Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

De effectibus internis Charitatis, GAUDIO, PACE, et MISERICORDIA.

Inter praecipuos internos Charitatis effectus enumerantur Gaudium, Pax, et Misericordia. Et quidem cum homo pigritetur aliquando ad devotionis, et virtutis studia ob taedium Divinorum, necesse est, ut alacer, et agilis ad illa affectu gaudii reddatur, quo iucundetur in bonis operibus, et mala fastidiat. Item cum homo mobilis circa plurima turbetur, dum fluctuat in huius mundi pelago, Charitas ipsum tranquillum, et Pace serenum reddit, carnem pacatam Spiritui, spiritumque Deo placatum subiiciendo. Similiter e Charitate nascitur Misericordia; qua homo alienas miserias, suas reputat, eisque aut corporaliter subvenit, aut spiritualiter compatitur; Cum enim Charitas sit maxime unitiva, omnia proximorum, seu bona, seu mala in se transfert, eisque gaudere, aut ea propellere nititur; quare duplex est misericordia, ut infra dicetur, in cuius figuram Salomon duplex fecit ostiolum de olivis in ingressu Oraculi, ut habet Seraphicus in Diaeta, tit. 7. cap. 4. Verum de his ulterius inquirendum est.

De Gaudio.

Primo Anima, decorata Charitatis stola, in Gaudii affectum exhilarascit; quare ante alios ipsius effectus imprimis de gaudio agendum est; et quoniam multiplex est laetitiae genus; ideo Gaudium illud, quod est vera Charitatis proles, ab aliis secernendum est.

GAUDIUM non sumitur hic pro passione appetitus sensitivi, quae dicitur delectatio, de qua D. Bonavent. in 3. dist. 26. quaest. 1. et art. 2. quaest. 1.

SUMITUR potius Gaudium, prout est diffusio animi in aliquo bono, et hoc ideo non est verum, nisi do vero bono Deo, ut ait S. Doctor collat. 75. in Ioannem, esse autem effectum vitae in Domino, quae est Charitas, probat S. Doctor ex illo Philip. 3. Gaudete in Domino semper, et 17. Ioan. ut Gaudium vestrum sit plenum; Ibi enim, postquam oravit Christus Patrem, ut discipuli sint unum in Deo, subdit: Ut Gaudium vestrum sit plenum, et ut ipsi habeant Gaudium meum impletum. Hoc Gaudium complendum monet, cum dicitur: Intra in Gaudium Domini tui, ubi nos non iubemur gaudere, vel Gaudium recipere, sed intrare in gaudium infinitum, comprehendens nos. Vide S. Doctorem ad 16. et 17. Ioannis, et sermonibus 4. et 5. de Nativitate, mirabiliter de Gaudiis omnibus differentem, maxime vero de Gaudio, Charitatis effectu, ubi plurimas de omnibus congerit authoritates e Scripturis. Igitur hoc Gaudium est actus, a virtute Charitatis elicitus, qui ideo dicitur fructus eius, Galat. 5. Fructus Spiritus sunt, Gaudium, etc. ut advertit S. Doctor 3. part. Centil. sect. 6. et Lib. 5. Compendii Theol. cap. 57. et Gregorius de Valentia diss. 3. quaest. 6. puncto 1. ac Tannerus diss. 2. quaest. 4. dub. 1. num. 17.

Hoc autem Gaudium perfectum esse in patria, nec crescere posse, sicuti nec crescit Charitas, admonet S. Bonavent. in 2. dist. 11. art. 2. quaest. 2. argumento 1. ad opposita, cum responso.

In hac vita vero: Gaudium est iusto facere iustitiam, ut dicitur Proverb. 21. et ideo, et poenitentem contritum Gaudere oportere, eo quod Deum invenerit, attamen mixtum est amaritudine Gaudium, quod amiserit illud bonum. Ita D. Bonavent. in 4. dist. 16. part. 2. dub. 10.

Non habet sane per se taedium, quia ex sapientia nascitur. Ideo dicitur, Sap. 8. Non habet amaritudinem conversatio illius, nec taedium convictus illius, sed laetitiam, et Gaudium, iuxta Ecclesiastici primo. Iucunditatem, atque Gaudium dabit, et cap. 5. Iucunditatem, et exultationem thesaurizavit super eum. Quae omnia observat S. Doctor ad ea verba Sap. 8. Tristatur igitur, quatenus aliquid occurrit repugnans participationi divini boni, vel in nobis, vel in proximis, quos tanquam nosmetipsos amamus, ut docet D. Thom. art. 2. Tannerus num. 18.

ITAQUE hoc Gaudium in hac vita compleri non posse, concludit S. Doctor ad ea verba Ioan. 15. Ut Gaudium meum in vobis sit, et Gaudium vestrum impleatur, et toto fere illo capite. Ratio est, quia non potest esse perfecta quies, quamdiu est motus; in hac autem vita semper in motu sumus, ut ait D. Thom. art. 3. Ideo Ioan. 16. Mulier cum parit, tristitiam habet; et vos igitur nunc quidem tristitiam habetis, et Christus tristis fuit ad mortem Lucae 22. ut observat S. Doctor ad ea loca.

NON esse virtutem, ostendit D. Thomas art. cit. e partium enumeratione.

PROBATUR a S. Thom. quia Gaudium non est habitus operativus, sed est actus ad quem inclinat habitus, qui dicitur: Charitas. Idem enim habitus inclinat ad diligendum, ad desiderandum dilectum, et ad gaudendum de eo; et ideo ab habitu Charitatis non est distinctus habitus, quia omnis virtus Gaudet in suis actibus exercendis, ut docet D. Bonavent. 3. dist. 26. quaest. 2. ad 4. maxime vero convenit Charitati, quae habet pro obiecto bonum, ut bonum per habitum delectat.

PURGATISSIMI animi status est Pax; quare pacificis magis tribuitur esse filios Dei, quam aliis, ut notat Seraphicus in comp. Theol. lib. 5. cap. 54. quia licet misericordia hominem Deo maxime assimilet, quoad exteriora, quoad interiora tamen, magis assimilatur Pace.

PACEM describit S. Doctor opusc. de septem Donis, de Dono timoris, cap. 4. ex D. Augustino, serm. 167. de tempore: Pax est serenitas mentis, tranquillitas animi, simplicitas cordis, vinculum amoris, consortium Charitatis. His ostendit pacem in consensione, et simplicitate, quae est unitas perfecta affectionum in vero bono omnimodo, consistere, ut ait etiam D. Thom. art. 1. Differt vero a Concordia; quia haec est unio cordium, et voluntatum in uno, ut ait D. Bonav. 3. p. centil. sect. 44. et opusc. declaratorio terminorum Theologiae circa finem. Potest vero esse mala concordia, ut notat D. Bonav. in Pharetra, loco citando.

Ex iustitia Regum oritur Pax populorum, ut ait Caesarius Arel. homil. 22. in illud Lucae 17. Regnum Dei intra vos est, apud D. Bonavent. loco cit. de septem donis. Ratio est, quia duae sunt germanae: Iustitia, et Pax osculatae sunt, Psalm. 44.

HANC esse effectum Charitatis ostendit S. Doctor Lib. 4. Pharetrae, et D. Gregor. in registro, lib. 7. indic. 11. et lib. 4. indic. 13. cap. 80. et Lib. 7. indic. 2. cap. 27.

Hanc describit ibi ex D. Augustino serm. 57. de verbis Domini: Pax cunctis est placida, non quaerit alienum, deputat suum, docet amare, quae odisse non novit. Nescit extolli, nescit inflari. Hanc ergo qui accipit, teneat; qui perdidit, repetat, qui amisit, requirat: quoniam, qui in ea non fuerit inventus abdicatur a Patre, exhaeredatur a filio, nihilominus a Spiritu sancto efficitur alienus. Prosequitur ex D. Augustino Lib. 1. de civit. cap. 13. Testamentum Dei, et haereditas, pax est, ut a concordibus consortibus possideatur, non a litigantibus dividatur; ex quo deducit, oppositum pacis esse dissensionem, ideo ea amitesci Apostolus ait, prima Corinth. 14. Non est dissensionis Deus, sed pacis.

Idem ostendit S. Doctor ibi ex D. Augustino lib. 19. de civitate, cap. 12. Pacis intentione bella geri (ait) quia, qui bella volunt, nihil aliud, quam vincere volunt. Victoria autem est subiectio repugnantium; quod cum factum fuerit, pax erit.

Vide S. Doctorem ibi, alios Patres, mira dicentes, referentem.

Hinc pacem non esse sine Charitate, ostendit ad 2. Lucae S. Doctor ex illis verbis: Et in terra pax hominibus bonae voluntatis, idest, iustis. Quia non est pax impiis, ut dicitur: Isaia 57. E contra, iustis dicitur, Philip. 4. et Pax Dei, quae exuperat omnem sensum, custodiat corda vestra. Ideo super pauperculum, contritum corde, et trementem sermones meos, ait Dominus Isaia 66. Declinabo super eum fluvium pacis. Vide Seraphicum ibi, praeclara promentem. Hanc adeo pretiosam observat S. Doctor ibi, et ad 24. Lucae, ut Christus dictus sit Apostolus pacis: Veniens Evangelizavit pacem vobis, Ephes. 2. Ipse etiam dicitur Pax nostra, qui fecit utraque unum, Ephes. 1. Et Pacificans per sanguinem eius sive quae in terris, sive quae in caelis sunt, Coloss. 1. Vide S. Doctorem ad 24. Lucae ad ea verba: Pax vobis.

Ostendit autem S. Doctor allegatis locis, necesse esse ad pacem, ut non habeatur dissensio cum aliis, et secum ipso. Idem sentit S. Thom. hic, et Tannerus disp. 2. quaest. 4. dub. 1. num. 20. et communiter.

Et hoc videtur indicasse S. Augustinus Lib. 19. de civit. cap. 13. ubi describens pacem, ait, esse tranquillitatem ordinis, quia omnia sunt ordinata. Id ipsum indicat D. Dionysius cap. 11. de divin. nominibus, dicens: Pacem esse omnium unitivam, et consensus operativam. Quod si cum aliis consentiat, non secum, habebit concordiam, non pacem; siquidem pax concordiam quidem includit, et addit consensum appetitionum in ipsomet eodem homine. Late tamen pax dicitur ordinata concordia, a D. Augustino Lib. 19. de civitate Dei, cap. 13.

Porro (ait Valentia, punct. 2.) non quaevis omnimoda consensio, et unio appetitionum, est pax, de qua loquimur; sed debet esse consensio in vero bono, ut ostendit S. Doctor illo Isa. 57. Non est pax impiis, Hierem. 6. Dicentes pax pax, et non est pax.

Tres autem gradus unius unionis, seu unitatis, constituentis pacem, recenset S. Bonavent. de gradibus virtutum, cap. 13. Pacis (ait) alius gradus est, cum caro subiicitur spiritui, sive rationi, difficilem se reddens ad omnia mala, perpetranda. ut dicitur: Rom. 6. Non regnet peccatum in vestro mortali corpore, ut obediatis concupiscentiis, et cap. 7. Ego ipse mente servio Legi Dei; carne autem Legi peccati. Altior, cum subiicitur caro spiritui, promptam se exhibens ad omnia bona facienda: Castigo corpus meum, etc. prima Corinth. 9. Altissimus, cum spiritus subiicitur Deo, omnem ordinationem in omnibus animae viribus penitus obsernando. Iste ultimus gradus servatur in caelo.

Item altus gradus est inferioribus parcere, si in aliquo excesserunt, eosque benigne consolari, si in aliquam afflictionem inciderint. Altior est, cum paribus benigne conversari, ita ut faciat eis bonum, quod iuste sibi vellet fieri. Altissimus, voluntatem suam, voluntati superiorum in omnibus conformare.

Item altus gradus est, nullum turbare factis: altior est, nullum turbare verbis, vel alio modo absentem. Altissimus, nullum dare occasionem iustam turbationis.

Item in altum gradum pacis ascendit, qui mala proximorum non publicat. In altiorem gradum, qui bona proximorum non minuit, nec denigrat, nec invertit, sed extollit. In altissimum ascendit, qui defectibus eorum compatitur, et profectibus eorum ex corde congratulatur.

Vide eundem S. Doctorem de Donis Spiritus sancti, et de Dono Timoris, cap. 4. referentem gradus Pacis.

Quomodo autem Charitatis effectus sit pax: an sit actus eius, vel relatio consequens Charitatis actum; est quaestio de nomine, ut ait Valentia. Nam Caietanus dicit, esse relationem consequentem, quae est unio appetitionum, sive tranquillitas, ut dicebat D. Augustinus 19. de civit. cap. 13. At D. Thom. art. 4. omnino videtur velle, eam esse actum, de quo exter praeceptum, Marci 9. Pacem habete inter vos, sed utroque modo Pax videtur effectus Charitatis, ut ait Valentia. Significat enim etiam fundamentum relationis illius, quod est idem velle, et nolle, qui est actus Charitatis, ut monet Tannerus disp. 2. quaest. 4. dub. 1. num. 23.

Hinc videbis, quid velit S. Dionysius cap. 11. de Divinis nominibus, docens, Pacem esse omnium unitivam, et consensus operativam.

Non est autem necessaria alia virtus ad pacem producendam, quam Charitas, quia habita Charitate, facile habetur unitio affectionum omnimoda, propter non remanet alia difficultas, propter quam necessariae sunt novae virtutes.

Ex his habes, pacem diversis rationibus numerari, tum inter Beatitudines, Matth. 5. tum inter fructus Spiritus, Galat. 5. Est enim quaedam beatitudo, quatenus est actus virtutis perfectae, puta Charitatis, seu status virtutis ipsius, in quo est delectatio in Deo, sine contradictione carnis, mundi, et diaboli; vel si est aliqua, inefficax est, ut docet D. Bonavent. Lib. 5. Compend. Theol. cap. 54. Est vero fructus, quatenus est quoddam bonum ultimum, quod habet iucunditatem, sive delectationem, ut ait S. Bonavent. loco cit. cap. 57. et D. Thom. art. 4. ad 1. et Valentia disp. 3. quaest. 6. puncto 2. circa finem.

Sequitur etiam, nullam rem esse, quae suo modo non expetat pacem, ut docet D. Thom. art. 2. et ostendit D. Augustinus Lib. 19. de civitate, cap. 12. apud D. Bonavent. loco cit. Phaeratre. Ratio est, quia omnis res, modo convenienti naturae suae, expetit bonum, et perfectionem sibi congruentem vult obtineri sine ulla repugnantia; atque adeo nullo etiam repugnante appetitu. Quod ipsum est, pacem habere. Atque hanc rationem innuit D. Augustinus dicens: Sicut nemo est, qui gaudere nolit, ita nemo est, qui nolit habere pacem, nimirum quia tunc aliquis gaudet, quando bonum possidet cum quiete, et tranquillitate, atque adeo cum pace. Ideo pretiosum thesaurum nobis Christus linquens, eamque commendans, saepe refricat Marci 9. Lucae 24. Ioan. 14. et 20.

Postremo sequitur, non sine causa in Scripturis tantopere commendari pacem, nihil enim expetibilius est, quam bonum tranquille possidere. Quamobrem Angeli in Christi Nativitate, cum vellent maximum bonum hominibus nunciare, annunciarunt: Gloria in Excelsis Deo, et in terra pax hominibus, ut eleganter prosequitur D. Bonavent. ad 2. Lucae. Ideo enim, ut dixi, Christus ipse factus est Apostolus annunciator pacis, eam sanguine suo acquirens, ut ait Apostolus locis supra citatis. Et Evangelium nostrum est Evangelium pacis, ut dicitur Isaiae 52.

Hinc formulam illam salutandi docuit: Pax vobis, Lucae 24. et Ioan. 20. ut eleganter prosequitur S. Bonavent. ad ea loca. Ubi etiam ostendit quanto pretio eam redemerit: Disciplina enim pacis nostrae super eum, Isaiae 53. sic vita sua acquisivit thesaurum hunc infinitum, ut dans pacem, auferret maximum malum, quod est dissensionis: Dicitur enim Ephes. 2. Deus pacis, non dissensionis, ut supra etiam notavi.

Porro regulam obtinendi pacem tradit Apostolus, Galat. 6. Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Iesu Christi: per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo, et quicumque hanc regulam secuti fuerint, pax super illos.

Hanc regulam interpretatur S. Bonavent. esse regulam Fratrum Minorum, quippe quae omnimodam abnegationem sui praecipit, ut late prosequitur in expositione, in cuius Prooemii locum ponit haec verba Apostoli: Mihi autem, etc. ut supra.

Porro Pacis praeconia egregia vide in D. Bonavent. in Diaeta, tit. 7. cap. 6. ubi eam ostendit, coeli Idioma, quo Angeli, et Christus usi sunt.

De Misericordia.

Quid sit MISERICORDIA.

Misericordia definitur a D. Bonavent. 3. part. Centil. sect. 44. Misericordia est virtus, per quam intimis super calamitate afflictorum moveris. Haec virtus nihil humanum a se alienum putat; aliorum damna, vel commoda, sua aestimat.

Eruitur ex D. Augustino 19. de civit. cap. 5. ubi sic eam definit, seu describit: Misericordia est alienae miseriae in nostro corde compassio, qua utique, si possumus subvenire, compellimur.

Valentia sic ex D. Thom. art. 1. D. Augustino loco cit. et Aristotele 2. Reth. cap. 8. Misericordiam describit: Misericordia est dolor, sive tristitia de malo alieno involuntario, aestimato ut proprio, et aliquo modo contra personae miserabilis dignitatem, cui subvenire velit miserans, quantum in ipso est, et commode possit.

Dicitur a D. Bonavent. Virtus; est enim distincta virtus a Charitate, ut docet Apostolus Coloss. 3. ubi primo docet: Induite viscera Misericordiae, benignitatem, humilitatem, modestiam, patientiam; mox vero ait: Super omnia autem haec, Charitatem habete.

Probatur, quia habet peculiare obiectum, idest malum alienum, et calamitates afflictorum, ut sublevabiles opera nostra. Haec autem est ratio peculiaris obiecti, et in executione efficaci peculiarem difficultatem parit in actu misericordiae. Profecto enim in sublevanda efficaciter aliena miseria, manet difficultas praecipua, etiam habenti Charitatem.

Observa vero, in descriptione ultimae misericordiae, poni, quod sit tristitia de aliena miseria; nam, ut docet Damascenus 2. de fide, cap. 14. Misericordia est quaedam species doloris, seu tristitia de malo proximi sane, sed aestimato ut proprio.

Dicitur de malo involuntario; nam miseria stat in patiendo involuntarie; sicut Beatitudo, cui miseria opponitur, consistit in hoc, ut quis habeat ea bona, quae vult, iuxta illud Augustini, Lib. 13. de civit. cap. 4. Beatus est, qui habet, quidquid vult, et nihil mali vult. Neque tamen oportet, miseriam illam esse omnino involuntariam; possumus enim misereri peccatoris, ut docet D. Thomas art. 1. ad 1. ex D. Gregorii sententia, homil. 34. in Evangelia.

Deinde dicitur de malo alieno aestimato proprio. Tristitia enim, et dolor sunt de malo proprio: Unde motivum misericordiae debet aliquo modo respicientem tangere, ut docet D. Thom. art. 2. Unde quando S. Doctor in explicatione terminorum Theologiae, circa finem describit misericordiam: Misericordia est compassio miseriae, et indigentiae proximi; non intendit tradere definitionem, sed terminum explicare; alioqui addidisset: Miseriae proximi, tanquam propriae.

Quae, et qualis Virtus sit MISERICORDIA.

Praeclare S. Doctor de Misericordia disserit locis allegatis. Ostendit autem primo, Misericordiam esse Virtutem peculiarem insignem, quae circa miserias proximi sublevandas, eo affectu tanquam proprias versatur; ut ait etiam D. Thom. art. 1. et 3.

Deinde eam praefert caeteris virtutibus, praecipue insignioribus.

Primo quidem eam praefert Poenitentiae, quia haec immolat corpus; illa vero animam. Corporalis enim exercitatio, idest, poenitentia, ad modicum utilis est. Pietas vero ad omnia, ut habetur, prima Timothei 4. promissionem habens vitae.

Secundo superat Iustitiam: Ideo reos liberat, Matth. 5. Beati Misericordes, quoniam ipsi Misericordiam consequentur. Ex Matth. 6. Si dimiseritis hominibus peccata eorum, et Pater vester coelestis dimittet peccata vestra. Lucae 6. Dimittite, et dimittemini. Proverb. 19. Foeneratur Domino, qui miseretur proximo. Id etiam affert in argumentum, quia in Deo, Misericordia superexaltat iudicium, Iacobi 2. et Psalm. 144. Miserationes eius super omnia opera Eius. Hoc vero innuit, valere solum in eo, qui non habet superiorem, ut ait D. Thom art. 4.

Praecipue vero ostendit, aliqua ratione esse Charitate praestantiorem. Ratio est, quia utitur etiam D. Thom. Nam Charitas solum diligit, et ita quasi finitus in altero continetur, tendens in bonum dilectione: Misericordia autem redundans super ripas effunditur, communicando se inferioribus agentibus, et ideo non solum bona proximorum, sed etiam mala libentissime portat.

Secunda Corinth. 11. Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror? Itaque misericordia, in se considerata, superat Charitatem.

Duobus autem modis haec doctrina potest ad Charitatem, et Misericordiam accommodari. Uno modo, ut sunt quidam habitus boni, idest virtutes, quae secundum rationes suas adaequate inveniuntur in homine: inadaequate vero etiam in Deo, praecisis formalitatibus, scilicet habitus, quae dicunt imperfectiones, et hoc sensu comparari Charitatem, et misericordiam secundum se, et secundum perfectionem, quam exigit in seipsa, sine respectu ad obiectum, vel subiectum, et solum considerando rationem actus etiam. Hoc sensu ait Valentia, locutum D. Thomam; nam comparat has virtutes, ut habitus sunt, quorum alter est ad amandum; alter ad sublevandam, ut notat Tannerus disp. 2. quaest. 4. dub. 2. num. 31.

Secundo possunt considerari, non ut habitus sunt, sed abstractissima ratione, quatenus misericordia est sublevativa miseriae: Charitas autem est facultas diligendi Deum; et hoc modo intelligi D. Thomam, aiunt Caietanus, et Bannes, Misericordiam quidem, sua abstractissima perfectione esse meliorem Charitate: Nam id, quod consistit in sublevando alienam egentium miseriam, et defectus, debet esse actus purus, non potentialitate quadam, seu carentia; alioqui non poterit ad actum reducere egentiam; et hoc sensu resplendet in Deo, qui est actus purus infinitus, qui potest omnes defectus, et potentialitates replere.

Quoad D. Bonav. arbitror, eum locutum utroque sensu. In priori quidem, quia comparat habitum Charitatis, et alios, cum habitu misericordiae in genere, ut constat allatis supra exemplis. In hoc vero posteriori sensu; quia aliqua affert exempla misericordiae Dei e Scripturis, id indicantia, ut vidimus. Itaque utroque modo perfectior misericordia in se considerata videtur.

Enim vero, si considerentur ambae in ordine ad subiectum; melior est Charitas in eo, qui non est supremus, quatenus summa perfectio stat in unione cum summo bono; quod si sit summum bonum; tunc maxima perfectio est diffundere bonitatem ad omnes inferiores. Vide S. Doctorem, ponentem etiam motiva, quibus commoveamur ad misericordiam loco cit. Dices. Primum motivum est considerare miseros esse nostrae naturae. Unde Matth. 23. Omnes enim vos fratres estis, et Isa. 58. Cum videris nudum, operi eum, et carnem tuam ne despexeris. Secundum motivum misericordiae est propria indigentia et miseria; homo enim considerans propriam miseriam, compatitur alienae, unde Ecclesiastici 31. Ex te ipso intellige, quae sunt proximi tui.

Tertium motivum est Christi, et membrorum eius unitas, et in ea amor, ut sibi reputet factum, quod pro eis fit, seu profunditur, Matth. 25. Quod uni ex minimis meis fecistis, etc. In calce vero recenset opera quatuordecim misericordiae. Ipsum vide mira promentem.