Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

De mutuo et Usura.

Haec duo uno titulo expediam, cum Usura nihil aliud sit, quam Mutui abusus; de quo utriusque testamenti pagina clare proloquitur; insuper Conciliorum Canones, ac Pontificum decreta plane eum damnant: Non tamen desunt Scholastici, qui ab omni labe tam turpe vitium purgare nituntur; ac materiam delicatissimae consequentiae inanibus distinctiunculis discerpunt potius quam discutiant, qui eo temeritatis deveneruut, ut simplices usuras laïcis licitas ante Alexandrum III. calumnient, cum tamen in Concilio Nicaeno can. 8. disertissime sint damnatae, ut infra dicam.

Quid sit Mvtuvm, et Usvra, et cur haec sint peccatum.

Mutuum dicitur ab eo, quod ex meo tuum fit, l. Mutuum, ff. si certum petatur. Et sic definitur: Mutuum est traditio rei, quoad dominium, qua statim fiat accipientis, cum obligatione reddendae aliam futuro tempore eiusdem rationis.

Colligitur ex D. Bonavent. in 6. Lucae ad ea verba: Et si mutuum dederitis. Eam habent Caspens. tract. 19. disp. 3. Bassaeus v. mutuum, et caeteri ex l. 1. 2. ff. si certum petatur.

Differt autem a Commodato: In hoc enim solus traditur usus rei commodatae, non dominium, ut habetur Institut. Quibus modis re contrahitur obligatio. Unde si res mutuata pereat, ipsi perit mutuatario: At res commodata, si pereat citra culpam commodatarii, perit commodanti.

Deinde in commodo redditur eadem res, puta idem equus, etc. At in mutuo redditur alia, puta aliud triticum, etc. eiusdem pretii, eiusdem rationis, et qualitatis. Quo pacto differt a venditione, permutatione, et aliis contractibus, in quibus non redditur res eiusdem qualitatis, et rationis, sed res omnino diversa, ut pecunia pro tritico. Haec differentia est graviter notanda, quia ubi non est aliquod mutuum, Usura subsistere non potest.

Usura dicitur ab usu aeris, ut ait S. Doctor in speculo animae, cap. 2. §. tertium fructus principalis iniustitiae, etc. sunt enim quaedam res, quarum usus est rei consumptio, et quarum dominium in accipientem transfertur, ut pecunia, et bladum, et vinum. Unde qui talium usum vendit, usurarius dicitur, et habet rationem mortalis peccati contra iustitiam, quia vendit aliis quod suum non est, cum sit translatum dominium.

Sic autem usura definitur a S. Doctore in explicatione terminorum Theologiae: Est avaritia acquirens aliquid ex mutuo, praeter sortem. Hanc definitionem sequuntur communiter, ut videre est in Valentia disp. 5. quaest. 21. puncto 1. Accipitur autem haec a Theologis, et Iuristis pro actione ipsa, quae dicitur peccatum Usurae.

Solet vero accipi vocabulum Usurae etiam pro obiecto proprio ipsius mutationis usurariae, et sic usura nil aliud est, quam lucrum illud, quod quis supra sortem in usu recipit, pro usu scilicet pecuniae, quam mutuo dat. Quod lucrum vocatur etiam Foenus a foetura, quia, ut ait Aristoteles, primo Politic. cap. 7. in foenore nummus nummum parit, et hoc sensu solet dici usura restituenda. Vide Valentiam supra, Molinam tract. 2. disput. 303.

Igitur Usura est lucrum proveniens ex contractu, qui dicitur mutuum, non aliunde, neque alio titulo, sed causa mutui. Dicitur autem Mutuans, qui mutuum dat; qui vero recipit, Mutuatarius: Res vero mutuo data, dicitur Sors, quo sensu accipitur 14. quaest. 3. cap. Plerique, et alibi saepe in iure Canonico; quod nomen derivatur ex contractu Societatis, in quo unusquisque sociorum sortem suam, sive partem immittit, eamque tempore partitionis extrahit, et deinde accipit partem lucri, quae ultra sortem ad ipsum attinet: Solet etiam dici Sors Capitale, aut Principale; lucrum vero seu accessus ultra sortem, dicitur Usura, si accedat vi mutui, ut notat Caspensis tract. 19. disput. 3. sect. 1. num. 4. Bassaeus V. Usura.

Dividitur autem Usura communiter a Doctoribus post D. Bonavent. loco cit. speculi, in Realem et Mentalem, seu Exteriorem, et Interiorem (appellant alii conventionalem et non conventionalem.) Usura realis, seu conventionalis est ea, in qua intercedit pactum aliquod, seu conventio de lucro ultra Sortem ratione mutui. Hoc autem pactum est duplex; aliud expressum; aliud tacitum, sive implicitum.

Expressum est, quando mutuans verbis expressis convenit cum mutuatario, ut det sibi aliquid ultra sortem, et hoc pacto illi mutuat.

Tacitum vero, quando fit conventio, non verbis expressis, sed tectis, et palliatis, quibus innuit, se velle aliquid ultra sortem suam, ut si dicat: Ego tibi mutuabo centum, sed nosti consuetudinem. Aut: Ego confido tibi pecuniam meam non reversuram ad me vacuam. Vel novi, te virum esse gratum, etc. et mutuatarius tacet, vel innuit se consentire.

Usura mentalis est, quando nullo intercedente pacto, neque explicito, neque implicito de reddendo aliquid ultra sortem, quis ea mente, et intentione mutuat, ut lucrum recipiat ex mutuo, non ex gratitudine mutuatarii, seu liberalitate, sed timore, ne alia via ei mutuum denegetur, quam tamen intentionem non explicat, et dicitur in spe. De qua usura intelligitur textus in cap. consuluit, de usuris, ubi consultus ponit: An in iudicio animae censendus sit usurarius, qui cessante omni conventione mutuum dat eo animo, ut inde lucrum accipiat. Et respondet, in foro animae censendum esse usurarium, et cogendum ad restitutionem.

Alii dividunt usuram in apertam, et palliatam: Aperta est, quando mutuum est formale, et intenditur lucrum ex illo, sive intercedat pactum expressum, sive tacitum. Quando vero mutuum non est formale, sed solum virtuale latens sub alia specie contractus, lucrum intentum dicitur usura palliata, sicut evenit, cum quis vendit rem carius ex dilata solutione pretii, ut ait S. Doctor. His positis.

Assero primo, Usuram esse peccatum vetitum iure naturali, divino, et humano. Ita cum D. Thom. quaest. 78. art. 1. S. Bonavent. locis citandis, est communis Theologorum consensus, ut referunt Valentia quaest. 21. puncto 1. Molina Tract. 2. disp. 304. Tanner. disp. 4. quaest. 7. num. 75. cont. Molinaeum, tract. de commerc.

Quod sit contra ius naturae, probatur a D. Bonavent. loco cit. speculi, et ad 6. Lucae adductum, quia est contra Iustitiam Commutativam, ad quam pertinet constituere aequale inter datum, et acceptum: Iniustitia autem vetita est iure naturae. Antecedens probatur, quia contra iustitiam commutativam est in quocumque contractu plus exigere, quam detur; sed is, qui pro mutuo accipit lucrum, plus exigit, quam res valeat: Ergo. Probatur assumptum a S. Doctore, quia mutuata pecunia propter accommodationem non deterioratur: Ergo non debet aliquid secundum iustitiam commutativam ultra se ipsam. Deinde, quia pecunia illa ex se nil fructificat, sed tota ratio fructificationis est ex industria utentis. Cur ergo amplius debetur? Tandem potius devastat, et consumit, absque eo quod praebeat ex se aliquid refarciens.

Praeterea transit rei mutuatae dominium in mutuatarium. Igitur mutuans exigit lucrum ex re non sua. Tandem, quia mutuatarius suscipit totum rei periculum; commodum autem mutuanti cedit, ex quibus etiam deducit novam illationem S. Doctor, plus diligi nummum, quam proximum.

Aliam rationem affert S. Doctor loco cit. speculi, qua nititur D. Thomas. Iure naturae vetitum est idem bis vendere, aut vendere id, quod non est, aut pro eo, quod non est, suum; exigere fructum; qui autem accipit lucrum ex mutuo, idem bis vendit, quia accipit aequale forti, et ulterius lucrum; aut vendit quod non est, si accipiat lucrum pro usu, cum talis usus non distinguatur a Dominio, neque detur sine illo. Hac ratione utitur etiam Scotus 4. distinct. 15. quaestione 2. Cui ridicule respondet Molinaeus, posse me etiam accipere pro eo, quod non est meum, sed alterius, si id mihi debeatur. At quomodo probas illud mihi deberi cum lucro, o stolidum caput!

QUOD vero prohibita sit Usura iure positivo divino, probatur a S. Doctore locis allegatis ex multis Scripturis novi, et veteris testamenti.

Psal. 14. Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? aut quis requiescet in loco sancto tuo? Qui pecuniam suam non dedit ad usuram. Quem locum ponderantes Patres Concilii Nicaeni, can. 18. sic referunt: Multi clerici turpia lucra sectantes obliti sunt Divini praecepti, quo dicitur: Qui pecuniam suam non dedit ad usuram, et eodem modo intellectus est hic locus in Concilio Romano Martini Papae, et refertur 14. quaest. 4. C. si quis oblitus. Idem prohibetur Exodi 22. Si pecuniam mutuam dederis populo meo pauperi, qui habitat tecum, non urgebis eum, quasi exactor, nec usuris opprimes. Id ipsum probat S. Doctor ad Psal. 71. illis verbis: Ex usuris, et iniquitate redimet animas eorum.

Sic Ezech. 18. sententiam mortis pronunciat in usurarium, dicens: Non vivet, cum universa haec detestanda fecerit, morte morietur.

PROVERBIORUM 28. Qui coacervat divitias usuris, et foenore liberali in pauperes congregat eas, etc. oratio eius erit execrabilis.

URGET praecipue illud Lucae 6. Peccatores peccatoribus foenerantur. Mutuum date, nihil inde sperantes. Quo testimonio id probat Urbanus III. in C. Consuluit, extra de usuris. Et Concilium Lateranense sub Leone X. sess. 10. non longe ab initio, ubi summus Pontifex, sacro approbante Concilio, ita dicit: Dominus noster, Luca Evangelista attestante, aperto nos praecepto obstrinxit, ne ex dato mutuo quidquam ultra sortem sperare debeamus.

ID ipsum e praefatis scripturis graviter asseverant SS. PP.

BASILIUS in Psalmo 14. perpendens illud: Qui pecuniam suam non dedit ad usuram, ait: An ignoras quod maior tibi peccatorum urget acervus, quam sit accessus opum, quem ex usuris venaris.

S. GREGORIUS Nyssenus, homil. 4. in Ecclesiasten: Foenus qui aliud latrocinium, et parricidium nominaverit; non procul ab eo, quod decet, aberraverit.

S. AUGUST. in Psal. 36. Nolite sitis foeneratores, et ideo nolo, quia Deus non vult. Unde apparet Deum hoc nolle? Qui pecuniam suam non dedit ad usuram, Psalm. 14. Et quam detestabile sit, quam odiosum, quam execrandum; puto, quia et ipsi foeneratores noverunt.

S. HIERONYMUS in Psalm. 54. ad id: Non defecit de plateis eius usura, et dolus, ait: Omnia, quae in lege prohibita sunt, ad augendi peccati cumulum excreverunt. In lege eius usura recipi prohibentur. Usura est plus accipere, quam dare.

QUOD etiam Iure humano sit vetita Usura, probatur a D. Bonavent. in Confessionali, cap. 5. particula 54. ex toto titulo de usuris, quod patet etiam 14. quaest. 4. et 47. dist. per multa capita, ubi gravibus sub poenis prohibentur, et ultimo privantur Ecclesiastica sepultura. Vide Sylvestrum, verb. Usura, 1. §. 9.

IURE etiam civili prohibentur usurae; nam Authent. de Eccles. tit. in princip. iubentur servare decreta Concilii Nicaeni, in quo usurae prohibitae fuerunt canone 18. et refertur in C. Quoniam 47. distinct. et in Leg. cunctos populos, Cod. de Sum. Trin. et fide Catholica, iubet Iustinianus omnes sibi subiectos sequi fidem Romanae Ecclesiae, et obedientiam praestare, cuius authoritate constat in praedictis decretis, usuram esse prohibitam. Hoc argumento utitur Glossa in Cap. Quid dicam, 14. quaestione 4.

HAEC audiant, qui usuras non esse peccatum aiunt; hi enim tanquam haeretici damnantur in Clementina unica, de usuris in C. Vien. sub Clemente V. Pereant igitur Albanenses, et Schismatici Graeci, qui hoc negarunt. Abeat Carolus Molinaeus qui stulte in Tract. de Commerciis, et usuris aliquas usuras admittit, et nonnullas insulsas erigit obiectionculas ad doctrinam adeo lumine naturae claram obscurandam, quam etiam Aristoteles 1. Politic. cap. 6. et 7. et 4. Eth. cap. 1. et Cato apud Ciceronem l. 2. de offic. et alii solo naturae crepusculo perceperunt, eam contra naturam esse confitentes, adeo ut sapientissimus Cato eam vocaverit hominum occisionem, cui alludit Ausonius Eydil. 15. canens:

— Turpia lucra Foenoris, et velox inopes usura trucidat.

OBIICIES primo Deuter. 23. Non foeneraberis fratri tuo, sed alieno. Cum ergo concedat dare usuram alienis, idest, gentibus, non videtur vetita iure naturae.

RESPONDENT Conradus quaest. 24. de contract. Medina quaestione 2. de usura, Caspens. numero 11. id concessum, quia iam Deus rerum spectantium ad eas gentes transtulerat dominium in Hebraeos. Itaque, sicuti concessit ipsis auferre thesauros AEgyptiorum, ita et foenerari inite, et capitale Chananaeorum in eos transtulerat, ut possent illud exigere. Subscribit Conarruv. 3. variar. cap. 1. et sumitur ex Divo Ambrosio lib. de Tobia, capite 15.

RESPONDENT D. Bonavent. ad 6. Lucae allegatum, D. Thom. quaestione 78. art. 1. Alens. 3. p. quaest. 36. membr. 4. Sotus lib. 6. de Iust. quaestione 1. art. 1. et Valentia, peccasse Iudaeos sic foenerando, id tamen permissum impune ob eorum pervicaciam; sicuti etiam, libellus repudii, et hanc eorum culpam eluendam a Messia venturo canit Psaltes 71. Ex usuris, et iniquitate redimet animas eorum. Arridet textus Hebraeus ex Pagnino, ubi seclusiva particula (sed) non reperitur: Non foeneraberis fratri tuo usura pecuniae, usura cibi, usura omnis rei, qua foenerabitur extraneo תַּשִּׁ֔יךְ (Verbi quod) foenerabitur; ubi graviter videtur carpere Iudaeos, dicendo: Absit a te, nec nominetur in vobis Usura, quam adeo pervicaciter cum gentibus exercetis. Eam igitur permisit ad maius malum vitandum, ut ait Sanctus Doctor.

OBIICIES secundo illud Lucae 6. Mutuum date, nihil inde sperantes. Hoc autem est merum consilium, ut colligitur ex illis verbis praeeuntibus: Si benefeceritis his, qui vobis benefaciunt, quae vobis est gratia? Idem colligitur ex verbis sequentibus: Et erit merces vestra multa. Ita Sotus lib. 6. de Iustitia, quaest. 1. art. 1.

RESPONDET S. Doct. quem sequuntur Couar. l. 3. var. cap. 1. num. 5. Nauar. in Manuali, cap. 17. num. 107. et Valentia, Imo Urbanus III. in C. consuluit, extra de Usuris. Leo X. in Concil. Later. sess. 10. id definitum, ut notat Medina quaest. 2. de Usura, ibi esse praeceptum prohibens usuram; alioqui Usuram utriusque paginae testamento prohibitam non satis certo asseveraret Alexander III. in Concilio Later. quod refertur cap. Quia extra, de usuris, neque solide diceret cap. super eo, eodem titulo: Usuram utrumque Testamentum detestari. Nullus enim fere alius est locus in novo testamento usuras carpens. Adde et Poenitentiale Romanum longe Alexand. III. antiquius, ubi legitur. Si quis usuras accipit, rapinam facit, ideoque quicumque illam exegerit, poenitentiam aget annis 3. uno in pane, scilicet et aqua.

NEQUE satisfacit Sotus dicens, eatenus utrumque Testamentum usuras prohibere, quatenus prohibet furtum. Contra enim est; nam allegati Pontifices probant ex eo textu specialiter vetitam usuram. Idem interpretantur Patres allati, et Beda ad cap. 6. Lucae.

OPTIME autem hoc probat S. Doctor, et post eum Valentia; nam praemiserat praecepta naturalia in genere: Prout vultis faciant vobis homines, et vos facite illis similiter; mox vero subdit praecepta singularia naturalia benefaciendi in necessitate, non solum amicis, sed alienis etiam, et inimicis, et apponit etiam praeceptum prohibens usuram, quae est contra naturale praeceptum, non faciendi alteri, quod tibi non vis fieri. Praeterea satis mihi, superque est Ecclesiae declaratio, quae est columna, et firmamentum veritatis. Quam si non recipit damnatus Molinaeus, recipiunt saltem boni Catholici. Haec autem declaratio, ultra loca assignata, liquido habetur in Concilio Carthag. IV. can. 67. Concilio Calchitensi in Anglia cap. 17. Concilio Parisiensi anno 819. Meldensi anno 845. can. 55. capitulari Aquisgranensi cap. 5. Concilio Crolseiano anno 909. etc.

An sit USURA mutuare, ut mihi, cum opus habuero, remutues, aut iusto pretio a me emas.

QUAESTIO est: an mutuatur licite possit deducere in pactum eam iuris naturalis obligationem, qua ex honestate tenemur benefacere nostris benefactoribus, et sane absque incommodo mutuatarii.

NOTA, quatuor conditiones usurae communiter assignari. Prima est, mutuum, quod sit communiter de rebus, usu consumptibilibus, Secunda est lucrum ultra sortem, seu summam capitalem datam. Tertia est, ut lucrum sit res pretio aestimabilis. Quarta ut hoc lucrum obveniat ex vi praecise mutui, non aliunde, puta lucri cessantis. Sic Bassaeus num. 1. Molina disp. 303. tom. 2. Sylvester V. usura 1. quaestio 2.

PRIMA opinio censet haec mutua licere etiam pacto civiliter ligante. Sic D. Ant. part. 2. tit. 1. cap. 7. §. 15. Adrianus in 4. de restit. quaest. de usura, et alii apud Bassaeum.

SECUNDA opinio est licere, si inducatur sola obligatio grati animi in pactum. Ita Azor part. 3. lib. 5. cap. 7. Rodriquez tract. 2. cap. 197. Lessius lib. 2. cap. 20. dub. 8. Filliucius tract. 34. 2. part. num. 38. Sà V. mutuum, num. 3. Salas de usur. dub. 9. 10. 11. 16. et 21. dicens, tales obligationes sine incommodo impleri, ex Vega tract. 2. cap. 131. casu 76. Diana p. 1. Tract. de contr. resol. 59. et 60. Bassaeus, V. usura 2. num. 5. Malder. 2. 2. tract. 5. cap. 3. disp. 4.

OPTIMA tamen sententia est D. Bonavent. in comment. ad 6. Lucae, ubi concedit quidem mutuare ob spem similis obsequii, puta remutui, etc. attamen omne pactum refellit, tum civile; tum etiam grati animi.

Haec est communis sententia. Sic D. Thom. q. 78. art. 2. ad 2. et 4. et ibi Caietanus, Salonius, Aragonius, Bannes et Petrus a Navarra lib. 3. de restit. cap. 2. disp. 4. num. 249. Molina tract. 2. disp. 308. et 309. Covar. lib. 3. var. cap. 1. Sylvester V. usura 1. quaestio 2. Medina in sum. lib. 1. cap. 14. §. 23. num. 43. Lessius lib. 2. cap. 20. dub. 8. num. 58. Megala 2. 2. lib. 2. cap. 15. quaest. 2. num. 29. Molfesius part. 2. tract. 12. cap. 23. num. 45. et Caspensis tract. 19. sect. 3. et 4.

ASSERO cum hac sententia, omne simile pactum illicitum esse, utpote usurarium.

PROBATUR hac ratione D. Bonavent. quam validissimam acclamat Diana; nam obligatio civilis, seu ex instantia ad tales actus, est pretio aestimabilis, et consequenter pecunia, ut constat ex Aristotele lib. 4. Eth. cap. 1. et D. Bonavent. ad cap. 4. Regulae nostrae, sed exigere pecuniam pro mutuo ultra sortem, est usurarium: Ergo.

NEQUE satis adversarii solvunt; etenim non potest absque incommodo subiri, ut cogaris remutuare, eius officinam semper adire, molendinum frequentare, etc.

NEQUE dicant, nullum esse pretium mutui, quia mutuatarius in molendino illo habet id, quod haberet alibi; nam cogitur, et libertate privatur.

OBSERVA vero, non recte Dianam, et Bassaeum asserere, authores nostrae sententiae solum excludere obligationem civilem; non autem pactum titulo gratitudinis; nam S. Thom. ad 2. excludit obligationem civilem, et ad 4. excludit pactum quodcumque, esto admittat obligationem adesse ex parte recipientis mutuum, titulo grati animi; sed valde distat addere pactum, et hoc modo sentiunt etiam alii, ut videre est, et notat Valentia punct. 2. §. 7. rtio quaero, et dicam quaest. 4. ubi etiam referam verba S. Bonaventurae.

HINC etiam deduces id, quod quaerit consequenter Diana resol. 50. An mutuanti liceat in pactum deducere, ut mutuatarius statim emat, vendat, remutet, et similia praestet.

ASSERIT quidem Diana cum Reginaldo tract. 2. lib. 25. cap. 11. num. 198. licitum esse, sic et Bannes quaest 78. art. 2. eam probabilem asserit, eamque absolute docent Pet. Nauar. lib. 3. de restit. cap. 2. num. 235. et 242. Layman lib. 3. sect. 5. tract. 4. cap. 16.

HUNC tamen esse contractum usurarium docent Lopez, Sotus, Aragon. et Graffius, citati a Sala de usuris, dub. 10. Rebell. part. 2. lib. 8. quaest. 4. num. 10. estque sententia D. Bonavent. locis allegatis, nam ipse omnem obligationem detestatur, pacto initam.

An liceat mutuare cum pacto, ut qui recipit mutuum, conferat officium, vel beneficium Ecclesiasticum.

HANC esse usuram docet D. Bonaventura in speculo animae, cap. 2. §. Item, ut dictum est. Sequuntur Aragon quaest. 78. art. 2. disp. 2. Medina sum. lib. 1. cap. 14. §. 23. Lopez part. 1. cap. 56. Medina, Complut. quaest. 4. de usuris, Reginaldus tract. 2. lib. 25. cap. 11. num. 202. Rebell. part. 2. lib. 2. quaest. 14. num. 23. qui eam simoniacam usuram conclamant. Est enim usura pro ut ex mutuo utilitatem intendit; simonia vero vel rem spiritualem tradit. Sic etiam Tanner. num. 89. Nauar. super caput si foeneratoris, 14. quaest. 15. Bensseldius quaest. 4. in cap. Consuluit.

DIANA p. p. Tract. 8. resol. 61. admonet cum Petro Nauarro, quod deducte in pactum collationem faciendam (statim) beneficii, non esset usura, quia obligatio ad factum, cum modico tempore duret, non est pretio aestimabilis: Ergo mutuare cum pacto, ut statim mutuatarius conferat beneficium, non est usura. Idem ait Malder. 2. 2. tract. 5. cap. 3. dub. 6. qui ait, quod, si quis mutuum datet, non ut pretium beneficii Ecclesiastici, sed ut hac ratione provocet amicitiam collaroris, aut ut gratiam praestet, quam non vult praestare, nisi alter statim gratificetur conferendo beneficium, probabile est, non esse simoniam, vel usuram.

ET Lessius lib. 2. cap. 20. dub. 9. num. 64. asserit. Si mutues alteri cum pacto, ut conferat beneficium Ecclesiasticum, partim est usura, partim Simonia; modo istud pactum sit iustitiae, secus si sit amicitiae. At vero Bassaeus, verbo Usura, primo, num. 7. et 2. num. 3. videtur velle, esse Simoniam, non usuram, si pactum non ex iustitia sit initum.

An sit USURA accipere ultra sortem qualecumque etiam aliud emolumentum praeter pecuniam.

SUPPONO primo, usuram esse ex vi mutui accipere ultra sortem emolumentum etiam aliquod pecunia aestimabile, nam ut inquit Philosophus lib. 4. Eth. cap. 1. et D. Bonavent. ad cap. 4. Regulae nostrae. Pecunia ea omnia dicimus, quorum aestimationem nummus metitur, sed accipere ex vi mutui pecuniam ultra sortem, est usura, ut vidimus quaest. 1. ergo etiam accipere aliquid pecunia, et pretio aestimabile. Ita D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2. D. Thom. art. 2. et est sententia D. Augusti in Psalm. 36. Id probat Valentia quaest. 21. puncto 2. cum D. Bonavent. ad ea verba, Ioan. 2. Eiecit nummularios, et 18. Ezech. Usuram, et superabundantiam non accipias.

SUPPONO secundo, non esse usuram, si quis aliquid, pecunia aestimabile, ultra sortem accipiat, non velut vi mutui exigens, sed ut donum gratuitum. Ratio est, quia si talis non mutuaret, posset recipere illud donum; At non efficitur peioris conditionis mutuando. Ita communiter Doctores, et supponit ubique S. Doctor cum caeteris, apud Valentiam puncto 2. vide quae hac de re dixerim, tom. 4. disp. 17. quaest. 10. ad proposit. 42. iuxta decretum Alexandri VII.

QUAESTIO est: An excitans mutuatarium ad remunerationem, sit usurarius.

FVERE nonnulli, ut Ioannes Maior 4. dist. 15. quaest. 29. et Couar. lib. 1. var. cap. 20. num. 4. alios adducens dicentes, posse absque periculo usurae iniri pactum cum mutuatario de aliquo dono reddendo, titulo grati animi, non tamen titulo mutui. Idem docent authores quaest. 2. secundo loco, allati.

COMMUNITER tamen cum D. Thom. hic omnes negant, licere in pactum deducere aliquam remunerationem rerum gratuitam, et ideo Valentia quaest. 21. puncto 2. graviter concludit, opinionem Maioris ad praxim deducendam non esse. Idem sentiunt Lessius cap. 20. num. 58. Tanner. disp. 4. quaest. 7. num. 90. nisi forte sub amicitiae ratione (aiunt) cum res talis est, ut soleat ex mote gratuito praestari. Sic et relati pro 3. sententia quaestione 2.

CONTROVERSIA maior est: An liceat excitare saltem mutuarium ad aliquam remunerationem.

ASSERUNT Valentia loco cit. Caietanus hic Molina tract. 2. disp. 305. Rebell. part. 2. lib. 8. quaest. 4. n. 8. Bonacina de contract. disp. 3. quaest. 3. punct. 2. n. 10. Salon. hic ad art. D. Thom. controu. 2. Diana p. p. Tract. 8. resol. 62. ubi addit, licere mutuati non mutuate, donec mutuatarius excitatus a mutuante dicat, se daturum aliquod donum, non tamen ex iustitia, sed ex fidelitate. Idem habet Salas Tract. de usuris, disp. 7. num. 6. qui etiam addit, non esse usuram recipere auctitium ab illo, quem scio, non daturum, nisi timore, ne iterum negetur ei mutuum, aut ne videatur, vel vocetur ingratus. Hoc tamen negant Caietanus ad 4. Petrus Nauar. lib. 3. cap. 2. num. 211. Nauar. cap. 17. num. 219. et alii.

CAETERUM neque licitum esse hoc insinuare, docent Richardus in 4. dist. 15. art. 5. quaest. 5. Scotus quaest. 2. Angles quaest. de contract. mutui, art. 2. defin. 5. concl. 1. et alii.

SENTENTIAM suam promit S. Doctor ad 6. Lucae in ea verba: mutuum date, nihil inde sperantes, his verbis: mutuum date, nihil inde sperantes, scilicet recompensationis, Deutet. 23. Fratri autem tuo absque usura id, quo indiget, commodabis, ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omni opere tuo, in terra, ad quam ingredieris possidendam: idest, non quaeras retributionem de hoc ab homine, sicut usutarii, qui propter spem usurae perdunt spem vitae aeternae. Contra quos Apostolus ait, prima Corinth. 15. Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Tales sunt divites, qui in divitiis sperant, etc. Nota quod spes in mutuo potest esse, vel ad consimile obsequium, vel ad lucrum: Primo modo licet: Secundo modo potest esse dupliciter, vel expressa per pactum, et haec simpliciter est prohibita; quia facit usurarium. Vel est tacita, et in corde, et hoc modo dupliciter: vel ut principaliter mouens ad mutuum, et haec similiter est prohibita, quia facit usurarium. Vel est tacita, et in corde; et hoc modo dupliciter; vel ut principaliter mouens ad mutuum; et haec similiter est prohibita, quia est contra mandatum diuinum: Vel est non principaliter mouens, sed quasi adnexa, quia, licet non faciat propter commodum principaliter ut lucrum, credit tamen accipientem non fore sibi ingratum, et eo facit libentius. Hic vero non est talis spes commodi, quae est contra diuinum mandatum. Haec S. Doctor, qui aperte negat omnem pactionem, et inductionem eo modo, quo ait Salas; sed tamen cum concedat, posse sperari, et desiderari ex gratitudine aliquod donum, consequenter concedet etiam aliquam suauem insinuationem, verbis lepidis, quae tamen nec timorem, nec vim aliquam ingerant, sed solum exprimant conceptum animi sui, puta dicendo: Do libenter vobis, et do absque interesse, et eo libentius, quo spero, vos non fore ingratos vestra benignitate. Hic modus sane est tutus.

ASSERO igitur primo, non licere hac de re aliquod pactum.

PROBATUR, quia sic cogit, et libertatem aufert libero mutuo, et ita licet metaphysice abstractae valeret; tamen motalitet, et in praxi non est bonum. Imo contra diuinum praeceptum Lucae 6. quo inhibetur certitudo habendi ex mutuo, ut arguit S. Doctor, et cum eo Valentia.

Ex quo sequitur, non licere pactum, ut mutuatarius ad tuum molendinum, et tuam officinam teneatur venire, licet iusto pretio emendum. Ita plurimi apud Tannerum disput. 4. quaest. 7. dub. 3. num. 88. iuxta cap. Naviganti, de usuris. Ratio est, quia et haec est obligatio aestimabilis pretio.

Assero secundo, posse hoc insinuari lepide, modo dicto cum D. Bonaventura.

Probatur ex S. Doctore. Actus interior, et exterior sunt eiusdem rationis, bonitatis, et malitiae: sed actus interior ex grati animi nota est licitus: Ergo et insinuatio exterior. Confirmatur a D. Bonavenr. in speculo animae, cap. 2. loco cit. et hic ad 6. Lucae, nam obiectum formale usurae est lucrum ex vi mutui, vel explicitum, vel implicitum, appetitum, vel in spe; sed actus ille insinuationis non habet obiectum formale Usurae, nec aliquid simile impellens, et exigens: Ergo. Ita etiam Diana, et alii.

Itaque concludit S. Doctor, mutuantem spe lucri non committere usuram mentalem, dummodo non speret lucrum, tanquam pretium mutui, sed ex gratitudine, vel amicitia mutuatarii; quare potest stare, quod mutuans non esset mutuaturus cessante spe lucri, et quod non committat usuram mentalem; si tamen intendat lucrum ex grato, et benevolo animo, ut ait Caspensis sectione 1. in fine.

An, et quid accipere queat mutuans ratione periculi, et lucri cessantis.

Difficultatem facit cap. Naviganti, de usuris: ubi sic dicitur: Naviganti, et ad nundinas eunti, certam mutuans pecuniae quantitatem, pro eo quod suscipit in se periculum recepturus aliquid ultra sortem, usurarius est censendus.

Attamen videtur mihi periculum illud susceptum esse pretio aestimabile; atque adeo aliquam accipere possit remunerationem, ut ait Caspensis disput. 3. sect 7. Similiter et ex lucro cessante posse interpellatum de mutuo dando aliquid exigere pro vero lucro cessante; ut notat Caspensis sect. 10.

Oportet autem advertere, ne deducantur in pactum lucra integra, sed extractis expensis periculo deteriorandi, etc. Ratio est, quia lucrum in spe quantum habet incertitudinis, tanto debet esse minus. Ita Rodriquez in summa, cap. 111. num. 9. Palatius de contract. lib. 4. cap. 4. Sylvester, verb. usura, 1. quaest. 19. Angel. quaest. 16. Armilla num. 3. Molina tract. 2. disp. 316. Gabriel. in 4. dist. 5. quaest. 11. Graff. part. 1. lib. 2. cap. 115. num. 20. Rebell. part. 1. lib. 8. quaest. 6. et alii, ut Sotus lib. 6. de Iustitia, quaest. 1. art. 3. Salon. tract. 2. quaest. 88. art. 2. controv. 9. Bassaeus, V. Usura 3. aliis adductis.

Sed quia dicta opinio relinquit taxationem dicti lucri arbitrio boni viri, oportet scrupulis valedicere, et modum moraliter certum dare.

Igitur Diana p. p. Tract. 8. resol. 64. cum Lessio lib. 2. cap. 20. dub. 11. num. 96. Bonacina de contract. disp. 3. quaest. 3. puncto 4. Reginaldus tract. 2. lib. 23. cap. 8. num. 87. Tantum esse de lucro cessante remittendum, quantum ipse daret alteri ob contractum assecurationis, idest, quantum daret illi, qui securum redderet de toto lucro sperato, in seipsam suscipiens totum periculum.

Melius definitur ex D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2. §. secundus fructus principalis, ut utriusque gravamen, pericula, etc. computentur, et omnia redacantur in commune, ita ut aequaliter mutuans, et mutuatarius participent de utroque stetque bono, et malo, et hoc facile computabitur. Talis vero lucri cessantis bonificatio debet esse aptata quantitatis certitudini, ac tempori, ita ut non statim, sed tempore, quo erit cessatio, fiat.

An liceat mutuare triticum, vel aliquid aliud cum pacto, ut restituatur in eadem mensura, etiamsi pretium tempore restitutionis creverit.

Dico primo: si dubium est: An res sit valitura plus, vel minus; potest pro eo tempore, puta mensis Septembris, mutuare triticum, ut reddatur in mense Februario. Vide Molinam disp. 311. et Caspensem sect. 6.

Enim vero, si moraliter sit certum, tempore solutionis plus valiturum triticum, vinum, etc. et non erat mutuatus servaturus triticum ad illud tempus, non potest citra usuram mutuare triticum, quod modo minus valet ex conditione, ut reddatur tantumdem, tempore, quo plus valitutum est. Ita expresse D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2. supra citato, quaest. 5. quem sequuntur communiter apud Caspensem sect. 6. Idem infert S. Doctor de eo, qui rem antiquam mutuat, ut novam accipiat maioris pretii. Ratio est, quia accipitur lucrum ex mutuo absque aliquo fundamento.

Hinc habes quid sentiendum: An liceat scienti, monetas esse extollendas, dare mutuum, ut monetas reddat ad partem tempore restitutionis mutui.

Respondetur enim negative cum Rebellio part. 2. lib. 9. quaest. 6. num. 7. Azorio part. 3. lib. 5. cap. 7. quaestio 9. contra Reginaldum Tom. 2. lib. 5. cap. 23. num. 345. Bonacinam de contract. disput. 3. quaest. 2. puncto 5. num. 17. et alios apud eum, quibus arridet Diana p. p. Tract. 8. resol. 25. qui oppositum titulum proponit, quod idem est: An, si sciat pecunias minuendas, possit obligare ad valorem praesentem.

Ratio est, quia accipit e mutuo lucrum, quod est vetitum.

Observat autem Caspensis sect. 5. quod si in contractu mutui non conveniunt, ut redderetur eadem materia, puta aurum; vel eadem quantitas, puta tot Ungari; non potest mutuatarius praetendere aliud, praeter valorem.

Quod si convenit, ut redderetur eadem materia, puta auri, non potest exigere incrementum.

At si convenit, ut reddantur monetae eaedem, etiam quo ad valorem, si creverint, ait, posse obligare mutuatarium ad reddendum etiam accrementum, puta Ungaros illos, qui apud se crescerent: quia cessat lucrum accrementi, si pecunias apud se retineret, puta ungaros illos, qui apud se crescerent: Ergo ratione lucri cessantis potest obligare mutuatarium; si tamen decrescant, non tenebitur mutuatarius reddere eundem valorem, quem habebat tempore mutui; sed sufficit quod reddat easdem pecunias numero, pondere, et mensura. Et ita debet intelligi pactum in omni eventu.

Tandem male concludit cum Diana, quod si sciat, valorem pecuniae deprimendum, potest obligare mutuatarium ad reddendam monetam in valore currente tempore contractus. Ratio est, quia hoc lucrum non venit ex mutuo, sed ex causa extrinseca; sic enim etiam secundum D. Thom. quaest. 77. art. 3. ad 4. possunt vendi merces alto pretio currente; si scias, brevi pretium diminuendum.

Sed haec comparatio non placet; nam in mutuo fit contractus pro tempore redditionis, mutato valore, atque adeo pro lucro; neque excusatur, eo quod ex mandato extrinseco Principis id eveniat, nam lex Principis est monetae intrinseca, quia currit, et valet, quatenus moneta est solum, quantum a Principe decernitur, atque adeo fit mutuum pro tempore intrinseci accrementi, quod est usura, ut ait S. Bonavent: at contractus venditionis fit solum pro nunc; et ideo negatur paritas.

Duplex lucrum potest ex usura venire. Alterum est auctitium illud mutui, quod exigitur; alterum est illud, quod ex hoc auctitio gignitur.

Circa primum, omnes Catholici conveniunt, esse restituendum; sed controversia est qua de causa.

Prima opinio est Adriani quaest. de usura, Scoti in 4. dist. 15. quaest. 3. art. 3. et Paludani ibidem, post Glossam in cap. si quis usuram, 14. quaest. 4. dicentium, rationem esse, non quia usurarius non acquisierit dominium, sed quia damnum intulit mutuatario inducendo illum sine titulo rationabili ad donandum auctarium; Propterea debere damnum resarcire restituendo.

Vera tamen sententia est, fundamentum restitutionis esse, quia non est translatum illius auctitii dominium in usurarium. Ita D. Thom. quaest. 78. art. 3. Alens. 3. part. quaest. 36. memb. 4. art. 2. Altisiodor. 3. part. tract. 21. quaest. 1. Henricus quodlibet. 4. quaest. 27. Richardus in 4. dist. 15. art. 5. quaest. 5. Sylvester verb. Usura, 6. Caietanus tract. de usura, quaest. 1. Sotus lib. 6. de iust. quaest. 1. art. 4. Medina quaest. 4. de usura. Valentia disp. 5. quaest. 21. puncto 3. et fere omnes alii.

Haec est sententia D. Bonavent. in 4. dist. 15. part. 2. art. 2. quaest. 1. ad 4. et in speculo animae, cap. 2. §. tertius fructus, etc.

Probatur ex D. Bonavent. ibi, eodem modo se habet dans involuntarie ex timore latroni, et ex necessitate coactionis usurario; sed latro non acquirit dominium rei, quam in via extorquet a mercatore: Ergo cum non accipiat a mutuatario dominium, non habet illud, nisi a Principe obtineret; at ex lege illud non acquirit: Ergo. Minor probatur primo ex legibus allegatis quaest. 1. Et quamvis lege civili permittatur impune Tit. de usuris, ff. et Cod. quia cogi videtur mutuatarius ad solvendas usuras, ut patet ex leg. prima, Cod. de Usuris, tamen nunc detractum est eis Iure Canonico, maxime in Clementina unica de usuris, ubi sub excommunicatione iubentur iudices ferre sententiam contra Usuras. Ita Valentia puncto 1. Sotus lib. 6. quaest. 1. art. 1. post D. Bonavent. ut ostendi Tract. de legibus, Disput. de Iure Canonico.

Probatur secundo, quia si translatum esset dominium, non teneretur usurarius ex iustitia ad restitutionem.

Nec satis est, usurarium debere reddere, quia deficit rationabilis titulus accipiendi. Non enim necessarius est rationabilis titulus, ut donatio valeat, ut patet; cum quis ex levitate donat aliquid Scurrae; neque enim tenetur id Scurra restituere, sicuti neque histrio, ut docet Valentia puncto 3. cum S. Bonavent. loco citato.

Addo, non solum usurarium realem, seu exteriorem, sed etiam mentalem, teneri id restituere, quod ultra sortem accepit; si putat, vel putare debet, mutuatarium ex vi mutui id dedisse. Ita definitum est in cap. Consuluit, extra de Usuris, estque doctrina communis.

Argumenta pro opinione Scoti solum probant, mutuatarium quidem velle dare illud lucrum sed necessitate coactum. Itaque illa datio externa non sufficit ad transferendum dominium, ut habetur leg. Nunquam, ff. de acquirendo rerum dominio, et adnotavit Valentia eum D. Bonavent. supra.

Quoad lucrum emergens ex auctitio.

Distingvit D. Thom. quod si res illa est fructifera, certe fructus est restituendus; si autem lucrum factum est re usuraria, non fructifera, sed usu consumptibili, ut pecunia, non esse restituendum, quia non est fructus usurae, sed industriae: Est communis sententia, ut ait Valentia, excipe perpaucos apud Medinam quaest. de restitutione Usurarum.

Haec sententia pluribus defenditur a Thomistis. Argumenta in contrarium solvit Valentia.

Haec quaestio supponit ea, quae dixi Tract. de Charitate, disp. 18. et quae de scandalo, quaest. 4. Licere in necessitate petere ab aliquo recta intentione id, quod ipse culpabiliter operabitur, non petendo ab eo, ut peccatum committat, sed solum id, quod debeo, ut coenam ab eo, qui solam carnem die ieiunii apponat.

Assero primo, non licere petere ab usurario pecuniam mutuam sub usura. Ita D. Thom. quaest. 78. art. 4. Nauar. cap. 17. num. 262. Couar. part. 1. §. 1. Valentia disp. 5. quaest. 21. puncto 4. est enim cooperari peccato, imo inducere ad actum.

Assero secundo, non licere absque necessitate petere mutuum ab usurario. Ita Valentia, allegans Sylvestrum verb. usura 7. quaest. 1. Richardus 4. dist. 15. art. 5. quaest. 5. ad 2. Gabriel. ibi, quaest. 11. art. 3. dub. 14. et alios, qui omnes confitentur, id esse peccatum mortale. Idem videtur D. Thom. attamen non admittunt, licere etiam ob necessitatem petere sub usura; contra Molinam disp. 335. Sanchez lib. 3. decal. c. 8. n. 27. Caspensem disp. 5. sect. 13. qui in necessitate concedunt, posse postulari mutuum ad usuram.

Probatur vero quod possit petere mutuum in necessitate gravi, puta ex decentia status, quia sic utitur iure suo, nec agit ad culpam formaliter.

In extrema vero necessitate licet petere etiam sub usura, si aliter non potest, renunciando suum Ius; neque invitando ad peccatum, sed solum exponendo ipsi usurario, ut malit usuram facere, quam homicidium, sinendo perire, ut ait Valentia, et hoc modo intelliguntur Nauar. cap. 17. num. 263. Sylvester verb. usura, 7. quaest. 1. licet enim proponere minus malum, ut dixi Tract. de Charitate, Disputatione 18. quae est de scandalo, quaestione 4.