Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

EST apud omnes Theologos certissima assertio, fidem esse in intellectu, tanquam subiecto proximo, ut advertit Valentia quaest. 6. p. 2. Caspensis disp. 4. sect. 1. Tanner. disp. 1. quaest. 6. num. 8. Seraphicus perscrutans acutius fidei naturam, et actus, non statim concedit, Fidem in intellectu solo existere.

PONIT igitur tres opiniones de hac re.

PRIMA est, fidem esse in intellectu speculativo. Ita D. Thomas quaest. 4. art. 2. et Tanner. disp. 1. quaest. 6. dub. 2.

PROBATUR primo. Intellectus speculativus est ille, qui tendit in verum, sub ratione veri: At fides facit credere articulos sub ratione veri, non quia boni, ita enim credit quis damnationem malorum; sicut clarificationem bonorum.

PROBATUR secundo. Diversarum virtutum sunt diversa obiecta, sed Charitas, quae est virtus, diversa a fide, ut ait Apostolus prima Corinth. 13. tendit in Deum, ut bonum: Ergo fides non tendit in eum sub hac ratione boni, tendit autem sub ratione primae veritatis dicentis, et revelantis, ut ostendi quaest. 2. Ergo Fides respicit suum obiectum, ut verum, sed hoc est intellectus speculativus: Ergo.

ALIA est sententia, quae asserit, fidem esse in Intellectu, non definiens: an speculativo, vel practico, et haec est communis. Alia dicit esse in Intellectu eminenter: ita uterque Caiet. et Arag hic, Valent quaest. 4. p. 2. Suar. tom. 1. de Relig. lib. 1. cap. 2.

PROBATUR prior opinio a S. Doct. in fundamentis ex D. August. cap. 2. de praedest. Sanctorum; ubi ait: Credere, est cogitare cum assensione. Hanc esse fidem ait: Tract. 40. in Ioan. et serm. 14. de verb. Apost. et 4. de CIVI. cap. 20.

DEINDE id probat ex Glossa ad Rom. 10. quae est S. Gregorii lib. 1. exponens enim illa verba: Fides ex auditu ait: Dat intellectum, dum de auditis mentem illustrat. Sic Cyrill. lib. 11. Ioan. cap. 16. et Cyrill. Hier. Cat. 5.

PROBATUR tertio a S. Doct. Virtutes Theologicae sunt ad reformandam imaginem quoad potentias, Cognitivam, et Affectivam: Sed affectiva reformatur quoad concupiscibilem a charitate, et quoad irascibilem a Fide: Ergo fides praeficit cognitivam.

PROBATUR quarto. In eadem facultate est virtus gratuita, et dos illi succedens in patria. Sed visio, quae succedit fidei est in potentia cognitiva, ut patet: Ergo et Fides.

PROBATUR a S. Doct. quinto. In ea potentia animae est virtus, tanquam in subiecto, circa cuius actum explicat, et tollit difficultatem in operando; habitus enim in ea potentia collocatur, ad cuius opus habilitat, sed per fidem captivatur intellectus in obsequium Christi: Ergo fides expedit actum ipsius potentiae intellectivae.

TERTIA opinio est, Fidem esse in intellectu Practico.

Observat autem S. Doct. ex Aristotele 2. de anima, cap. de movent. et. 49. Intellectum speculativum extensione fieri practicum. Contingit autem tripliciter intellectum extendi, vel per coniunctionem cum affectione, a qua inclinatur. Vel per coniunctionem sui cum affectione, ad quam inclinat. Vel per coniunctionem sui ad operationem, quam dirigit: Omnibus autem his modis contingit, fidem poni in intellectu extenso, sive practico, secundum varios ipsius fidei status. Nam fides simpliciter dicta, sive formata, sive informis, quae facit hominem credere Deo in his, quae non videt, est in ipso intellectu in quantum inclinatur ab ipsa voluntate; non enim crederet, nisi vellet. Fides autem formata, qua quis credit in Deum, est in ipso intellectu, in quantum inclinat affectum. Ad hoc enim ut quis credat in Deum per fidem formatam, oportet ut in ipsum amando tendat, secundum quod habetur in littera. Fides autem perfecta, in quantum operans per dilectionem, est in intellectu, quatenus, mediante affectu, dirigit opus.

RATIO autem prima est ex Aristotele, et Tullio, dicentibus, Virtutes esse in intelligentia practica.

SECUNDA ratio est. Habitus, circa quem est laus, aut vituperatio, est voluntarius: Sed circa fidem est laus: Ergo.

ULTIMA opinio est, fidem esse in potentia cognitiva materialiter; in affectiva vero formaliter, quia ratio formalis virtutis est facere laudabilem actum. Virtus enim definitur a D. August. de moribus Ecclesiae, cap. 15. Est amor ordinatus. Haec est sententia Hugonis lib. de Sacramentis.

SECUNDO probatur a S. Doct. Nulla virtus est in potentia simpliciter, quae possit cogi; sed potentia cognitiva potest cogi: Ergo.

TERTIO probatur. In illa potentia est virtus formaliter, quae est principium actus, et operationis, illi virtuti debitae; sed nullus assentit veritati non visae, nisi quia vult: Ergo si principium actus videndi est a voluntate, erit fides in ea formaliter.

OBSERVAT S. Doct. ad veritatem enucleandam; Virtutem esse habitum, secundum quem consistit laus, et meritum; sicut habitus malus, et culpa, secundum quae consistit vituperatio, ut docent omnes Morales. Quo fit, ut in ea potentia sit ponenda, quae est principium primi operis laudabilis; haec autem potentia est liberum arbitrium. Enim vero necesse est, habitum in eo subiecto poni, in quo est difficultas ad actus; haec autem est potentia intellectiva, respectu fidei, quae ordinat ad captivandum intellectum in obsequium Christi, ad assentiendum primae veritati, et hoc pacto est in intellectu speculativo; sed quoniam intellectus inclinatur ad credendum ipsi veritati primae non secundum suum iudicium; sed secundum voluntatis imperium; ideo fides non respicit intellectum secundum esse pure speculativum; sed prout extensus ab affectu inclinatur. Et quoniam ipsum velle credere, est essentiale fidei; hinc est quod habitus ille respicit etiam affectum.

Ut autem haec percipiantur, discutiendae sunt aliquae doctrinae et quaestiones. Primo differenda est illa quaestio: An omnis fidei assensus necessario a voluntate dependeat.

NOMINALES enim, quos sequuntur aliqui Recentiores, id negant.

Secunda vero sententia est D. Bonav. hic, quem sequuntur Thomistae, affirmans, primum assensum fidei pendere a voluntate, imperante explicite; sequentes vero actus esse a voluntate non renuente, sed virtualiter volente libere. Videtur etiam Scoti 3. dist. 25. quaest. 2.

Hoc autem ita sensisse D. Bonaventuram constat e corpore quaestioniss, ubi habitum fidei in intellectu ponit ad removendas intellectus difficultates; voluntate movente, quo fit, ut remotis difficultatibus, et intellectu captivato, non sit necessaria voluntas explicita.

PROBATUR vero haec dependentia a D. Bonav. ex D. August. supra, alludente ad id Rom. 10. Corde creditur ad iustitiam. Idem e D. August. mox probabo.

Addit S. Doct. ad hoc confirmandum serm. 1. de pluribus Martyribus, id Act. 15. Fide purificans corda. Probatut vero ab eo ibi, et in hac quaest. arg. ultimo, quia obiectum obscure, et in aenigmate propositum, quale est obiectum fidei, non est sufficiens ad determinandum intellectum, non adhuc convictum; neque intellectus est sui determinativus, cum potentia libera : Ergo eget extrinseco voluntatis imperio determinantis ad credendum, quod non videt, sed est ei obscurum, ut observat etiam Scotus supra, Mastrius disp. 6. quaest. 8. num. 237. et Coninch. disp. 13. dub. 4. qui hac ratione utuntur.

Probatur tertio a S. Doct. fundamento 2. et argumento 4. ad oppositum, ubi affert illud D. August. effatum, Tract. 26. in Ioan. Multa potest facere homo, non volens; credere autem non potest, nisi volens; Quae in corpore componit : Id, quod est dispositio virtutis ad supernaturalia dona, et gratiam, ac meritum, est a voluntate : Talis est actus fidei, per eius enim actum disponuntur peccatores ad iustitiam, dum excitati divina gratia, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum, credentes, vera esse, quae revelata sunt, ut ait Concilium Trident. sess. 6. cap. 6. Maior probatur; nam cum talia sint laudabilia, sunt a potentia capaci laudis, quae est libera; haec enim est obiectum laudis, quatenus libere operatur actus studiosos. Eadem habet D. August. de spir. et litt. cap. 35.

Confirmatur ex Concilio Araus. cap. 5. ubi docet, affectum credendi, esse initium fidei, quo in eum credimus, qui iustificat impium : Ratio est, ut ait D. Bonan. in corpore, quia, cum dirigat ad opus supernaturale iustificationis de congruo, ut docuit S. Doct. 1. dist. 41. quaest. 1. et in 4. dist. 15. p. 1. quaest. 5. etiam mediate ad meritum debet esse a voluntate; non enim Deus iustificavit te, sine te. Idem colligitur e Concil. Trid. sess. 6. cap. 5. et 6.

Deinde dico, regulariter loquendo, voluntatem in assensu fidei determinare intellectum, non solum ad exercitium, sed etiam quoad specificationem actus. Est sententia S. Bonau. hic, et communis apud Coninch. cit. Aretinum 3. dist. 25. quaest. 2. Poncium disp. 27. quaest. 2. Mastrium disp 6. num. 239. Tannerum num. 9. Albertinum T. 1. princ. 3. coroll. 5. Bouëtium dem. 2. Symb. art. 6.

Probatur a S. Doct. in corpore, et argumento ultimo, Quia regulariter non moventur homines ad credendum articulis, ut determinentur ad speciem actus circa id, quod credunt de divina veritate; aliqui enim credunt Pastoribus, vel parentibus docentibus, quod motivum non sufficit ad specificationem actus. Dixi regulariter, quia possunt motiva authoritatis, revelationisque adeo constare, ut non egeat ex imperio voluntatis determinari ad specificationem explicite, sed solum ad exercitium, cum adhuc non sit tantae evidentiae, ut cogat ad exercitium.

Dico tertio, fidelem, in fide iam fundatum, non egere in singulis actibus imperio voluntatis, ut assentatur, sed solum, ut applicetur ad cogitandum de rebus fidei. Ita Suarez disp. 6. sect. 7. et hoc saepe experimur; nisi dicas cum Arriaga disp. 7. sect. 1. solum faciliorem invenire voluntatem in intellectu obedientiam; semper tamen imperare.

Obiicies. Voluntas non versatur circa verum, atque adeo spectat ad intellectum, seipsum determinare circa proprium obiectum.

Respondetur, motiva credibilitatis non esse talia, ut absolutam vim determinandi habeant, sed solum dictant, prudenter eis assentiendum; spectat vero ad voluntatem imperare, ut obsequatur; et in hoc consentiunt etiam adversarii, qui ad assensum fidei exigunt saltem non contranitentiam voluntatis. Requiritur ergo imperium voluntatis extrinsecus, inducens intellectum. Multi enim repellunt fidem, ut dicitur Act. 13. nec nolens credit quisquam, ut ait D. August. de spir. et litt. cit. 31. et tract. 26. in Ioan. notans id : Credere non poterant, et lib. 1. ad Simpl. quaest. 2. et contra. 2. epist. Pel. cap. 19. Cyrill. Hier. Procat. Chrysost. homil. 34. in cap. 13. ad Hebr. et D. Gaudentius Brixiae Episcopus tract. 6. Exodi.

Hinc oritur quaestio : An pia credulitatis affectio sit a fide; et ideo resideat etiam in voluntate; an detur ad id alius in ea habitus, ad actus fidei imperandos.

Scotus in 3. dist. 25. quaest. 2. cum asseclis suae Scholae videtur negare, requiri aliquem habitum, maxime supernaturalem, sed sufficere imperium naturale voluntatis, quia cognito vero supernaturali, potest voluntas movere intellectum, habitu instructum.

Secunda sententia opposita est, requiri aliquem habitum. Sed hi dividuntur. Aliqui enim volunt, hunc habitum esse virtutem obedientiae : Alii studiositatem : Alii dicunt esse peculiarem habitum, ad hos actus inclinantem. Ita Suarez, Arriaga, Coninch. et caeteri Recentiores.

Sententia D. Bonau. est, habitum fidei hoc ipsum praestare. Ita in ultimo argumento, et in corpore Alens. 3. p. quaest. 66. memb. 8.

Supponere debemus, affectum illum voluntatis ad credendum, esse supernaturalem. Ita declarat Concil. Araus. 2. can. 2. 5. et 6. ubi definit, pium credulitatis affectum, quem initium fidei vocat, esse donum gratiae Dei. Et quamvis can. 5. loquatur de primo actu conversorum ad fidem; tamen in can. 6. loquitur de omnibus; quatenus ad omnes actus virtutum docet praerequiri voluntatem gratuitam, ac requiri auxilium praeveniens, in ordine ad iustificationem, et meritum. Et idipsum definit C. Trident. sess. 6. cap. 6. ubi docet, hominem ex gratia Dei libere moveri ad fidem. Neque Scotus renuit, sed solum ait, per actum naturalem impetii voluntatis posse se applicare ad considerandum in materia fidei, et postea per habitum infusum exercere actum credendi, sine alia motione voluntatis, ut observat Mastrius disp. 6. num. 265. Idem nobiscum ait C. Tol. 4. cap. 55. relatom a Gratian. cap. de Iudaeis, dist. 45.

Cur autem haec pia credendi affectio debeat esse supernaturalis, probatur a D. Bonau. in 2. dist. 28. art. 2. quaest. 1. fundamento 3. Dispositio debet proportionari formae, ad quam disponit : est enim dispositio aliquo modo causa formae. Cum igitur fides sit dispositio ad gratiam, et sanctitatem, quatenus libera est, ex Concilio Trident. sess. 6. cap. 6. et 7. neque sit libera formaliter, nisi ex voluntatis imperio; sequitur, imperium voluntatis naturale, non esse dispositionem proportionatam.

Dico igitur, Fidei habitum dare virtutem voluntati, ut imperet suos actus intellectui.

Probatur 1. a S. Doct. ex D. August. loc. cit. Hugone lib. 1. de Sacram p. 10. cap. 2. Confirmat ex definitione fidei lata Hebr. 11. Est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium, ubi ponitur substantia, seu fundamentum verificum, spectans ad intellectum; et rerum sperandarum, ad quod requiritur affectio.

Probatur secundo, quia nullus habitus est virtus, nisi rectificet voluntatem : Ergo neque fides. Confirmatur a S. Doct. nam etiam prophetia illuminat intellectum ad divina, neque tamen est virtus; quia ad eam illuminationem non cooperatur voluntas.

Obiicies cum Vulpe dispm. 33. art. 4. Mastrio disp. 6. num. 278. Non potest habitus operari extra potentiam, in qua inhaeret, nec pluribus potentiis inhaerere; At fides est in intellectu : Ergo non potest esse etiam in voluntate, aut in solo existens intellectu, operari etiam in voluntate. Confirmatur, quia fides respicit Deum; at habitus ille, quo voluntati imperat, est actus ipse creatus fidei, seu honestas eius, unde non potest esse a virtute Theologica.

Hoc argumentum bene vidit, atque resolvit S. Bonan. hic. Respondet igitur, liberum arbitrium complecti appetitum, et rationem, ut docet D. August. t 2. de Trinit. cap. 8. et ideo non est inconveniens, quod quaelibet virtus, quae reponitur in una istarum potentiarum, reponatur in libero abitrio, secundum quod virtus est, et principium meriti.

Similiter. Nullum est inconveniens, ponere, unum habitum esse in ratione, et voluntate; ita ut unam illarum potentiarum respiciat, quantum ad actum materialem: alteram, quoad formalem. Sic habitus scientiae, quoad retentionem specierum, respicit memoriam; et quod facilitatem convectionis, spectat ad intelligentiam, et tamen est unus simplex habitus. Quamvis enim potentiae distinctae sint; non tamen realiter, sed formaliter, et continuantur in uno subiecto, ratione cuius potest esse in eis unitas proprietatis, sicut una sanitas ponitur in multis membris corporis interius; et una honestas in multis exterius. Ex his elicit generalem regulam de subiecto virtutis cuiuscumque, vel vitii. Similiter fides, in quantum est virtus meritoria, est in libero arbitrio; tamen in quantum est habitus, reddens potentiam facilem, ponenda est in potentia cognitiva, ut docet Hugo. Ideo a D. August. dicitur: Amor ordinatus. Ex his totius quaestionis nodus solvitur. Collige ex dictis, mentiri Calvinum 3. Instit. cap. 2. F. dein esse meram notitiam: Exigitur enim etiam assensus. Vide Bouërium loc citato.