Evangelium, vere iurat.

RESPONDET Sanchez, non esse simile, quia hic intendit iurare per vera Evangelia, nec ei libro aliquid factum adscribit.

AT non est ad rem, quod cultus latriae illi non adhibeatur; tunc est enim invocatio in testem, licet subordinata, res tamen est diversa, ut notat D. Bonav. loc. cit. quia sufficit ethnicum existimare, et intendere in verum Deum.

IDEO si Christianus per falsos Deos iuraret, non cogeretur iuramenti religione, quia ex notitia, et intentione adducitur creatura in testem. Unde miror, aliquos apud Sanchez numero 6. hoc dixisse. Iurare ergo per BACCHUM falso, non est periurium; serio autem, est blasphemia.

¶ QUARTO notandum, nil referre in iuramento, sive res in testem adducta invocetur per praepositionem In, sive per praepositionem Per; ut iuro in Deo, vel per Deum. Ita D. Bonavent. in 3. d. 39. dubio litt. num. 5. in fine, quem sequuntur Sylvest. V. Iuram. 1. quaest. 5. Aragon: 2. 2. quaest. 89. art. 1. Petrus Ledesma 2. Tomo, tract. 1. cap. 1. Valentia 2. 2. disp. 6. quaest. 7. puncto 2. Azor. Tom. 1. lib. 11. cap. 3. quaesito 1. Manuel 1. Tomo summae, cap. 19. Suarez lib. 1. de Iuram. cap. 13. num. 14. Clavis Reg. lib. 5. cap. 1. num. 13. Lessius lib. 2. de iust. cap. 42. dub. 1. Sanchez, aliis adductis loc. cit. num. 8. Sic Matth. 5. dicitur: Non iurare omnino, neque per caelum, neque per terram.

¶ QUINTO adverte ex D. Bonavent. in ea dist. art. 2. quaest. 2. in corpore, et ad argumenta; Iuramentum per creaturas, eas asserendo veritatis testes infallibiles, esse blasphemiam, et speciem Idolatriae consequenter; at vero iurare per creaturas, ut sunt effectus Creatoris, quem in testem inducimus, est iuramentum. de quo agemus quaest. 3. Ita omnes.

OBSERVAT autem Sanchez num. 10. eas solas creaturas adductas in testes iuramentum formare, in quibus specialiter relucet Dei maiestas, ut homo, caelum, etc. Nisi caeteris addatur Deus, ut per agrem Dei: Adducit pro se Sylvestrum. V. Iuram. 1. quaest. 4. Nauar. in summa, cap. 12. Suarez lib. 1. cap. 13. num. 23. et alios.

AT D. Bonavent. loco adducto ad ultimum etiam per lapidem ait iurari, quod probat primo ex Matth. 5. ubi prohibetur iurare per terram, quae tamen est infima substantia corporea, in qua non elucet speciali ratione Divina bonitas. Idem enim erit ac iurate per lapides, etc.

DEINDE idipsum probat ex dist. 2. 2. quaest. 1. quem vide.

EX his sequuntur multarum difficultatum solutiones, quas refert Sanchez a num. 13.

PRIMO sequitur ex quarto Notando, idem iuramentum esse, si dicas: Per Deum ita est; et in Deo ita est; hoc enim secundo modo iurandi usus est Paulus, Rom. 9. Veritatem dico in Christo, non mentior. Ita D. Bonavent. et alii ibi adducti.

¶ SECUNDO deduco ex primo Notando, tametsi haec verba: Voveo Deo votum, resonent, tamen ex usu esse censenda iuramentum. Idem dicendum de his: Promitto Deo, licet in se spectata sint votum, non iuramentum, quod sane libenter concedo Valasco consil. 99. num. 14. Idem dic de his: sicut habeo fidem Christianam, tum ex usu; tum quia in sententia D. Bonav. et aliorum, certus sum veritate fidei, me habere fidem veram: Aliter videtur de his: sicut baptizatus sum, religiosus, probus, quia videtur solum adduci in testem fidelitas, ac veritas, quam Christianus, Religiosus, vel vir probus profiteri tenetur. Haec autem: Scit Deus: Videt Deus, ita esse, aliqui dicunt esse iuramenta, ut D. Augustinus epist. 89. et serm. 28. de verbis Apostoli. Et refertur cap. si peccatum. 22. quaest. 1. et D. Thom. loc. cit. ad 3.

AT D. Bonavent. dist. cit. in dub. litt. vult, necessario invocandum esse in testem Deum, ut scientem, ut sit iuramentum. Quare si simpliciter enuncietur. Non erit iuramentum, ut notat Sanchez num. 20. et hoc vult D. Augustinus. Ita docent etiam Caietanus ad 3. Tabiena verbo iurare, quaest. 32. Sorus lib. 8. de Iust. quaest. 1. art. 1. Suarez lib. 1. de voto, cap. 13. num. 7. Less. lib. 2. de Iust. cap. 2. d. 2. Clauis Regia lib. 5. cap. 1. Pedeaza summa, praecepto 2. §. 1. Aragon. 2. 2. quaest. 89. art. 1. Manuel 1. Tomo summae, cap. 191. Valentia d. 6. quaest. 7. puncto 2. § a V. Iuram. Petrus Ledesma 2. tom. tract. 11. cap. 1. quos adducit, et sequitur Sanchez num. 20. Itaque haec verba: Deus scit, videt, possunt esse simplices enunciationes; hoc vero ex usu, intentioneque iurantis dimetiendum est. Haec autem: Testis est mihi Deus, asserit S. Bonavent. loc. cit. esse iuramentum. Ita etiam D. Thom. Sotius, Aragon, Manuel, proxime citati, Sylvest. V. iuramentum contra Sanchez num. 21. et Azorium loco citato, qui dicunt esse verba aequivoca, sicut priora: Scit Deus, et ita posse et invocative, et enunciative proferri.

ENIM vero fatetur Sanchez, ea maiorem iuramenti effigiem habere, et ex usu esse iuramenta. Ita etiam Suarez eo cap. 13. num. 7. At inter iuramenta ponunt Sayrus lib. 5. cap. 2. Less. cap. 42. dub. 2. num. 8. haec verba: Testis mihi sit Deus. Deum testor, testificor, quae S. Bonaventura ait idem esse cum superioribus: Testis est mihi Deus; nam cum testis esse debeat vocatus, ut legitimus sit testis, eo ipso, quod Deus dicitur: Testis est, invocatur.

¶ HAEC autem: Vivit Deus, ponuntur ut iuramentum a D. Bonavent. loc. cit. quem sequuntur Sylvester V. iuramentum, Sotius de iuramentorum abusu, cap. 4. et lib. 8. de iust. quaest. 1. art. 1. col. 6. Azor. Tom. 1. lib. 11. cap. 3. quaesito 1. Suarez eo cap. 13. n. 6. contra Petr de Ledesma loc. cit. n. 20. qui ea ponit inter verba ambigua, sicuti ponit ea etiam: Deus est veritas, quod ita res est, cui in hoc fauet Suarez loco citato.

DEDUCITUR etiam, esse iuramenta per vitam Dei, vel Sanctorum, per quaevis Christi, vel Sanctorum membra. Ita S. Bonav. loc. cit. et art. 2. quaest. 2. At iurare per membra aliqua Dei simpliciter, blasphemum proclamat¹ a D. Bonav. ad 2. quod probat ex Pii Papae decreto, quod habetur 22. quaest. 1. ubi dicitur: Si quis per capillum Dei, vel caput iurauerit, etc. si in Ecclesiastico ordine est, deponatur; si laicus, anathematizetur. Sunt autem blasphemiae, ut notat D. Bonavent. loco citato, si credatur vere in Deo membra esse; vel per membra Christi dividenda, ut v. g. per caput Christi, per vitam Christi; hoc enim est execratorium, quasi dicat: Possit Deus, seu Christus, amittere vitam, si non est ita.

SIMILITER iurare per pudenda Christi, vel Sanctorum, est blasphemia, quia licet ea membra habuerint, non tamen ad contumeliam, tanquam vituperabilia, et hoc indicat etiam S. Bonavent. loco citato, quocum in omnibus sunt Doctores plurimi, adducti a Sanchez lib. 2. sum. cap. 32. a num. 25. ad 30.

SIMILITER iurare per vitam, vel salutem, aut animam nostram, vel proximorum conviventium, est verum iuramentum, ut notat S. Bonavent. 3. dist. 39. art. 2. quaest. 2. in corpore. Sic Ioseph iuravit per vitam, et salutem Pharaonis Genes. 42. Ratio est, quia adducitur Deus author vitae, animae, etc. quae sunt res nobiles, in quibus elucet Divina maiestas: id patet in opinione etiam adversariorum, quos retuli notando quinto. Ita docent Sylvester V. Iuram. 1. quaest. 5. Sotus lib. 8. de Iust. quaest. 1. Pedraza summa, praecepto 2. §. 1. Azorius tract. 1. lib. 11. c. 3. quaest. 1. Petrus Ledelma 2. Tom. tract. 11. cap. 1. dub. 1. Suarez eo cap. 13. num. 22. contra alios, quos refert Sanchez num. 29. qui tamen contra Ledelmam ait, non esse execratorium. Idem erit autem, ut supra dixi: In anima mea, nisi forte velis solum dicere: assero id, quod habeo intus; tunc enim non erit iuramentum, ut notat Sanchez.

SIMILITER erit iuramentum: Vivit anima mea, vel tua, ut notat D. Bonavent. eo dub. litt. quia adducitur Deus, ut author vitae. Ita Sanchez num. 29. Sylvester V. Iurament. 1. quaest. 1. Azor loco cit. Haec autem verba per meam conscientiam, vel in mea conscientia; multi asserunt esse iuramentum, quos refert Sanchez num. 30. At potius videtur solum recitative dici: assero, quod in conscientia sentio. Ita Sanchez, Sotus de Iuramentorum abusu, cap. 41. Petrus Ledesm. 2. Tom. tract. 11. cap. 1. dub. 1. Suarez eo cap. 13. num. 22. Sayrus eo cap. 1. num. 13. Lessius eo dubio citato. Idem erit: Testis est mihi mea conscientia; nam conscientia ex se naturaliter testificatur, ut notat D. Bonavent. in 2. dist. 39. quaest. 1. ad ultimum, et ita signatur. Hoc mihi dictat conscientia.

VERBA autem illa: In fide mea: A fe da quel che son; puto, non esse iuramentum cum Sanchez lib. 7. de matrim. disp. 79. num. 28. seclusa peculiari dicentis intentione, qui per ea verba fidem Divinam intelligeret; sensus enim est: Per meam fidelitatem, veritatem humanam, qua verba humana fundantur in modo ordinario loquendi, ut notat Caietanus, et ita neque erit iuramentum: In veritate ita est. Ita multi cum Sanchez num. 34.

Sunt autem rudes, confitentes se iurasse, interrogandi, quid dixerint, ut monet Bassaeus.

Quaestio II: An liceat per DEUM iurare

An liceat per DEUM iurare.

HAERETICI plurimi omnino negant, Iuramentum licitum esse. Inter hos sunt Manichaei, quos refert D. Bonav. hic, et Apostolici apud D. Bernardum homil. 66. in Cant. et Cathari, teste Guidone, et Pauperes de Lugduno apud eundem, et Fraticelli, teste Turrecremata lib. 4. summae de Ecclesia part. 2. cap. 37. Vuiclephus errore 43. ex damnatis in Concilio Constantiensi sess. 8. qui dixit, non esse iurandum ad firmandos humanos contractus; ita et Anabaptistae apud Cochlaeum contra eosdem, et Erasmus ad 5. Matthaei.

ASSERO tamen, licitum esse Iuramentum.

PROBATUR a D. Bonau. primo ex 5. Matth. Reddes autem Domino iuramenta tua. Idem habetur Deuter. 6. Dominum Deum tuum timebis, et per nomen illius iurabis, et cap. 21. ubi praecipitur Magnatibus vicinioribus loco, in quo homo occisus fuisset repertus, ut iuramento se expurgent, et Psalm. 62. Laudabuntur omnes, qui iurant in eo, et Heb. 6. ubi dicitur: Omnis controuersiae finis est iuramentum, ut rite advertit S. Bonavent. serm. 3. Decalogi, et loco cit. post D. Augustinum serm. 28. de verbis Apostoli.

PROBATUR secundo a D. Bonavent. Id, quod habet Deum, et sanctos exemplares, non est peccatum: At iuramentum editum est a Deo, et sanctis: Ergo. Minor probatur, Genes. 22. Per memetipsum iuraui, dicit Dominus. Psalm. 119. Iurauit Dominus. Heb. 6. Per semetipsum iurauit. Praeterea quoties in veteri testamento dixit: Viuo ego, et in nouo: Amen, amen, (quod frequens est) Deus iuravit, ut rite advertit etiam D. Hieronymus ad 16. Ezech. Chrysostomus homil. 11. in epistolam ad Heb. Oecumenius in cap. 3. ad Heb. et habetur cap. Etsi Christus, extra de iureiur.

SIMILITER etiam Sancti iurarunt: sic Abraham Genes. 21. Iacob Laban Genes. 31. Moyses Iethro Exodi 2. Dauid 1. Reg. 20. secundo, Reg. 1. Apostolus Rom. 1. secunda, Cor. 1. Philip. 1. et aliis locis, ut refert S. Bonavent. serm. 3. Decal. et in 3. dist. 39. passim et in Bibliis Pauperum, cap. 18. Ergo. Est argumentum D. Augustini loco cit. et lib. 19. cap. 23. contra Faustum, et aliorum Patrum.

PROBATUR tertio. Id, quo exhibetur Deo honor, est licitum: tale est iuramentum: Ergo. Minor probatur a D. Bonavent. ex Glossa in 5. Matth. quia dum adducimus Deum in testem veritatis, fatemur Deum esse primam veritatem infallibilem, cui innitimur, in quem speramus veritatem pandendam, quem timemus, quem diligimus, et ideo nos totos in eum remittimus. Quae late prosequitur Suarez lib. 2. de religione, Tract. de iuramento, lib. 1. cap. 4. et 7.

PROBATUR quarto a D. Bonavent. Quod habet obiectum, et finem sanctum, est licitum; tale est iuramentum, quod habet obiectum Divinam invocationem ad pandendam veritatem, ad promovendum bonum, ad conservandam fidelitatem, ad pacem promovendam, ad compescendam malitiam, ad sedandas controversias, ad rite expurgandas infamias, ut habetur Heb. 6. Deuter. 21. supra allatis: Ergo. Vide D. Bonavent.

D. Bonavent. etiam serm. 3. Decal. et loco cit. Gentil. His argumentis nituntur Suarez loco cit. Valentia 2. 2. disp. 6. quaest. 7. puncto 3. Castro lib. 8. contra haeres. V. Iuram. Azor Tom. 1. lib. 11. cap. 2.

Obiicies primo Matth. 5. Christus ait: Ego autem dico vobis non iurare omnino.

Respondet D. Bonavent. ad primum, et serm. 3. in Decalogum, Christum non prohibuisse universaliter iuramentum, sed solum prohibuisse, ne in omni negotio facile iuraremur. Propterea enim non dixit: Ego dico vobis non iurare omnino, quod universalem negativam redderet: sed ait: Dico vobis non iurare omnino, idest, non semper, et ita facile. Negatio enim posita ante signum universalitatis aequipollet particulari negativae. Sic: Non omnis homo currit, est particularis negativa: At postposita negatio facit eam universaliter veram, ut: Omnis homo non currit. Hanc responsionem accipit Azor Tom. 1. lib. 11. cap. 3. quaestio 5.

Valentia loco citato, post Gabrielem in 3. dist. 39. quaest. 1. hanc responsionem respuit, quia sententiae Sacrae scripturae non sunt metiendae regulis Dialecticorum, et constat sub eadem loquendi forma extare in Scriptura prohibitionem universalem, ut Exodi 20. Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem.

¶ At quid oberat haec Seraphici arguta observatio, ut eam funditus evertere nulla ratione conarentur isti? Eam porro solidam ostendo: Nam saepe, ac saepius Scriptura his explicatur regulis, ut passim videre est in SS. PP. praecipue Augustino; Regulae enim Dialecticae ad propositionum veritatem inveniendam traditae sunt; et in hoc casu traductus est textus de verbo ad verbum ex Graeco, quod ita omnino sonat, ut in textu legitur. Scimus autem, Graecos his regulis Aristotelicis uti. Sic et figuris, et Tropis saepissime videmus uti sacram scripturam.

Exemplum vero adductum a Valentia est pro nobis: Ibi enim non prohibentur universaliter omnes imagines, nam et ipse Deus Cherubinos texendos, alios sculpendos iubet; sed illae dumtaxat, quibus honor latriae impendatur, vel per quas aliis creaturis impendatur, ut fatetur ipse Valentia 2. 2. disp. 6. quaest. 11. puncto 6. col 1461. ubi hunc dicit esse omnium Catholicorum irrefragabilem sensum. Quare illa est propositio negativa particularis.

Reiectis igitur aliis etiam responsionibus, respondet Valentia ex D. Thom. art. 2. ad 1. et D. Augustino lib. 19. contra Faustum, cap. 23. et lib. de mendacio, cap. 15. Christum Dominum prohibuisse facilitatem, atque adeo temeritatem in iurando, qua Pharisaei scatebant. Hunc autem fuisse Christi Scopum probat ex initio sermonis: Nisi abundaverit iustitia vestra plusquam scribarum, et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum.

Caeterum pro hac expositione poterat adducere etiam S. Bonaventuram loco cit. ad secundum, et in corpore. Ratio vero, quam de suo penu addit Valentia, frivolum est inventum; satis enim Christus assignavit abundantiorem necessariam iustitiam, quoad hoc retundens eorum usum peierandi per creaturas, hoc praetextu, non esse iuramentum per eas. Quod vero potius prohibuerit facilitatem nimiam in iurando, unde iuramentum posset carere etiam veritate ex inconsideratione; aut prohibuerit, ne in omni re levi absque necessitate iurarent, ut ait S. Bonavent. in priori expositione, ne verbulo quidem colligitur. Adde etiam in priori expositione D. Bonaventurae contineri hanc secundam, nempe, prohiberi, ne tertio quoque verbulo e quavis occasiuncula, levique causula praecipites inconsideranter iuremus.

Obiicies secundo, Iacobi 5. Ante omnia autem fratres mei nolite iurare.

Respondet S. Bonavent. in corpore, et ad 2. ex D. Augustino ad Publicolam, vetare facilitatem iuramenti ob periurii periculum ex inconsideratione veritatis. Ita respondet etiam Valentia loco cit. Idem responsum ex D. Bonavent. ad secundum, dat Patribus, qui contra iurantes frequenter invehuntur.

Addit S. Bonavent. Divum Iacobum intendere etiam removere affectum nimium ad iuramenta; ideo ait: Nolite, propter periculum, quod ex affectu sequitur frequentandi absque debitis conditionibus iuramentum; nimia enim frequentia mala est. Ex quo tamen non sequitur, absolute malum esse iuramentum: Sicuti consuetudo ridendi, et ludendi est mala; at aliquando moderate ludere, et ridere est virtus Eutrapelyae. Unde redarguit S. Bonavent. illud argumentum: Omnis actus, cuius consuetudo est mala, et ipse malus est; at consuetudo iurandi est mala: Ergo et actus simpliciter. Addit ergo propterea, Iuramentum non esse ex bonis per se appetendis, sed eo in sola necessitate uti licere, quod probat ex D. Augustino de serm. Domini in monte, lib. 1. cap. 30. et refertur, cap. Ita ergo, 22. quaest. 1. et D. Thom. art. 5. idem habet.

Obiicies tertio, perversum est invocare Deum testem rerum prophanarum, et humanarum in tanquam licitum.

Respondet S. Bonavent. serm. 3. Decal. ex Apostolo Heb. 6. Id a Deo rectum existimari; nam pax est gravissimum bonum, necessarium ad salutem, sedatis autem controversiis, conservatur pax. Itaque invocatio Dei non ordinatur, tanquam ad ultimum finem ad prophana negotia, sed finis controversiarum est pax, quae in Deum revertitur, ac terminatur. Eodem modo respondet Valentia loco cit. et Azor Tom. 1. lib. 11. cap. 3. quaestio 5. et Iurisconsult. leg. 1. ff. de Iureiurando.

Quaestio IV: Quenam requirantur ad Iuramentum

Quenam requirantur ad Iuramentum.

QUAESTIO est de requisitis ex iure Divino naturali ad modum licitum iurandi. Constans autem est Theologorum sententia, tres, veluti comites, requiri, ex 4. Hieremiae, Iurabis: vivit Dominus in veritate, et in Iudicio, et in iustitia. Ita exponit D. Hieronymus, et refertur caus. 22. quaest. 2. et cap. ultimo 22. quaest. 4. Id habet D. Thom. 2. 2. quaest. 89. art. 3. D. Bonavent. in 3. dist. 39. quaest. 1. et in dub. lit. ubi advertit, Iuramentum ad tria comparari, videlicet ad iurantem, a quo procedit: ad rem, seu materiam iuramenti, de qua iuratur: et ad causam, de qua, seu per quam iuratur. In eo, qui iurat (ait) requiritur iudicium, idest discretio, et prudentia quaedam necessaria omni iuranti. Haec autem tria requirit, ait Valentia. Primum est, ut quod iuramento affirmamus, non possit absque iuramento sufficienter probari, tunc enim esset abusus iuramenti; nam iurandi institutum referri debet ad sola facta contingentia, et occulta, quae egeant probatione Divini testimonii, cuius oculis omnia sunt nuda, et aperta. Secundum est, ut adsit aliqua pia causa iurandi. Tertium est, ut qui iuraturus est, diligenter praevideat, verumne sit, an falsum id, quod iuraturus est: At secunda conditio ad iustitiam videtur reduci a D. Bonavent. Sed non ita esse reor, ut infra dicam.

IN ordine autem ad rem, de qua iuratur, requiritur veritas saltem secundum rationabile iudicium iurantis. Diversimode tamen requiritur Veritas in iuramento Assertorio, et in Promissorio; nam in Promissorio requiritur duplex veritas; altera consistit in concordantia promissoriae dictionis, et interioris intentionis faciendi suo tempore, quod spondetur: Altera veritas est concordia etiam effectus, seu rei promissae cum promissione, et haec est proprie veritas iuramenti promissorii. Veritas autem in Assertorio iuramento est unio, idest, concordia assertionis cum mente discreta, ut dixi.

IN ordine ad causam, per quam, seu de qua iuratur, necessaria est iustitia, ut scilicet actus iurandi sit iustus, idest, non contra leges, et iusta de causa fiat. Et quidem in Iuramento promissorio requiritur iustitia, non modo in actu; ut videlicet non noceat proximo, sed etiam in materia iuramenti; ut videlicet sit opus iustum, reductum ad aliquam virtutem, esto in se indifferens, ut dicam quaest. 13. In Assertorio autem non requiritur iustitia ex parte materiae; saepe enim detegitur licite per iuramentum proximi crimen; sed iustitia requiritur in solo actu iurandi, ne videlicet alicui noceat. Hoc indicat S. Bonavent. dum ait, requiri iustitiam, ut pro iusta causa fiat, non ob iustam causam, quod ad iudicium discretionis pertinet, et ideo prudenter etiam ait, iustitiam requiri in causa, de qua, idest, in materia iuramenti, pro ut formaliter habet rationem causae iurandi in Promissorio; et in actu, pro ut est productivus iuramenti in Assertorio.

Ex defectu igitur cuiuscumque harum circumstantiarum redditur iuramentum illicitum; nam si deest iustitia, efficit iurans, quantum in se est, Deum cooperatorem mali, et dicitur Iuramentum iniquum, sive iniustum. Si deest veritas, efficitur Deus vel ignorans, vel improbus; alterutrum enim necesse est esse eum, qui est testis falsitatis, et dicitur tunc iuramentum falsum, sive periurium proprie loquendo. Si denique iudicium deest, irrogatur Deo irreverentia, quippe sine causa trahitur in testimonium, et dicitur iuramentum incautum, et temerarium. Vide D. Bonavent. praecipue sermone 3. in Decalogum.

Ex his resolvitur prima quaestio D. Bonavent. an scilicet in omni periurio sit mendacium.

POTEST enim esse periurium, quia temere prolatum est; non tamen mendacium, quippe iurans putavit ex inconsideratione, esse verum. Id probat S. Bonavent. in corpore, ex D. Augustino serm. 23. de verbis Apostoli. Itaque ex defectu iudicii discretionis fit periurium, quod non est mendacium formaliter.

DEINDE potest defectus iuramenti venire ex iniustitia, ut si aliquis iuret homicidium, stuprum, vel aliud facinus animo adimplendi; non erit mendacium, et tamen erit periurium late; Erit tamen mendacium, si iuret non animo implendi promissum. Ita D. Bonavent. loco cit. proprie enim periurium est, quod proprie adversatur fini iuramenti, qui est veritatem stabilitae. Itaque, si desit tantum iustitia, erit lato modo periurium, ut notat Sanchez cap. 8. num. 5.

RATIO igitur mendacii stat in defectu Veritatis, si falsitas voce prolata intendatur, quod si intendas dicere verum, et dicas falsum ex inconsiderantia, erit temeritas, ut dixi; mendacium enim formaliter debet esse voluntarium directe; attamen etiam dictum falsum ex temeritate, est aliquo modo mendacium, late saltem.

Ex his habes, sumpto mendacio late, in omni periurio, opposito iuramento assertorio, esse mendacium; at si proprie, ac stricte sumatur mendacium, non reperitur in omni iuramento promissorio; neque in omni assertorio. Vide Valentiam quaest. 14. puncto 1. Tanner. disp. 5. quaest. 8. dub. 1. Fagundez in 2. Praec. lib. 2. cap. 51. Clarum lib. 5.

CONCLUDIT igitur S. Doctor ex testimonio Hieremiae, et Hieronymi allegato, proprie esse mendacium ex violatione solius secundae conditionis, idest, Veritatis, non autem ex violatione Iudicii, vel Iustitiae;

Iustitiae; ex singulis tamen fieri, ut peccetur contra legem iuramenti, quae tres illas exigit conditiones. Sic et in opusc. declaratorio terminorum Theol.

Quaestio V: An, et quomodo sit Peccatum iurare absque Veritate

An, et quomodo sit Peccatum iurare absque Veritate.

ASSERO primo, iuramentum assertorium in quavis materia, etiam parvula, est peccatum mortale, si sit falsum, solumque potest excusari a mortali ex defectu plenae deliberationis. Ita D. Bonau. quaest. 3. in corpore, et ad tertium, quem sequuntur Caietanus summa, V. Periur. cap. 1. Sotus lib. 8. de Iust. quaest. 2. art. 3. Toletus lib. 4. summa, cap. 21. Couar. cap. variarum, cap. 1. n. 2. et de pactis 1. p. §. 1. Suarez Tom. 2. de relig. lib. 3. de Iur. cap. 4. Sayrus lib. 5. cap. 4. num. 15. et 16. Azor Tom. 1. lib. 11. cap. 4. quaest. 1. Valentia 2. 2. disp. 6. quaest. 7. puncto 3. Sanchez in summa, lib. 3. cap. 4. num. 6. qui dicit omnes alios sequi. Nec excusat quicunque finis sanctus, aut timor, ut docent Suarez, Sayrus, Sotus, Toletus loco cit. Nauar. summa, cap. 12. Sanchez loco cit. post D. Thom. art. 3. ad 1. D. Bonauent. quaest. 2. ad ultimum, quod probat, tum ex canone in Decr. lib. 2. tit. 24. cap. 15. de Iureiur. Quod si quis periurat pro vita corporis seruanda, quia magis dilexit corpus, quam animam, ieiunet tres quadragesimas; Tum quia peierare est intrinsece malum, ut nunquam valeat honestari. Ita arguit Sanchez num. 7. cum aliis.

PRIMA pars assertionis probatur a D. Bonauent. quaest. 5. ex D. Augustino serm. 28. et 30. de verbis Apostoli.

SECUNDO probatur a D. Bonau. argumento 3. quo utuntur Valentia, Sanchez, et caeteri: quia Deum afferre in testem falsum, est magnus Divinae veritatis contemptus. Sic enim efficitur Deus, vel ignorans, vel improbus, ut urget etiam Bassaeus V. Iuram. 2. num. 3.

HINC sequitur primo, non bene Iuristas, quos refert Angelus V. Periurium, docens, eorum sententiam esse probabilem, dixisse, iuramentum falsum ex ioco esse veniale. Imo est maius peccatum, quia est maior contemptus, ut docet D. Bonauent. ad 3. D. Thom. quaest. 98. art. 3. ad secundum, quos alii sequuntur, adducti a Sanchez num. 7.

ADDUNT tamen S. Bonauent. et S. Thom. posse a mortali excusari, si iuretur ex ioco, qui tollit deliberationem; tunc enim iocus non est gravis contemptus Divinae veritatis.

SEQUITUR secundo, eum pariter mortaliter labi, si rem sibi dubiam, et incertam iuret, quia periculo exponitur falsum dicendi, ac periurandi, imo periurat afferens certo rem dubiam, ut arguit Sanchez num. 8. ex D. Bonauent. quaest. 1. ad 1. Deinde quia ut ait S. Bonauent. quaest. 2. ad 1. Divina veritas temere adducitur, et contemnitur, dum vocatur in testem certum rei incertae.

ADDIT aliam rationem S. Bonauent. loco citato, quaest. 1. ad 3. quia illud iuratur ex conscientia culpabiliter erronea, quae in moribus non excusat factum iniquum. Vide Bassaeum 3. num. 3.

AD veritatem autem iuramenti assertorii non est necesse, ut res ita sit, sed sufficit, ac necessarium est, rem prudenter consideratam ita firmiter aestimari. Ita S. Bonau. quaest. citata, quem sequuntur Azorius Tom. 1. lib. 11. cap. 2. quaest. 5. Valentia disp. 6. q. 7. punct. 3. col. 5. Suarez eodem lib. 3. cap. 5. num. 3. Lessius lib. 2. de Iust. cap. 42. dub. 4. num. 17. Sanchez loco cit. num. 10. Hinc infert cum Valentia col. 11. ac D. Bonauent. q. cit. ad argumenta, non excusari a periurio existimantem leuiter, id esse verum, quod iurat, quandoquidem non sufficienter prouidet, ut verum iuret, et per accidens sequitur verum. Itaque, etiamsi verum sit, non excusatur a mortali, si negligentia gravis fuit in veritate indaganda; si autem levis fuit; erit et culpa levis, quia talis est effectus, qualis est causa, ut innuit S. Bonauent. quaest. 3. ad argumenta, et afferunt multi cum Sanchez num. 14. et Bassaeo loco cit.

ALTERA vero pars assertionis, scilicet excusari periurium assertorium a mortali ex indeliberatione. Probatur a D. Bonau. quaest. 3. in corpore, quia lubricitas linguae magna est, quae saepe potest ex lapsu non sequi imperium voluntatis, et reddere actum non humanum, aut imperfecte talem; qua ratione utitur Sanchez num. 15. Ita sentiunt etiam D. Thom. art. 3. citato, ad 2. Caietanus ibi, Syluester V. Iurament. 2. quaest. 6. Nauar. summa, cap. 12. Valentia, Suarez, aliique supra citati.

ASSERO secundo, Iuramentum promissorium ex defectu concordantiae voluntatis exequendi cum promissione prolata, quae dicitur veritas de praesenti, esse prauum. Ita D. Bonau. quaest. 3. corpore, et ad tertium, quem sequuntur Syluester V. Iuram. quaest. 1. Armilla ibi, Caietanus 2. 2. quaest. 89. art. 7. ad 1. et q. 98. art. 2. et 3. et in summa, verbo Periurium, c. 2. et 3. Sotus 8. de Iust. q. 1. art. 7. et quaest. 2. art. 1. et 3. Nauar. in summa, cap. 12. Valentia loco cit. puncto 3. concl. 2. Azor Tom. 1. lib. 11. c. 4. q. 1. Suarez lib. 3. citato, c. 15. Clavis Regia lib. 5. cap. 4. n. 27. Lessius lib. 2. de Iust. c. 42. dub. 4. num. 18. Sanchez loco citato, num. 16. Bassaeus n. 1.

PROBATUR a D. Bonau. argumento 3. quaest. 3. et quaest. prima ad 1. quia sic adducitur Summa Veritas in testimonium falsi cogniti, et ita gravissima infertur Deo iniuria iurando mendacium.

HINC sequitur, peccare mortaliter etiam iurantem dare rem, quam dubius est, an possit implere: Similiter promittere animo dubio implendi, vel promittendo rem, quam credit, se implere non posse. Probatur a D. Bonauent. quaest. 1. ad 1. quia iurat certe rem incertam, et ideo mentitur, ut dixi supra cum Sanchez in iuramento Assertorio.

MAIOR difficultas est quando deficit veritas de futuro, nempe, non dando promissam rem, quam animo dandi iurauit. Et quidem, quando materia est gravis, omnes sustinent esse mortale. Quaestio est quando est levis, quam reseruabo disp. de Periurio, q. 3.

PRIMA opinio est semper esse mortale. Ita Valentia disp. 6. q. 7. puncto 3. concl. 3. Gabriel in 3. dist. 39. q. 2. art. 2. concl. 4. Caietanus sum. v. Periurium, cap. 2. Lessius lib. 2. de Iust. cap. 42. dub. 5. num. 25.. Bassaeus 4. num. 3. Lessius lib. 2. cap. 24. Reg. lib. 18. num. 9.

SECUNDA sententia distinguit; si materia exigua sit totalis, esse mortale: at vero si partialis, esse tantum veniale. Ita Caietanus 1. 2. q. 87. art. 7. dub. 1. Nauar. summa, c. 12. n. 10. et c. 18. n. 4. Couar. lib. 1. variarum lect. c. 1. Philiarc. Tom. 1. p. 2. lib. 3. c. 3. Corduba summa, q. 188. videtur Tabiena V. iurare, q. 10. n. 11. Armilla V. Iuram. n. 12. Pedraza praecepto 2. §. 5. Sayrus vero lib. 5. cap. 4. expresse cum Syluio q. 89. art. 3. Vide Dianam part. 4. tract. 4. resol. 70. et part. 5. tract. 5. resol. 4.

TERTIA opinio est, esse solum culpam venialem, etiamsi materia illa sit totalis. Ita Sanchez lib. 3. summae, cap. 4. num. 23. D. Antoninus 1. part. tit. 10. cap. 4. Angelus V. Iuramentum, 5. num. 41. Sylvester V. iuramentum, 4. quaest. 1. Sotus lib. 8. de Iust. quaest. 1. art. 7. dub. 1. Navar. in summa, cap. 12. et cap. 18. Aragon. 2. 2. quaest. 89. art. 3. fol. 1061. Azor Tom. 1. lib. 5. cap. 27. quaestio 2. et lib. 11. c. 5. quaestio 3. Enriquez lib. 5. de poenitentia, cap. 20. num. 4. Manuel 1. Tomo summae, c. 192. Petrus Ledesma 2. Tom. tract. 11. c. 3. dub. 1. Tolet. lib. 4. cap. 21. Diana part. 2. tract. 15. resol. 25. multos secum trahens, oppositam severiorem dicentes. Sà V. Iuram. num. 7. Suarez de Iurament. lib. 3. cap. 16. a num. 9. eamque probabilem dicunt Alcozet summa, cap. 15. fol. 52. Corduba summa, q. 188. in fine: Tanner. vero disp. 5. quaest. 5. dub. 1. ait, si res parva sit minima quaedam pars promissi, servatum censeri iuramentum; at si sit tota res, esse mortale, quia vocatur Deus in testem falsum. Tandem ait probabiliter, esse tantum veniale. Bassaeus loco cit. omnes probabiles dicit.

D. BONAVENTURA mihi videtur esse cum prima sententia. Primo quia art. 1. quaest. 3. in eo ponit rationem mortalis in periurio, quia Divina veritas temere, vel falso adducitur in testem, et excusat solum ex indeliberatione. Deinde serm. 3. in Decalogum, finem iuramenti promissorii ponit veritatem, licet ordinatam ad pacem, etc. Et in speculo animae, universaliter asserit, in iuramento promissorio obligationem adimplendi; alioqui transgressorem praecepti absolute vocat, non autem id diceret, si tantum venialiter peccaret, quia ipse sustinet, veniale non esse contra praeceptum.

PRAETEREA prima parte Centil. sect. 12. opposita divisione iuramenti in Assertorium, et Promissorium definit, Periurium esse mendacium, iuramento firmatum. Vel: Periurium est falsa, vel perversa iuratio. Vocat autem perversum ex defectu iustitiae; falsum ex defectu veritatis. Quare periurus erit, qui promissum iuratum non exhibet.

ASSERO, iuramentum Promissorium, deficiente quaecunque levis materiae iuratae exhibitione, esse mortale.

PROBATUR primo argumento D. Bonavent. quaest. 3. Quod causa est, ut Deus adducatur in testem falsitatis, gravem iniuriam Deo irrogat: Sed defectus redditionis rei, etiam parvulae iuratae, est causa, ut Deus adductus sit in testem falsitatis: Ergo. Maior probatur ex D. Bonavent. locis adductis, quia hoc graviter obstat fini iuramenti, quod est adducere fidem divino testimonio, quod autem graviter repugnat fini iuramenti, mortale est, ut disputat Caietanus 2. 2. quaest. 88. art. 2. et 3.

CONFIRMATUR. Nam esse causam, ut Deus testatus sit falsum, perinde est, ac facere ut Deus censeatur testari falsum: At esse causam, ut Deus testetur falsum, certe est gravis iniuria: Ergo. Hinc sapienter D. Bonavent. utrunque eodem modo condemnat absque distinctione ex hoc capite solo, quod veritas Divina contemnatur. Minor probatur, quia cum homo induxerit in testimonium Dominum ad firmandum se promissis constituturum; iam quantum ex se est, reddit testimonium Dei falsum, nedum inane.

CONFIRMATUR a Valentia ex D. Bonav. quia Periurium est contra religionem iuramenti, cuius essentia est assumere Deum in testem veritatis: Ergo violata veritate, laeditur graviter iuramentum, etiam si materia iuramento promissa parvula sit; nil enim refert ad rationem formalem veritatis Divinae, sine adducatur in testem falsum huius, vel illius rei magnae, vel parvae. Alioqui si materia spectanda est, idem erit in iuramento assertorio.

CONFIRMATUR secundo; nam tunc tantum gravitas, et levitas materiae pertinet ad gravitatem peccati, quando est immediatum obiectum eius transgressionis, ut patet in furto, imo et in voto, in quo quia eius ratio stat in exhibitione illius materiae, facta Deo; ideo ex ea sumitur gravitas, vel levitas transgressionis, quae stat in negando Deo rem illam esse translatam in eius obsequium; at in Iuramento materia illa promissa homini, non est materia actus religionis, quando iuramentum adimpletur: Ergo neque est obiectum transgressionis. Probatur consequentia, quia circa idem obiectum versatur virtus, et peccatum, veritati contrarium. Antecedens probatur a Valentia ex D. Thom.

AT ego id probo ex D. Bonav. in 4. dist. 38. quaest. 1. in calce, nam iuramentum promissorium habet pro obiecto suae promissionis rem homini promissam, unde illa res promissa non spectat ad religionem: At votum respicit pro obiecto id, ut sacrum Deo, et ideo ab eo specificatur actus, vel a posteriori dignoscitur specificatus. Similiter finis iuramenti est astruere, et firmare veritatem Divino testimonio: at finis voti est augere bonitatem per novam boni operis exhibitionem. Tandem etiam medium est diversum, quia iuratur per Deum; at vovetur per promissionem; Unde si quis, dum promissum iuratum adimplet, vellet abstrahere a circumstantia gloriae divinae, quae redundat ex observatione iuramenti, et tantum vellet exequi opus promissum, ut tale opus est, procul dubio satisfaceret iuramento; si quidem efficeret verum, quod iuravit: Ergo res promissa, seu actus promissus non spectat ad virtutem religionis: Ergo neque opposita deformitas erit contra religionem, quatenus est exhibitionis rei negatio, sed solum quatenus Deus in testem falsum adductus est.

SANCHEZ n. 23. conatur haec argumenta enervere. Supponit autem, non esse proprie mendacium deesse promisso, sed infidelitatem; quia qui promittit aliquid, si habet animum faciendi, quod promittit, non mentitur, quia non loquitur contra id, quod gerit in mente. Deinde, quia mentiri est intrinsece malum, ita ut nunquam liceat: at non implere promissum, aliquando licet.

PRAETEREA licet is reddat falsum promissum, attamen non mentitur, atque adeo neque adducit Deum in testem falsi, sed est infidelis sub Divina authoritate. Licet igitur defectus primariae veritatis, quando promittit, sed mente non consonat, sit mendacium; at defectus impletionis non est mendacium; et ita licet in priori nequeat dari parvitas materiae, potest tamen dari in isto.

CONFIRMATUR, quia dum homo adducitur in testem promissionis, solum intervenit, ut testis contractus praesentis: at respectu executionis non adducitur in testem, sed ut praestet authoritatem per modum fideiussionis: Ergo idem dicendum de Deo. Tandem quia in quavis materia graviter mala iurata deficit prima iuramenti veritas, semper est mortale, ut si iures homicidium absque intentione; at vero deesse promissioni rei, etiam venialiter malae, nulla est culpa: Ergo haec veritas non est spectanda independenter a materia promissa, sicut sit in priori veritate, sed sicut quando materia est mala, nullum est peccatum; ita erit solum veniale, quando materia est licita, sed levis.

HAE tamen rationes frivolae sunt; non enim dico, eum mentitum in primam veritatem, si habuit animum promittendi; sed dico, eum mentiri, dum adhuc virtualiter stat promissum iuratum, et intus intendit non implere, et huius concordantiae adduxit Deum in testem; non enim adduxit Deum in testem, se tunc mente dicere id, quod loquitur, sed se facto seu exhibitione rei concordaturum cum promisso, et ideo adduxit Deum in testem, se conservaturum illam conformitatem mentis, et promissionis, usque ad exhibitionem rei, et ideo mendax est, quoties mente discordat a promisso, et ideo semper durat etiam malitia illa, quae nunquam erit licita. Neque vero sumenda est praecisa a mendacio, ut perperam accipit Sanchez, allegans diversitatem, quia mendacium nunquam licet; at deesse promisso saepe licet: debet enim sumere illum defectum executionis, ut nixum mendacio periurio, et sic nunquam licebit, sicuti neque licet ipsum mendacium.

QUOD vero ait de homine, qui assistit, ut testis, contractui, et fideiussor executionis, non est ad rem, nam Deus utpote supremus Dominus, scrutator cordium adducitur in testem illius veritatis, quae in consonantia mentis cum voce duratura est usque ad exhibitionem, etc. ideo alius hac securitate contrahit, neque Deus subintrat, tanquam is, ex quo creditor possit sibi satisfacere, casu, quo debitor fallat, sed solum ut sit testis; est enim promissorium vere iuramentum, ut omnes fatentur. Definitur autem ab omnibus Vocatio Dei in testem, ut Sanchez fatetur lib. 3. cap. 1.

AT, esto Deus assistat, ut fideiussor sua authoritate, adhuc iniuria est gravis, quia quaecunque authoritas in veritate minima, etiam materialiter opposita fidelitati, Deo adimitur, adimitur ratio Deitatis, et redditur falsus.

QUOD vero dicit de materia graviter mala, quae si dolose promittitur, facit periurium; At aequis levis materia mala in enunciatione, si non adimpletur, non sit peccatum, non est ad rem; debuit comparare utrunque sub eadem ratione; et tunc dico; sicut non est peccatum non adimplere actum venialiter malum iuratum; ita multo minus adimplere actum gravem.

NEQUE debet transire ab actu malo ad actum bonum, ideo non est peccatum deesse promissioni rei malae venialiter, quia haec non est materia legitima iuramenti, et ideo initio non obligavit; imo illata est Deo iniuria eo iuramento, quia deest iustitia, ut dicam quaest. 6. At res bona, quam nunc habemus prae manibus, est materia legitima iuramenti, et ideo sicuti ex veritate in promissione est debita, et ita et in exhibitione, cum duret illa obligatio concordantiae intentionis cum promissione, usque ad rei exhibitionem. Itaque, etiamsi poeniteat, Deum invocasse in testem, adhuc est reus, quia perseverat invocatio iam praeterita, quae non potest, non fuisse.

PRAETEREA non ob id nostrae rationes concutiuntur, quia tenebatur probare, exhibitionem illam materiae, non modo ut dicit actum, sed ut respicit illam materiam, esse religionis obiectum, ut inde coargueret levitatem, vel gravitatem materiae augere, vel minuere culpam violatae promissionis. Observa tamen, aliquas res minutulas iurari, quae excusant, ut cum Pater iurat punire filium; haec enim iurantur ad terrorem, vel ex inordinato affectu vindictae. Vide Valentiam.

Ex his igitur etiam deducitur, eum, qui iurat plurima minima quotidie facere hominibus, quotidie peccare mortaliter violando promissum; at vero non sic, qui minima quotidie vovit, quia votum respicit materiam illam, ut obiectum religionis. Illa ergo parvula materia faciet parvum defectum contra religionem.

Quaestio VI: An, et quod peccatum sit IURAMENTUM, absque iustitia factum

An, et quod peccatum sit IURAMENTUM, absque iustitia factum.

ASSERO primo, si res promissa sit graviter mala, ac lethalis, erit iuramentum mortale contra religionem ex iustitiae defectu, contra secundum Decalogi praeceptum, praeter peccatum mortale propositi fornicandi, occidendi, et similium. Ita docent D. Bonavent. in 3. dist. 39. quaest. 1. argumento secundo fundamenti, quem sequuntur communiter apud Sanchez cap. 4. num. 26. Valentiam puncto 3. citato, Sanchez lib. 3. cap. 19. a num. 9. est enim gravis Deo iniuria, Eum testem invocare sceleris patrandi, contra eius legem; est enim contemptus magnus Divinae maiestatis, ac periurium ex defectu iustitiae, ut ait S. Bonavent. loco citato, et post eum reliqui.

ERIT autem mortale etsi non adsit intentio adimplendi, quia adducitur Deus in testem falsi; erit tamen unicum peccatum: at quando adest animus implendi, erit duplex, nempe, periurium ex iniustitia, et propositum peccandi. Ita Nauar. summa, cap. 12. num. 13.

ASSERO secundo, Iurans committere culpam venialem, animo implendi, peccat mortaliter ex defectu iustitiae, et ita erit duplex peccatum; ita Suarez lib. 3. cap. 4. Sanchez num. 33. contra Bassaeum 5. num. 3. et alios ibi.

PROBATUR, quia ideo iurans peccare mortaliter, peccat lethaliter, quia efficit, ut in se est, Deum cooperatorem illius rei lethalis; at facere etiam reum culpae venialis Deum, est gravis offensa pugnans cum Deitate: Ergo.

OBIICIT Sanchez num. 28. quia non est gravis irreverentia Deo.

RESPONDETUR ex argumento nostro, esse gravem offensam, facere Deum cooperari culpae veniali, hoc enim implicat Deitati; nec posset Deus venialiter peccare, nisi amittendo Deitatem, quae dicit perfectionem bonitatis infinitam. Ita probabile aestimat Valentia.

HINC etiam, mortale erit implere ratione iuramenti rem venialiter culpabilem. Ratio est eadem, quia asseritur Deus ratum habere, ac iustum iuramentum. Ita tenent Hugo apud Angelum V. Iuram. 5. qui arridet cum Soto lib. 8. de Iustitia, quaest. 1. articulo 7.

ASSERO tertio. Si quis iuret, non servare aliquod consilium, v.g. intrare religionem, esse probabiliter tantum veniale. Ita Sanchez cap. 4. num. 30. Valentia loco cit. et alii. Licet alii dicant, esse mortale, inter quos est Syluester loco cit. q. 7. quem miror asseruisse, observare iuratum veniale esse tantum veniale: ac iurate committere peccatum veniale, esse solum veniale. Ita V. Iuram. 4. q. 1. est enim peius iurate peccatum veniale, et ex iuramento observare, cum haec reddant, quantum in se est, Deum malo cooperantem.

ASSERO quarto, iurare rem indifferentem esse veniale, defectu iustitiae, quia non est apta iuramenti materia. Ita communiter cum Sanchez num. 31.

ASSERO quinto, defectum iustitiae esse etiam in iuramento assertorio, ut si quis deteget, ac iuramento firmet peccatum alicuius indebite, vel iactando se de aliquo mortali. Ita Sotus lib. 8. de Iustitia, quaest. 1. art. 3. Aragon. 2. 2. quaest. 89. art. 3. Petrus Ledesma Tomo 1. summae, Tract. 11. cap. 2. dub. 4. Toletus lib. 4. summae, cap. 20. num. 10. et videtur D. Bonavent. in 3. dist. 39. dub. 1. ubi: Iustitiam in omni iuramento graviter exigit, ut pro iusta causa fiat, quod fatentur etiam D. Thom. 2. 2. quaest. 89. art. 3. ad 2. et ibi Caietanus, Valentia puncto 3. col. 5. Suarez lib. 1. de Iurament. cap. 3. num. 6. et lib. 3. cap. 2. num. 5. et cap. 12. num. 7. Sanchez loco citato, num. 33. Hi tamen duo ultimi ponant, defectum iustitiae in iuramento assertorio esse tantum venialem, quia non opponitur fini iuramenti, nec facit Deum testem mendacii, sed rei pravae, quod per se non est gravis iniuria. Item quia accidentarium est testificationi veritatis, in qua sita est ratio iuramenti, narrare veritatem peccando, vel non peccando. Quare concludunt, tunc tantum esse mortale iuramentum, cum assumitur, ut instrumentum illius peccati, puta, ut probabilior fiat infamia proximi, eo iuramento asserta; Quia est gravis iniuria facta Deo.

At quis non videt, ea omnia iuramento firmari, ut certiora reddantur? Quorsum enim aliquis iurat, se id facinus patrasse, puta cum ea muliere; illum id crimen commisisse, nisi ut id persuadeat? Cum igitur hic sit finis ordinarius talia iurantium, damnandi sunt.

At concedamus, ideo tantum iurari, ut asserantur simpliciter ea crimina iuramento, cum Deus invocetur testis rei graviter malae, nunquid non erit gravis Deo iniuria? Si enim adducere Deum in testem rei faciendae contra eius legem est mortale, ut fatetur Sanchez num. 26. cur non erit mortale adducere Deum in testem rei mortalis patratae, cum interveniat et hic gravis Dei offensa? Neque satis respondet Sanchez, per accidens esse illud iuramentum facinori, contra enim est primo, quia et iuramento promissorio per accidens est, potest enim iurare absque intentione non faciendi, et tamen siue adsit animus implendi, siue non, erit mortale iuramentum, ut docet Sanchez num. 34.

Praeterea, Ita iuramentum assertorium cadit super scelus praeteritum, sicut promissorium super futurum.

Quaestio VIII: An, et quomodo Consuetudo iurandi sit mala

An, et quomodo Consuetudo iurandi sit mala.

Consvetvdo iurandi non est per se peccatum distinctum ab ipsis actibus iurandi frequentibus. Est enim ipsemet actus frequentatus, ut docet Aristoteles 2. Eth. effectus vero actuum, qui est quidam habitus iurandi, ex frequentatis actibus resultans, ad malum inclinat, atque adeo est vitiosus; non tamen potest esse peccatum, quod in actibus reperiri debet. Ita Sotus lib. 8. de Iustitia, quaest. 2. art. 3. concl. 7. Suarez lib. 3. cap. 6. Sanchez lib. 3. cap. 5. num. 4. potest tamen ea consuetudo iurandi esse occasio proxima ad mortalia, et propter hoc in statu mortali constituere. Quaestio igitur est, quandonam id eveniat.

¶ Prima opinio est, quamcumque iurandi consuetudinem, etiamsi non sit mentiendi iuramento, reddere mortaliter reum. Ita Sotus de cavendo iuramentorum abusu, cap. 11. Sayrus lib. 5. cap. 9. num. 8. ubi ait, hos non esse absolvendos, nisi proponant evellere consuetudinem.

Secvnda opinio est, consuetudinem iurandi, iunctam consuetudini mentiendi absque iuramento, in hac constitui ob periculum, atque adeo mortaliter saucium esse. Ita Gregorius de Valentia 2. 2. disp. 6. quaest. 7. puncto 3. Petrus Ledaesma 2. Tomo summae, tract. 11. cap. 5. dub. 5. dicto 2.

Tertia sententia est, talem esse huiusmodi consuetudinem, quando est iurandi, advertendo ad iuramentum, non tamen ad veritatem, vel falsitatem rei iuratae; secus autem quando ad neutrum advertitur, sed emissio iuramenti plenam rationis advertentiam praecurrit. Ita Azorius Tom. 1. lib. 11. cap. 3. quaestio 3. et Bassaeus V. Iuramentum 4.

Qvarta sententia est Sanchez lib. 3. cap. 5. a num. 9. ubi quinque dicit: Primum est, consuetudinem iurandi cum advertentia debita ad rei iuratae veritatem, non constituere in statu peccati mortalis, et in hac parte habet assertores Scotum 3. dist. 39. quaest. unic. art. 1. Gabrielem quaest. 2. art. 1. notab. 2. Sayrum lib. 5. cap. 5. Medinam lib. 1. summae, cap. 14. §. 4. Lopez p. p. Instruct. cap. 25. et cap. 42. Suarez SECUNDO dicit, neque consuetudinem mentiendi, iunctam consuetudini iurandi verum, esse mortalem. Pro qua adducit etiam Suarez lo. co citato, num. 6.

TERTIO ait, consuetudinem iurandi indifferenter, sive verum, sive falsum, esse mortalem. Adducit etiam Suarez cap. 6. num. 6. et 8. Petrus Ledesm. 2. Tomo, tract. 11. cap. 5. dub. 4. Valentia loco cit. Vegam loco citato.

QUARTO dicit, quando est consuetudo iurandi inadvertenter circa rei iuratae veritatem, esse mortalem. Adducit etiam Aragonem 2. 2. quaest. 89. art. 3. dub. ultimo, Suarez loco cit. num. 9. Petrus Ledesma cap. 5. dub. 4. Azorium Tom. 1. lib. 11. cap. 3. quaestio 3.

QUINTO, idem dicendum, quando consuetudo est iurandi absque advertentia; an iuretur, necne, contra tertiam sententiam, et adducit etiam Suarez num. 8.

QUOAD D. Bonaventuram, dicam in sequentibus assertionibus, quid de hac re senserit.

ASSERO primo, tunc esse lethalem consuetudinem iurandi, quando est occasio proxima casus mortalis, nempe, iurando falsum, vel temerarium, iuxta dicta quaest. praecedenti.

PROBATUR a D. Bonav. in 3. dist. 39. quaest. 3. in fine, et serm. 3. in Decal. ex illo Ecclesiastici 23. Iurationi non assuescat os tuum, sunt enim multi casus in illa. Vir multum iurans, replebitur iniquitate.

HINC fit, talem non esse consuetudinem quamcunque iurandi, puta verum ex modica necessitate, vel parva reverentia. Hae enim sunt consuetudines venialiter malae. Probatur a Scoto. Habitus enim totam suam malitiam ex actibus haurit, ex quibus generatur; atque adeo nequit esse peior ipsis actibus. Si igitur actus sunt veniales, talis erit etiam habitus.

ASSERO deinde, consuetudinem iurandi ex inadvertentia rem cognitam falsam, ita ut deliberet tantum mendacium simplex, sed elabatur etiam iuramentum, esse mortalem, quia illa inadvertentia cognita, et praevisa, redditur voluntaria in quocunque actu; atque adeo periurium mortale. Et hoc est quod ait S. Bonavent. quaest. 3. in corpore, si deliberat de dicto tantum, non tamen de iuramento superaddito, potest esse veniale, sed multum appropinquat ad mortale, idest, si deliberat tantum dicere mendacium in suo dicto, non advertens, se illud firmare iuramento, posse esse veniale, nempe simplex mendacium; tamen posse fieri mortale, si ille lapsus iuramenti incautus in consuetudinem cognitam abeat, vel sit praevisum.

PROBATUR, quia inadvertentia, sive circa iuramentum, sive circa veritatem, est defectus gravis iudicii, ut diximus quaest. 7. et se discrimini periurandi exponit, quod secundum D. Bonavent. loco ibi adducto, et alios, est gravis iniuria, Deo facta.

ITAQUE si consuetudo periculum affectat lapsus graves contra iuramentum, iuxta dicta quaestionibus, quinta, et sequentibus, erit et consuetudo graviter mala. Quia talis ea est, quales sunt actus ab ea producti: quod si actus producti, seu resultantes ab ea sint veniales ex defectu alicuius reverentiae, erit et ipsa leviter mala, ut indicat S. Bonavent. quaest. 3. ad 3.

HINC fit, teneri eum evellere consuetudinem, quae est causa periurii, alioqui peccato omissionis peccat. Itaque neganda est ei absolutio, si non proponit eam graviter malam consuetudinem extirpare; Non sic ille, qui levi consuetudine scatet, qui improprie sit periurus, deficiente comite iudicio, vel iustitia leviter.

Quaestio IX: Quandonam incaute iurans ex consuetudine mortaliter peccet

Quandonam incaute iurans ex consuetudine mortaliter peccet.

QUAERITUR hic, an iuramenta incauta absque plena veritatis indagatione ex consuetudine emissa, sint mortalia.

SUPPONO autem, iuramenta huiusmodi oriri ex consuetudine, quae non sit retractata; nam si habeas propositum, eam evellendi, non censentur iuramenta formaliter ex consuetudine manere; sed tantum materialiter, ac involuntarie, atque adeo nil refert ad culpam. Ita advertit Sanchez lib. 3. cap. 5. Suarez lib. 3. de Iuram. cap. 6. num. 8. Manuel primo Tomo summae, cap. 191. n. 12. et alii cum Bassaeo V. Iur. 4.

PRIMA opinio ait, ea iuramenta esse lethalia, quia, si falsa sunt, sunt ex se periuria, quod si vera sunt, adhuc id per accidens est; et quantum est ex parte iurantis, fuere probata cum periculo falsitatis. Ita Franciscus, et Didacus Victoria, in quibusdam regulis confraternitatis nominis Iesu, Alcozer cap. 15. fol. 50. Medina lib. 1. summae, cap. 14. §. 4. Manuel primo Tomo summae, cap. 191. num. 11. Petrus Ledesma 2. Tomo, tract. 11. cap. 3. dub. 4. dicto 2. Lopez, allegans Ioannem de Penna p. p. Instruct. cap. 42. Raphael de Turri 2. 2. quaest. 88. art 3. dub. 3. Tannetus hic, num. 10. et disput. 1. quaest. 8. dub. 7. Azorius tract. 1. lib. 11. cap. 3. quaest. 3. et alii apud Dianam; Caietanus 2. 2. quaest. 89. art. 3. Navar. summae, cap. 12. num. 6. Valentia 2. 2. disp. 6. quaest. 7. puncto 3. Sayrus lib. 5. cap. 5. num. 10. Armilla V. Periurium, ubi et Caietanus, et Angles flor. 2. part. quaest. unica de voto, art. 1. diffic. 3.

SECUNDA sententia est, iuramenta huiusmodi ex vi consuetudinis non esse mortalia. Ita Maior 3. dist. 39. quaest. 4. Scotus ibi quaest. unic. art. 1. Pitigianus ibi art. 7. Angel. V. Iuram. 3. Sylvest. V. blas. quaest. 4. Antonin. p. p. tract. 10. Sotus de abusu iuram. cap. 12. Suarez lib. 3. cap. 7. de Iuram. Reginald. tract. 2. lib. 18. cap. 6. sect. 3. num. 85. Sanchez sum. Tom. 1. lib. 3. cap. 5. num. 28. Ioan. Sancius select. dub. 10. qui adducunt D. Thom. quaest. 98. art. 3. ad 2. Durandum 3. dist. 39 q. 5. Richardus ibi art. 3. quaest. 2. Paludanus quaest. 2. art. 1. Rubionem quaest. 1. art. 2. et alios, quos aggerat Diana part. 3. tract. 5. miscell. resol. 62. ubi ait, grave onus, non modo poenitentibus, sed etiam confessariis ex opposita sententia advenire. Idem omnino asserunt etiam de blasphemante ex consuetudine. Equidem id non renuerem, si aliqua saltem displicentia praecessisset, cum Layman lib. 5. tract. 1. cap. 3. Tannero loco citato, et Bassaeo supra.

QUOAD D. Bonavent. primo ita loquitur loco cit. Iuratio quaedam est non deliberata, sicut quando quis iurat in communi sermone, non attendens quem invocat, et ad quid, sed ex quadam consuetudine; sic non est peccatum mortale, sed veniale, propter hoc, quod lingua in lubrico posita est. Haec S. Doctor in corpore illius quaestionis. In responsione vero ad tertium, ubi signatur numerus 24. ait: Quando aliquis iurat ex quadam consuetudine, vel ioce, non deliberans de excellentia veritatis in testimonium invocatae, proprie non contemnit, quia potius est ibi debita honoris omissio, et quaedam negligentia, quam illatio contumeliae.

QUARE illud tantum videtur intendere D. Bonavent. tunc excusari a mortali, ratione consuetudinis, quando ex lubricitate partim naturali, partim contracta, eaque tali, quae moraliter retineri non possit, iuratur. Sic videtur intelligere etiam dist. 28. quaest. 3. in corpore, ubi lubricitatem linguae explicat eo dicto D. Iacobi 3. Qui non offendit in verbo, hic perfectus est vir. Sic videtur etiam D. Thom. qui ait: Ille, qui ex lapsu linguae falsum iurat, si non advertat, non videtur habere intentionem iurandi, et ideo a crimine periurii excusatur. Ita uterque videtur pro prima sententia.

ASSERO igitur cum priori sententia, ea iuramenta esse mortalia.

PROBATUR primo a D. Bonavent. lib. 3. Pharetrae, cap. 3. in fine ex D. Augustino lib. contra mendacium, cap. 15. ubi ait: Dico vobis non iurare omnino, ne scilicet iurando semel, ad facilitatem iurandi veniatur, ex facilitate ad consuetudinem, et ex consuetudine in periurium decidatur.

SIMILIA habent D. Chrysostomus homil. 14. ad populum, ubi ait: apertum esse, ut necessario multum iurans incidat in periurium, D. Isidorus lib. 10. Synon. cap. 10. ubi ait: Assiduitas iurandi periurium facit, et lib. 2. de summo bono, cap. 31. Dum usum iurandi facimus, periurii crimen incurrimus. D. Bernardus Libro de modo bene vivendi serm. 31. ubi ait: Usus iurandi ducit hominem ad periurium.

TANDEM D. Bonav. in fine citatae quaestionis, apponit illud Ecclesiastici 23. Iurationi non assuescat os tuum, sunt enim multi casus in illa.

PROBATUR secundo. Ea peccata, quae sunt in causa volita, sunt infecta sua malitia naturali, si praevisa sint, vel debuerint praevideri: et augetur eorum malitia etiam ex sequentibus malis; ut de peccatis commissis in ebrietate ostendi prima secunda, Tract. 3. disput. 1. quaest. ultima: at periuria volita sunt in consuetudine, quam non vult iurator evellere: Ergo habent suam malitiam periurii, quod est peccatum ex genere mortale. Minor probatur, quia voluntarie privat debita discretione, et necessario examine, ac scrutinio veritatis, atque adeo discrimini exponit periurii, ac proinde, etiamsi verum dicat; adhuc reus est periurii, iuxta regulas traditas cum Sanchez quaest. 7.

SANCHEZ num. 28. respondet nostro argumento, et suam inde erigit rationem, nam haec iuramenta incauta, non sunt directe voluntaria, ut patet, quia illa inadvertentia fuit invincibilis; nam si esset vincibilis, minime excusaret etiam eum, qui iurat non ex consuetudine, quod est falsum; Neque sunt voluntaria indirecte, nam indirecte volitum petit, ut quis possit, et teneatur vitare: At eo tempore, quo quis inadvertenter iurat, non potest evitare.

DEINDE peccata ex ignorantia initio culpabili consurgentia, et praevisa in sua causa, sicut contingit in peccatis ebriorum praevisis, nulla nova malitia afficiuntur, sed sola denominatione extrinseca denominantur mala ex causa sua. Sic etiam haec iuramenta inconsiderata, in sola sua causa habent malitiam.

AT haec non solvunt, nam illa inadvertentia in consueto iurare est vincibilis, quippe praevisa, et removeri potest simul cum ipsa consuetudine, atque adeo ex illa haurit novam malitiam, sicut de peccatis ebriorum diximus, atque late probavimus prima secunda, loco adducto. Igitur consuetus sic iurare, nec curans evellere eam consuetudinem iurandi inadvertenter, vult eam inadvertentiam; et periurium, quod inde sequitur; sicut ebrius vult amissionem usus rationis, et fornicationem, blasphemias, aliaque in ea inconsiderate patrata, quae cum vel praevisa fuerint, vel debuerint praevideri, addunt novam ebrietati malitiam, ut dixi loco citato. Itaque sequitur, mortale esse peccatum, si consuetudo volita iurandi sit tota causa, vel graviter influens, dum advertens consuetudinem non conatur evellere, non dolet, non proponit abstinere. Enim vero oppositam sententiam ad quietem conscientiae admittam disput. de Periurio, quaest. 3.

Quaestio X: Quodnam peccatum sit iurare dolose

NOTAT primo a D. Bonavent. in corpore, et fine quaestionis, dupliciter iurari dolose. Primo, cum animus verbis iuramenti non concordat. Secundo, cum non concordant voluntati eius, cui praestatur iuramentum, eo quod amphibologiis, aut verborum anfractibus eludimus, licet inter se concordent verba, et mens iurantis.

NOTA secundo, tribus modis deesse animum. Primo, si iures animo iurandi, et non dandi, atque adeo etiam non promittendi; nam si habes animum promittendi, habes etiam animum dandi, ut colligitur ex D. Bonavent. qui unicum defectum ex his duobus constituit. Et notat Valentia disput. 6. quaest. 7. puncto 4. col. 1415. contra Sotum lib. 8. de Iustitia, quaest. 1. art. 7. Caietanum 2. 2. quaest. 89. art. 7. Sanchez lib. 3. cap. 6. num. 3. et cap. 10. num. 2. qui distinguunt haec duo: habere animum promittendi, sed non implendi; et animum promittendi, et implendi. Et quidem Sanchez cap. 10. num. 5. ponit hanc distinctionem etiam ex mente D. Bonavent. art. 3. quaest. 2. quia ait, Ecclesiam non cogere ad iuramenta, metu extorta, quia praesumit ea emissa ex animo evadendi periculum, non implendi iuramentum. At Sanchez non ob id hoc ostendit, quia S. Doctor subintelligit, absque animo etiam se obligandi; attamen hunc modum possibilem reor, quod idem est iuxta tradita quaestione praecedenti.

SECUNDUS modus est, si abest animus iurandi. Tertius si abest animus obligandi se; etiamsi velis iurare; hic tamen modus, qui ponitur a Sanchez aliquam patitur difficultatem; nam qui vult iuramentum subire, et sciens vult, sciens eius vinculum, videtur necessario etiam velle consequens vinculum obligationis. Hunc sane non iurare docent Azor p. p. lib. 11. cap. 4. quaestio 2. Sanchez lib. 5. cap. 11. num. 8. Sylvius quaest. 89. art. 7. quaestio 3. cap. 1. Sylvester V. Iuram. 4. quaestio 20. Bonacina de Iuram. puncto 7. nec renuit Bassaeus V. Iuram. 2. num. 2.

QUARTUM modum adiicit Valentia, quando iurans nec habet animum iurandi, nec se obligandi ex iuramento. Verum et hic modus superfluus est, nam eo ipso, quod non iurat, neque ex iuramento se obligat; voluntas enim excludens iurare, excludit etiam se obligare, qui est effectus iuramenti.

PRIMUS quidem modus omnium consensu periurium facit mortale. Ita D. Bonavent. in corpore, et alii apud Sanchez cap. 4. num. 16. is enim vere mendaciter adducit Deum testem.

QUOAD secundum modum aliqui censent, esse mortale. Ita Caietanus 2. 2. quaest. 89. art. 7. Armilla V. Periurium, num. 3. Couar. de pactis 1. part. §. 5.

SECUNDA sententia est proferre verba sonantia iuramentum, animo non iurandi, tunc esse mortale, quando id iuramentum est circa materiam falsam, sive de praesenti, sive de futuro: Deinde, si est circa materiam veram, iuramentum legitime exigitur sive a Iudice, sive a contrahente; at vero si sit circa materiam veram, sed non legitime exigatur, non esse, ait, mortalem, sed simplex mendacium. Ita Sotus lib. 8. de Iustitia, quaest. 1. art. 7. ad 4. Aragon. 2. 2. quaest. 89. art. 7. ad 4. concl. 6. Petrus Ledesma 2. Tom. tract. 11. cap. 3. dub. 6. Lessius lib. 2. de Iustitia, cap. 42. et 43. Suarez tom. 2. de religione Tract. de iuram. lib. 3. cap. 17. et quamvis Sotus loquatur de coacto ad iurandum, eius tamen ratio probat de omni non obligato ad iurandum.

TERTIA opinio est Valentianae 2. 2. d. 6. quaest. 7. puncto 4. circa finem; ubi in casu, quo quis non obligatur ad iurandum, sed irrationabiliter extorquetur iuramentum, sic distinguit: Si iurans dicit verum, tunc peccat solum venialiter, quando vult significare se habere iurandi animum; quia est mendacium non perniciosum, ut dicunt etiam Authores secundae sententiae; secus si id significare nolit, sed quoddam aliud disparatum; tunc enim nulla est culpa. Si autem iurat falsum, velitque illa externa iuramenti verba referri ad materiam falsam ratificandam, est mortale. Id docent Authores primae sententiae: si autem ea verba non refert ad materiam falsam, nec potest aliquis id putare, atque inde scandalum accipere; sed tantum utitur iure suo, usurpans ea verba ad significandum aliquid in mente verum; vel usurpat ea tantum materialiter, nil per ea volens confirmare; erit solum veniale. Imo Sanchez num. 10. Valentiam sequens, addit, neque esse veniale, quod sentit etiam Soto, quando iniuste coactus usurpat ea verba materialiter.

QUOAD D. Bonavent. videtur in quaest. 1. art. 3. loqui solum de vere iurante, absque animo se obligandi; attamen etiam de hoc videtur consequenter inferre, non esse quidem verum iuramentum, attamen esse lethale; nam eo ipso, quod est animus non se obligandi, adest etiam animus non vere, sed ore tenus etiam iurandi, ut notat Sanchez num. 7. cap. 4. Ideo de utroque idem videtur dicendum. Et quaest. 2. id videtur inferre etiam de eo, qui est coactus iurare: Distinctione vero 38. quaest. 3. in corpore docet, etiam mendacium simplex, ex scandalo, posse fieri mortale; multo magis si iuramento appareat firmatum. Tandem d. 39. quaest. 3. profitentem iuramenta ex sola incautione invincibili excusat de falsitate.

SIC igitur, si iurans verum dicit, erit solum veniale, nisi iuste exigatur; tunc enim tenetur iurare, atque verum iurare, ut docet D. Bonavent. loc. cit. in corpore, ita ut sola prolatio externa falsa coram iudice reddat infamem, ut habet 6. quaest. 1. cap. infames, et refert etiam D. Thom. quaest. 98. art. 3. argumento 3. Idem in legitimis contractibus dicendum. Si vero falsum iuret, erit mortale. Et ita D. Bonav. videtur accedere ad secundam sententiam, et aliqualiter ad ultimam opinionem.

ASSERO primo, verba sonantia iuramentum, absque animo iurandi prolata, si vera sunt (nec iuste exiguntur) esse culpam venialem.

PROBATUR ex D. Bonavent. loc. cit. quaest. 3. argumento ultimo, quia est tantum invocatio superflua Divini nominis, quod non est ex se mortale. Neque est Divini testimonii contemptus, cum eum honorem non exigat Deus pro tunc. Sic enim esset mortale, si orationem dicere fingerem supererogationis, ut notat Sanchez num. 9. Neque aliquod damnum fini iuramenti affertur, ut clamant authores primae sententiae, quia servatur obligatio pro temporibus debitis ad humanos contractus, ad lites, et ad decreta, ut dixi.

ASSERO secundo, talia verba esse mortalia, quando exigitur legitime iuramentum.

PROBATUR a D. Bonavent. in corpore, quia tunc graviter laeditur iustitia, et ponitur offendiculum huius iuramenti.

ASSERO tertio, si super materiam falsam cadant verba iuratina, nec aequivocatione salvari queant; esse mortalia, cum ordinantur ad eam falsitatem confirmandam.

CONFIRMATUR a Doctoribus primae sententiae: Nam externus ille cultus latriae, qui iuramentum sonat, exhibetur materiae indebitae, nempe falsae rei. Itaque est mortale, sicuti Idolis cultum externum latriae exhibere.

IDEM probatur etiam de coacto iurare; nam, ut docet D. Bonavent. art. 3. quaest. 2. ad 3. Ea, quae sunt ex se mala, non possunt ex metu fieri. Nam quoad haec ait S. Doctor servandum Divinum praeceptum: Nolite timere eos, qui occidunt corpus. Sed potius timete eum, qui potest corpus, et animam mittere in gehennam.

QUOAD tertium vero modum, quo quis iurat, sed dolose, absque animo se obligandi. Primo, Abbas cap. si vero, num. 10. tenet, quando iuramentum inique extorquetur, forsan in viro perfecto esse venialem culpam; in imperfectis autem nullam. De iurante autem ex se, nil dicit. Alii vero tunc excusant coactum, cum aliquam conditionem apponit, qua iuramentum sit verum, ut iurans latroni, se daturum pecunias (intelligens) si debuerit.

COMMUNIS sententia est in omni eventu esse mortale. Ita Caietanus 2. 2. quaest. 89. art. 7. ad 4. D. Antonin. 2 part. tit. 10. cap. 6. casu 5. Armilla verb. Iuram. num. 14. et V. Periurium, num. 3. Tabiena V. Iurare, quaest. 11. num. 12. Scotus in 3. d. 39. quaest. unica, art. 3. Nauarr. summa, cap. 12. Couarr. de pactis, p. p. §. 5. num. 3. et 4. Decret. 2. part. cap. 3. §. 5. num. 3. Alcozia sum. cap. 15. fol. 51. Salzedo additione ad regulam, num. 584. Bernatdi Diaz, Aragon. 2 2. quaest. 89. art. 7. Less. lib. 2. de Iustitia, cap. 42. dub. 8. num. 42. Suarez de relig. Tract. de Iuramento, lib. 3. cap. 17. num. 10.

ALII sic distinguunt: Si rationabiliter exigatur iuramentum, est venialis; at si irrationabiliter, et iurans non intendit significare alteri se obligare velle eo iuramento, nullum peccatum esse; at si velit significare, esse veniale. Ita Valentia 2. 2. d. 6. quaest. 7. puncto 4.

ADDIT Sanchez num. 6. debere necessario eum intelligi, quando in eo iuramento adest animus adimplendae rei, iuramento promissae (licet ipse non explicet) quippe si is animus deesset, debet necessario dicere esse mortale periurium, cum ipse sentiat, esse verum iuramentum, et tanquam tale obligare.

AT non vidit Sanchez, Valentiam d. 6. quaest. 7. puncto 4. col. 1415. et quaest. 6. puncto 1. col. 1330. asserere haec ita connecti, ut si desit animus faciendi, etiam desit animus promittendi; Et e contra sequitur, Si habet animum non promittendi, et se obligandi iuramento, eum non habere animum vi illius iuramenti rem adimplendi. Quod vero aliquis diceret: Iuro, sed licet nolim obligari hoc iuramento, id dabo; per accidens ad iuramentum est talis restrictio.

Nos igitur cum D. Bonavent. idem asserere tenemur, quod de eo, qui iurat absque animo iurandi asseruimus, nempe, esse mortale in iuramento iuste exacto, servatis dictis quaestione praecedenti proportionaliter.

ASSERO primo, iurantem absque animo se obligandi, mortaliter peccare, si iuramentum iuste exigatur. Ita supra citati, et alii, quibus subscribit fere Bassaeus loc. cit.

PROBATUR a D. Bonauent. quaestione prima articuli tertii in corpore, quia is inique decipit in re graui proximum, et ad hoc utitur, tanquam instrumento iuramenti, externo actu (nam vere non est iuramentum, ut dicam quaestione 13.) inuocat igitur externe nomen Dei ad modum iuramenti, atque adeo grauiter abutitur medio nominandi Deum vane sub formula iuramenti, illudendo Deo ipsi, ac in perniciem humani generis, ad cuius pacem seruandam instituta sunt iuramenta; eneruatque fidem debitam iuramento. Hac ratione utuntur plurimi; inter quos censentur relati quaest. praecedenti pro prima sententia.

ASSERO secundo, iurantem absque animo se obligandi (si irrationaliter extorquetur iuramentum) solum venialiter peccare, si non applicat verba falso promisso confirmando.

PROBATUR fundamento D. Bonauent. quia hoc non est iuramentum, sed tantum mendacium simplex, ut dicam quaestione 4. et idem dictum est quaestione praecedenti, assertione prima, et tunc utitur iure suo, aequiuocis utendo. Ita Sanchez numero 10.

ADVERTIT autem Sanchez, posse aliquem uti ex causa iusta verbis amphibologicis, non modo quando plures sensus admittunt ex se, sed etiam ex circumstantia aliqua, loci, temporis, etc. imo quando verum sensum reddunt ex mente proferentis; ut si quis neget se fecisse aliquid, quod fecit (intelligens reticendum.) Idem sentiunt Syluest. V. Iuram. 4. quaest. 7. Nauarr. cap. Humana aures 12. quaest. 5. in quaest. 2. num. 12. Valentia 2. 2. d. 5. quaest. 13. puncto ultimo. Salon. 1. 2. quaest. 69. art. 2. controu. 11. in quarta ratione, Tolet. lib. 4. summae, cap. 21. num. 9. Manuel de ordine iudicatio cap. 10. num. 4. et primo tomo summae, cap. 191. num. 7. Philiarch. Tom. 1. part. 2. lib. 3. cap. 14. Suarez de Iuram. lib. 3. cap. 11. num. 6. Lessius lib. 2. de Iustitia, cap. 42. dub. 9. num. 48. Sà verbo Iuram. num. 6. Sanchez lib. 3. cap. 6. num. 15. D. Bonauent. passim. Vide Dianam part. 2. t. 15. res. 25. et part. 3. tract. 6. miscell. resol. 30. Tametsi Caietanus 2. 2. quaest. 89. art. 7. Sotus lib. 5. quaest. 6. art. 2. cap. 7. Malder. opusc. de restrict. ment. cap. 4. et 10. Syluius 2. 2 quaest. 89 art. 7. quaestio 3. Azor. tom. 1. lib. 11. cap. 4. quaestio 5. Henriq. lib. 6. cap. 19. Layman. lib. 4. tract. 3. cap. 13. Coninch. de act. quatern. lib. 1. d. 10. dub. 3. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. et quaest. 89. art. 7. dicant, esse periurium; nisi verba amphibologica eum sensum amphibologicum a se ipsis obtineant; quibus haeret Bassaeus V. Iuramentum 3. num. 10. ut securius incedat, tametsi oppositam probabilem fateatur, quam sequor.

PROBATURQUE a S. Doctore ad cap. 7. Ioan. ubi Christus ait: Ascendite ad diem festum hunc, ego autem non ascendam, et tamen ascendit. Fuit autem illud effatum complete verum in mente Iesu. Non ascendam manifeste, et ad solemnitatem celebrandam, aut ad passionem, sed ut aliquos seorsim egentes instruam.

SIC notant multi ex D. Chrysostomo homil. 47. in Ioannem post medium Tom. 3.

PROBATUR secundo, a D. Bonauent. in 3. d. 38. dub. 1. ubi ex D. Hieronymo laudatur amphibologia obstetricum Hebraearum, quod ob id Deus dicitur aedificasse domos; spiritualesque eas dicit S. Doctor maximus.

TERTIO probatur a D. Bonauent. ex Genes. 27. ibidem num. 6. ex facto Iacob, qui finxit se Esau, et talem, atque talem se dixit, et fecisse, quae praeceperat Pater; et tamen a Sanctis PP. Ambrosio, Augustino, et aliis, excusatur, quos refert D. Bonau. loc. cit. et post eum Peterius ibi disp. 5.

SIMILITER Abraham Genes. 22. immolaturus filium ascendens montem, dixit, se reversurum cum puero. Et Genes. 26. de uxore sua ait, esse sororem. Et cap. 42. et 44. Ioseph ait, se augurem esse. Et Iudic. 9. Ierunt ligna. Et 4. Reg. 10. Iehu dixit, se velle colere Baal, quae exempla refert S. Doctor in 3. d. 38. quaest. 2.

PROBATUR quarto a D. Bonauent. in 3. d. 39. art. 1. quaest. 1. cui concordat etiam D. Gregorius ibi lib. 26. moral. cit. et refertur cap. Humana aures 22. quaest 5. ibi: Humanae aures verba nostra talia iudicant, qualia foris sonant. Diuina vero iudicia, talia esse audiunt, qualia ex intimis proferuntur: Ergo ex proferentis intentione veritatem verborum intrinseco loco metiri vult, non ex verbis externis tantum. Quod idem expressit D. Hilarius lib. 4. de Trinitate cap. 5. et refertur cap. Intelligentia, de verborum significatione ibi, Intelligentia verborum ex causis est assumenda dicendi: Quia non sermoni res, sed rei est sermo subiectus.

PROBATUR quinto a D. Bonauent. in 3. d. 38. in dub. litt. num. 4. et 5. et quaest. 1. in corpore, et quaest. 2. ad argumenta. Mentiri, est contra mentem ire, et ita in habitudine verborum ad mentem stat ratio mendacii. Ergo siue vera, siue falsa in se sint, per accidens se habet, sed consideranda sunt ad mentem proferentis, et in deformitate verborum ad ipsam stat ratio formalis mendacii. Ita etiam Sanchez num. 15. qui id rursus confirmat ex D. Bonauent. quaest. 2. citata, argumento 6. cum Bassaeo num. 10.

IN eo stat mendacium, ut verba dicantur contra institutionem sui finis; at verba instituta sunt ad hoc, ut homo exprimat, quod mente gerit.

EXTRA necessitatem vero non licet uti amphibologiis, quod probatur ex D. Bonauent. in 3. d. 38. quaest. 2. ad tertium argumentum, quia homo conditus est, ut cum aliis contrahat, et conuiuat oeconomice, atque politice; ad hoc autem necessarium fuit, ut mutuo communicarent modo humano proprias intentiones, et voluntates; hoc autem fit sermonibus. Quare in contractibus, et conuictibus legitimis debemus uti sermonibus eo fine institutis ad significandum proximis candide nostros conceptus. Hac ratione multi apud Sanchez lib. 3. cap. 6. num. 12. conantur probare, id semper esse verum, ut nunquam liceat amphibologiis uti, alioqui pateret aditus dolis, tollerentur commercia, sermonum assecuratio, etc.

ENIM vero cum in statu corrupto cogamur conuiuere, et saepe ab iniquis tentemur interrogationibus, et sermonibus malignis, potius aditus pateret malis permultis, quam interrogantis sincere, animo patulo satisfieret. Ideo opus est cauta prudentia. Sic enim et Christus non semper insidiatoribus Iudaeis ad nutum oracula reddebat, sed parabolis subobscuris, quae pluribus modis poterat responsa multiplicare.

Ex his patet, ac colligit recte Sanchez num. 10. posse casum euenire, quo non modo sollicitati, sed etiam sponte uti recte possimus amphibologicis dictis, praeueniendo malum aliquod, vel ad placandum proximum, ad restituendam famam iniuste ablatam, etc. Idem ait Philiarchus de off. Sacerd. tom. 1. part. 2. lib. 3. cap. 14.

IDEM erit in casu, quo reus socios criminis iniuste detexit, aut testis iniuste crimen Rei occultum coram iudice prodidit, posse se offerre ad iurandum, eos non esse reos, intelligendo, ut pandi debeant:

Ita sentiunt Medina lib. 1. summae, cap. 14. §. 33. Navarr. lib. 2. de resti. cap. 4. part. 3. dub. 5. num. 142. Henriquez lib. 5. de Poenitentia, cap. 12. Manuel primo Tomo summae, cap. ultimo. Bannes 22. quaest. 62. art. 2. dub. 8. et ibi Salonius controv. 15. dicens Melchiorem Canum, Mantium, et alios eruditissimos, idem tenere in suis relectionibus. Leonardus lib. 2. de Iustitia, cap. 11. dub. 10. num. 110. Sayrus lib. 11. cap. 4. num. 27. Petrus Ledaesma 1. Tomo, tract. 2. cap. 7. concl. 3. cum Sanchez lib. 3. cap. 6. num. 28.

QUARE non video, quomodo ex allegatis Doctoribus, Navarr. in summae, cap. 12. num. 8. Sayrus lib. 5. cap. 4. num. 21. Leonardus lib. 2. de iustitia, cap. 42. d. 9. num. 46. afferant non licere, se ad iurandum offerre, utendo his amphibologiis; sed his tantum licere uti, requisitis.

Ex his multa resolvuntur, nempe licere uti aequivocis, si interrogemur, etiam in iudicio, de re occulta, vel a iudice non competente, et negare, intelligendo, ut teneatur; vel si interrogatus, an veniat e tali loco, falso pestis denunciato, posset negare custodibus civitatis, se ex eo loco venire, intelligendo infecto. Vide Sanchez, qui num. 4. affert etiam casum illum, quem S. P. Francisco adscribunt, ut in via interrogatus a satellitibus, an illuc transiisset quidam reus, responderit non transiisse huc, intelligendo per manicas suas, in quibus manus tenebat. Itidem hoc licet ad servandam vitam, famam, opes, ad adversa repellenda, ad hostem in bello iusto eludendum, ad insidias vitandas, ad opus utile, etc.

ASSERO tandem, si verba illa referat ad falsum robotandum, peccat. Vide assertum tertium quaestionis praecedentis, de qua est eadem ratio.

EST autem Periurium peccatum, gravius homicidio, quia est cont. Dei honorem, ut dicam quaest. ult.

Quaestio XI: An liceat Iuramentum a peieraturo exigere

CERTUM est non licere exigere iuramentum, in quo defuturi sint duo comites, iustitia scilicet, aut iudicium; cum enim nulla evenire possit causa exigendi talia iuramenta, peccabit exigens peccato iurantis, mortali, aut veniali.

DIFFICULTAS autem erit, si defutura sit Veritas.

De tribus autem personarum generibus potest dubitari, an sint legitimi exactores iuramenti a peieraturo, et sunt, Iudices, Actores, et Privatae personae.

QUOAD Iudicem, Assero, eum posse exigere iuramentum, servato iuris ordine, ab eo, quem scit peieraturum. Ita docent Alensis 3. part. quaest. 31. m. 2. art. 6. quaest. 1. et Sanctus uterque Doctor hic adducti, quos sequuntur Richard. in 3. d. 39. art. 3. quaest. 3. Paludanus quaest. 2. Maior. quaest. 3. Gabr. quaest. 2. art. 3. dub. 11. Archid. cap. Ille, num. 2. 22. quaest. 5. ibi, Bellamera, et Turrecrem. Socinus regul. 210. Abulensis quaest. 198. ad 5. Matth. D. Antonin. 2. part. tit. 10. cap. 7. §. 10. et §. 3. Angel. V. Iuram. 3. num. 11. Sylvest. ibi 2. quaest. 9. Armilla vers. 33. Tabien. ibi quaest. 33. num. 34. et V. Periur. quaest. 3. Sotus lib. 8. de Iustitia, quaest. 2. art. 4. Navarr. summae, cap. 12. Covarr. de pactis, p. p. §. 6. num. 2. Pedraza Summae, secundo praecepto, §. 7. Alcozer summae, cap. 15. Toletus lib. 4. summae, cap. 21. num. 10. Sayrus lib. 5. cap. 5. Petrus de Ledesma 2. Tomo, tract. 11. cap. 5. dubio 6. Azor. Tom. 1. lib. 11. cap. 11. Graff. 2. part. decis. lib. 2. cap. 4. num. 5. Suarez de Iuram. lib. 3. cap. 14. num. 13. et 17. Lessius lib. 2. de iustitia, cap. 42. d. 10. num. 49. Philiarc. Tom. 1. part. 2. lib. 3. cap. 16. Manuel primo Tomo summae, cap. 191. quos adducit, et sequitur Sanchez lib. 3. summae, capite 8. numero 2.

ALIQUI restringunt, id non posse Iudicem sponte, sed solum ad instantiam partis. Ita videntur sentire D. Thom. Richardus, Paludanus, Gabr. Socinus, Abul. D. Antonin. Angel. Sylvest. Tabiena, Navar. Sotus, Sayrus, Petr. Ledesma, Pedraza, Manuel citati: Clarius autem Archid. Bellamera, Azorius, Maior, et Graffius.

AT exponendi sunt, quando nullo iure coactus id faceret, sed sponte ad suam conscientiam mere instruendam; secus vero, quando iudex ex officio tenetur inquirere, ut in causis criminalibus, quando ex officio procedit, ut potest videri in Iulio Claro lib. 5. receptarum in prac. crimin. quaest. 6. num. penult. Sic Durandus 3. d. 39. quaest. 5. ad 2. et ibi Paludanus quaest. 2. art. ult. ad 2. Turrecremata cap. Quamvis, num. 2. in solut. ad 3. 22. quaest. 1. Alens. loc. cit. Leonard. et Philiar. citati, post D. Bonavent. quaest. 3. corpore, ubi ait, si iudex est, quantum ex ordine iuris, convenire ex officio inquirere. Itaque, si hoc non cogitur, non debet tale iuramentum exigere. Vide Dianam part. 5. tract. 7. resol. 9. Bassaeum V. Iuram. 3. num. 9.

PROBATUR igitur assertio a D. Bonavent. citatis locis, quia iudex utitur iure suo ex ratione officii legitimam exigendi causam habet, deseritque id iuramentum scientiae, quam iudex sequi tenetur, et ut legitimus sit processus; Et si pars instet, multo magis tenetur.

QUOAD Actorem, multi eum damnant, quotquot supra iudici ad instantiam solummodo partis dicunt id licere, quia non ipse, sed pars censetur exigere. Quare partem ipsam videntur damnare, eo vel maxime, quod ibi absolute damnant privatam personam, id iuramentum petentem, qualis communiter solet esse Actor. Cum his videtur loqui etiam D. Bonavent. locis adductis. Ratio est, quia nulla videtur necessitate impulsus ad exactionem talis iuramenti: Alii vero videntur excusare, ex quibus est D. Bonavent. in dubio quarto litt. ubi privatam personam solum excludit, quando id facit ex mera sua voluntate absque necessitate: et in quaestione citata affert, posse, ad veritatem stabiliendam, privatam personam tale iuramentum exigere. Licet autem de idolatria loquatur, et neget de Christiano peierante, prout in solo periurio sistitur, atque, ut periurium, est privatum absque testibus, unde non possumus eo uti ad veritatem, sed ad subversionem; attamen ex D. Bonaventurae doctrina idem sequitur licitum exigere publice a peierante, si casus eveniat, ut possimus eo iuramento uti ad veritatem publice confirmandam, sive per se, sive per accidens, quatenus ex falsitate illius eruatur veritas, ut ostendam etiam circa tertiam assertionem.

POTEST autem talis necessitas esse, si aliquis alterius causam agat publice, et infidelitatis, aut negligentis procurationis sugillaretur; si egeat ad adversarii fraudes detegendas, famam diminuendam, atque adeo calumnias prosternendas. Ad firmandum contractum, et cogendum iurantem coram iudice, qui cum iudicet de externis, coget iuramentum implere. Itaque D. Bonaventuram sequuntur Lessius lib. 7. de Iustitia, cap. 42. d. 10. num. 47. Suarez Tract. de Iuramento, lib. 3. cap. 14. num. 16. Sanchez loco citato, numero quarto. Bassaeus, Diana, et alii supra.

ASSERO, posse Actorem exigere iuramentum a peieraturo, ad ius suum tuendum.

¶ PROBATUR a D. Bonavent. quaest. cit. Quia sic utitur iure suo ad firmandum id, quod ab altero sibi debetur, nec tenetur iuri suo cedere ad vitandum periurium, ex malitia alterius proveniens, neque enim periurium, sed iuramentum exigit. Ita etiam Sanchez.

DICES, etiam Iudici solum ex necessitate id licet: Ergo nulla est differentia, quam ponit S. Bonavent. et alii inter Iudicem, seu aliam personam publicam, et privatam, quod illi liceat; huic non.

RESPONDET Suarez eo cap. 14. num. 17. et Sanchez num. 7. ex D. Bonavent. quaestione citata, diversitatem esse in hoc, quod Iudici ex officio eius convenit, ita ut quoties occurrat iuridica ratio utendi in hoc suo officio, liceat; at personae privatae non sic, ita ut ratio non modo pro sua voluntate non liceat ordinarie, sed solum in aliquo casu firmandae veritatis ad ius suum conducentis graviter, quod raro evenit.

QUOAD personam omnem privatam extra Iudicium, communiter damnant mortali. Ita D. Augustinus serm. 10. de Sanctis, et refertur cap. ille, 22. quaest. 1. et serm. 28. de verbis Domini, et refertur cap. qui exigit 22. quaest. 5. quem D. Bonavent. adducit, et sequitur, et concordant authores primae assertionis.

OBIICIT autem sibi S. Bonavent. quia licet exigere iuramentum a Pagano, qui iurat blaspheme per idola, et gravius peccat, quam, si per verum Deum peieraret, ut dixi quaest. 7.

RESPONDET S. Doctor ex D. Augustino epist. 154. ad Publicolam, disparem esse rationem, nam exigens iuramentum ab Idolatra, intendit iuramentum illud ad firmandum contractum, et veritatem stabiliendam. Licitum est autem ex necessitate exigere ab aliquo id, quod potest facere absque peccato, attamen facturus est peccando: e contra vero exigens a peieraturo, nullam hinc sibi utilitatem acquirit, sed solam causat veritatis subversionem, et ita finis iuramenti pervertitur, et nulla bona intentione salvatur; sicuti salvatur in ordine ad idolatram iurantem; tum quia, ut dixi, ordinatur ad veritatem stabiliendam; tum etiam, quia Idolatrae reputant se obligatos ad iuramenta facta per suos Deos servanda; sicut Christiani per Deum verum iurantes.

Haec doctrina, si recte perpendatur, non est satis intellecta a Sanchez num. 4. Non enim vult S. Bonavent. semper esse peccatum alicui, qui non sit iudex, excipere iuramentum a peieraturo, sed negat tantum extra publicam actionem, vel iudicium evenire posse necessitatem exigendi; nam in iudicio, vel publica actione firmantur foedera contractus, et inserviunt periuria per accidens, ut cogantur publice, qui iurarunt ea observare, et ad alios fines supra relatos. Quod si S. Bonavent. vellet, data pari causa, licere exigere iuramentum a Pagano, quem scimus iuraturum per idola (licet non intendamus excutere, ut iuret per ea, quod nullo pacto licet:) At non licere exigere iuramentum a fideli, quem scimus iuraturum falsum per Deum; rursus rediret argumentum oppositum; quomodo scilicet id, quod gravius, est licet? Sensus igitur D. Bonavent. est, licere in iudicio, vel actis publicis exigere iuramentum ab idolatra, etiam si sciamus iuraturum per idola, quia tale iuramentum in illis actis inservit ad foedera, pacta, et veritatem stabiliendam, ut notat idem S. Bonavent. ad primum ante secundum, in quo hanc doctrinam diversitatis tradit; non licere autem secreto privatim ad libitum (ut ait S. Bonavent. in dub. litt.) exigere a peieraturo, cum nulla inde utilitas consurgat, nec ullus finis rectus possit intendi, et sola resultet veritatis eversio. Itaque in actibus solemnibus contractuum, et foederum, multoque magis in iudicio fungentem officio actoris posse id facere; et tales sunt casus, quos retuli supra ex Sanchez num. 4. et 7. nam si inter te, et ipsum solum iurantem agas, is tibi certe negabit, se iurasse, quoties volueris eum convenire ad executionem. Et hoc modo intelligere videtur etiam D. Thom. quaest. 8. art. 4. ad 4. ubi comparat utrumque in solo actu iurandi, in quo malitiosus magis videtur peierans per Deum, quam iurans verum per Idolum; attamen quoad causam, si adsit, docent, posse nos malo uti ad bonum illius causae, alioqui non satis argumentum solveret, quia idolatra, ut suppono, iurat colens idolum, et non est invincibiliter omnino ignorans, et ideo peius facit. Idem arbitror sentire Sotum lib. 8. de Iustitia quaest. 2. art. 4. Aragon. 2. 2. quaest. 89. art. 6. d. 2. ad 2. Clavim Reg. lib. 5. cap. 3. num. 20. et cap. 5. num. 1.

ASSERO, non licere privatim a peieraturo extorquere iuramentum.

PROBATUR a D. Bonavent. quem supra allegati sequuntur, atque ipse Sanchez num. 5. ex D. Augustino dicente, eo Sermone 11. de Sanctis, hunc exactorem iuramenti necare animam suam, et animam etiam peierantis.

PROBATUR secundo a D. Bonavent. quia ad tale periurium absque necessitate trahitur, neque ullus bonus finis intervenit, ut ostendi, sed sola veritatis eversio, et Dei contemptus, quod est mortale. Ex his deduco, non bene Suarez eo cap. 14. num. 17. et Sanchez num. 7. diversitatem supra relatam assignare, cur liceat exigere iuramentum a iuraturo per idola, et non liceat a peieraturo per Deum, nempe quia utilitas, ac causa totaliter ordinarie reperitur in casu iuramenti, a Pagano exacti; non in isto, in quo regulariter deest causa. Contra enim est, quia uterque plures casus affert, in quibus adest causa exigendi iuramentum. Etiam a peieraturo: Ergo nulla differentia est. Confirmatur, nam infideles, ut plurimum, barbari sunt, et fidelitati desunt.

IGITUR in actibus privatis, carentibus testimonio, sunt pares, ita ut non liceat exigere iuramentum ab alterutro, imo minus ab idolatra. Per accidens vero est, Idolatram posse esse moraliter fidelem, ideo exigi, si probabiliter sciam, eum confirmaturum, si oportuerit, et ratificaturum publice iuramentum: Quod difficilius potest promitti, atque praesumi de peierante, qui est malae fidei, atque peioris, quam Barbarus moraliter fidelis, seu homo fidei humanae.

NOTA, in cap. Clericos, de cohabitatione clericorum vetari, ne petatur a clericis iuramentum dimittendi concubinas, ob transgressionis periculum: Itaque quando probabiliter scitur, non impleturum, non licet exigere iuramentum.

VEL dic, comparari Paganum, et Peierantem in ratione iuramenti, sic ut peierans exigatur absque eo, quod possit eius iuramentum inservire, sicuti inserviret iuramentum Pagani.

Haec enim comparatio fit non ex professo; sic enim deberet uterque considerari in eadem conditione; ne, ac circumstantia; sed solum in hoc, quod, cum definiatur, non posse exigi iuramentum a peieraturo.

Obiicitur si exigi potest ab Idolatra, qui gravius peccat, cur non etiam ab illo?

Respondetur autem, huic, de quo agitur, prout est in privato, non autem in genere, non posse, quia ad nil infervit: Sicut infervit iuramentum per Deos eo modo, quo a Paganis exigitur ad firmanda foedera; sic enim infervit, quia probari potest, et sustineri ad ius nostrum conservandum.

Tractatus I: PRIMUS DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS

Proemium I: Prooemium

Disputatio I: DE FIDE

Quaestio I: Quid FIDES significet, et quid sit

Quaestio II: Quodnam sit FIDEI obiectum

Quaestio III: An obiectum FIDEI sit aliquod complexum

Quaestio IV: An FIDEI obiectum possit esse falsum

Quaestio V: An obiectum FIDEI possit esse evidens scientifice

Quaestio VI: An FIDES sit de his, de quibus habetur visio in via

Quaestio VII: An articuli FIDEI sint evidenter credibiles

Quaestio VIII: An credibilia recte per articulos sint disposita

Quaestio IX: Utrum articuli FIDEI, decursu temporum, creverint

Quaestio X: Utrum FIDES creverit quoad lumen

Quaestio XI: An Fides creverit certitudine

Quaestio XII: An Fidei articuli exponendi sint auctoritate aliqua, quae sit infallibilis magistra, et quae sit

Quaestio XIII: Quae sint notae verae Ecclesiae, apud quam stat authoritas exponendi FIDEM

Quaestio XIV: Quidnam sit necessario credendum, necessitate medii

Quaestio XV: Quae sint credenda necessitate praecepti

Quaestio XVI: An teneamur FIDEM confiteri, et quando

Quaestio XVII: An liceat de FIDE disputare, et quando

Quaestio XVIII: An Fides sit in Intellectu

Quaestio XIX: An Fides perficiatur per Charitatem, tanquam per formam

Quaestio XX: An certum sit, FIDEM sine CHARITATE manere

Quaestio XXI: An, et quomodo FIDES sit VIRTUS

Quaestio XXII: An FIDES sit UNA VIRTUS

Quaestio XXIII: An FIDES sit prima Virtutum

Quaestio XXIV: An FIDES sit certior quacumque scientia; vel habitu quocumque intellectivo

Quaestio XXV: An quis certo scire possit, se FIDEM habere

Quaestio XXVI: In quibusnam sit FIDES

Quaestio XXVII: An FIDES sit Donum DEI substantialiter

Quaestio XXVIII: Utrum differentia FIDEI, et aliorum actuum naturalium a supernaturalibus moralibus proveniat semper ex obiecto

Quaestio XXIX: De FIDEI effectibus

Quaestio XXX: De DONO INTELLECTUS

Dubitatio I: An INTELLECTUS sit donum Spiritus Sancti

Dubitatio II: Utrum DONUM INTELLECTUS possit esse simul cum FIDE

Dubitatio III: An DONUM INTELLECTUS consistat in contemplatione Creatoris, et Creaturae

Dubitatio IV: Utrum DONUM INTELLECTUS insit omnibus habentibus gratiam, et an his solis

Dubitatio V: Qua sit necessitas, et utilitas DONI INTELLECTUS

Dubitatio VI: Utrum* **DONO INTELLECTUS** *respondeat sexta beatitudo, scilicet Beati mundo corde, etc.

Dubitatio VII: An* **DONO INTELLECTUS** *respondeat, inter fructus Spiritus Sancti, Fides

Quaestio XXXI: De Dono Scientiae

Dubitatio I: An* **SCIENTIA** *sit donum Spiritus Sancti

Dubitatio II: An scientia sit de rebus Divinis

Dubitatio III: An donum scientiae sit speculativum

Dubitatio IV: An Dono Scientiae respondeat tertia Beatitudo: Beati, qui lugent, etc.

Disputatio II: De Infidelitate

Quaestio I: Quid, et quale peccatum sit INFIDELITAS

Quaestio II: An opera omnia Infidelium sint peccata

Quaestio III: Utrum infideles possint compelli ad FIDEM audiendam

Quaestio IV: An cogi queant Infideles ad FIDEM nostram, sufficienter propositam, amplectendam

Quaestio V: An Infideles non baptizati, cogi queant ad relinquendos errores, vel ritus, rationi naturali contrarios

Quaestio VI: An permittendi sint ritus Infidelium

Quaestio VII: An liceat cum infidelibus pacisci de eorum ritibus tolerandis

Quaestio VIII: An Infideles, non baptizati, possint retinere potestatem supra Fideles, et an possint ea privari

Disputatio III: De Haeresi

Quaestio I: Quid sit HAERESIS

Quaestio II: An dubitans de articulis FIDEI sit haereticus

Quaestio III: An, qui actu opinativo mero assentitur articulo FIDEI, sit haereticus

Quaestio IV: An, et Quae Ignorantia excuset ab Haeresi

Quaestio V: Qua pertinacia ad HAERESIM requiratur

Quaestio VI: An, ut quis censeatur Haereticus, necesse sit, ut fuerit baptizatus, et fidelis

Quaestio VII: Utrum Ecclesia cogere possit haereticos ad FIDEM Catholicam recipiendam

Quaestio VIII: De alio medio, quo utitur Ecclesia contra haereticos prohibendo eorum Libros

Quaestio IX: An teneamur haereticorum conversationem vitare

Quaestio X: Quae excommunicatio haereticis infligatur

Quaestio XI: De aliis Poenis spiritualibus haereticorum

Quaestio XII: De poenis temporalibus Haereticorum

Disputatio IV: De Spe

Quaestio I: Quid sit SPES

Quaestio II: Quodnam sit obiectum materiale SPEI

Quaestio III

Quaestio IV: An SPE certo obiectum exhibeatur, et speretur

Quaestio V: An Spes sit Virtus

Quaestio VI: An SPES sit Virtus Theologica

Quaestio VII: An aliquando SPES sit informis

Quaestio VIII: An SPES oriatur ex meritis

Quaestio IX: An Spes praecedat Charitatem

Quaestio X: Quodnam sit SPEI subiectum proximum

Quaestio XI: Utrum SPES maneat in Beatis

Quaestio XII: An detur praeceptum sperandi in DEUM

Dubitatio VI: Utrum* DONO INTELLECTUS *respondeat sexta beatitudo, scilicet Beati mundo corde, etc.

Dubitatio VII: An* DONO INTELLECTUS *respondeat, inter fructus Spiritus Sancti, Fides

Dubitatio I: An* SCIENTIA *sit donum Spiritus Sancti

Quaestio XVII: An omnia dona gratuita sint CHARITATE diligenda

Quaestio XVIII: An irrationalia ex CHARITATE sint diligenda