Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

An debeat, possitque DEUS in via amari ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente, et omnibus viribus.

HAERETICI omnes nostri temporis, legem divinam esse impossibilem homini, etiam iusto, conclamant. Hinc vero aliud deducunt, opera omnia esse peccata mortalia. Sic Lutherus, Lib. de libertate Christiana, et in assert. art. 2. 31. 32. 36. Calvinus Lib. 3. Instit. cap. 14. §. 9. et in Antidoto, sess. 6. cap. 11. et Lib. 2. Instit. cap. 7. §. 5. id maxime urget de hoc praecepto diligendi Deum ex toto corde, etc. Sequuntur Kemnitius in Examine, Philippus de Locis et confessione Augustana.

CATHOLICA Fides docet, praecepta Divina, maxime vero hoc dilectionis Dei ex toto corde, non esse impossibilia observatu.

QUONIAM vero Legem Dei possibilem late ostendi prima secunda, Tract. de Legibus, disp. 1. quaest. 9. et Libertatem ad eam defendi Tract. de anima disput. 9. quaest. 3. nunc de hoc praecepto agam; et quia in hoc consistit Legis observantia, manebit probatum de omnibus.

PROBATUR ergo primo a D. Bonavent. quia: Hoc est maximum, et primum mandatum, Matth. 22. a Deo datum nobis in via, et modum ipsum imperat: Ex toto corde, ex tota anima, etc. Ergo potest observari. Crudeliter enim Deus sub poena damnationis praeciperet id, quod est impossibile. Quare SS. Patres propositionem illam anathemate damnant, Deum praecepisse impossibilia, ut advertit S. Bonavent. in fundamentis, et Concilium Trident. sess. 6. cap. 11. Estque argumentum S. Ioannis Chrysost. Hom. 8. de Poenit. ubi ait: Nequaquam Dominum accuses; haud mandat impossibilia, et D. Augustini Lib. de natura et gratia; cap. 69. ubi ait: Eo ipso, quo firmissime creditur, Deum iustum, et bonum, impossibilia non potuisse praecipere; hinc admonemur, et in facilibus, quid agamus, et in difficilibus quid petamus. Omnia quippe facilia fiunt Charitati, cui uni Christi sarcina levis est. Idem habet Lib. de peccatorum meritis, cap. 3. et 6. et Lib. de gratia, et Lib. arbitrio, cap. 16. apud Bellarminum Lib. 5. de Iustificatione, cap. 10. et Lib. de monachis, cap. 13. Sane Tyrannis omnibus deterior, atque crudelior foret, si praeciperet sub poena aeternae damnationis, etiam suis amicis ea, quae impossibilia sunt. Hinc D. Augustinus: servum pigrum non damnaret, si ea quae nullo modo fieri poterant, imperaret.

PROBATUR vero secundo, hoc praeceptum dilectionis Dei, et proximi esse possibile, Psalm. 118. Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum. Philip. 4. Omnia possum in eo, qui me confortat. Sane praecepta Dei non nudis viribus arbitrii, sed Dei gratia agnoscimus observabilia, ut ostendi Tract. de gratia, disp. 1. quaestionibus 11. 12. 13. et 14.

ID ostendunt Scripturae, testes, mandata de facto observari ab his, qui diligunt, quos amicos vocat Deus. Ioan. 14. Qui diligit me, sermonem meum servabit, ut observat ibi S. Doctor. Rom. 13. Qui diligit proximum, Legem implevit. Galat. 5. Omnis Lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum, sicut te ipsum. Hoc autem dicitur, quia amatur proximus in ordine ad Deum; unde et praeceptum dilectionis Dei impletur, ut dixi quaest. 29. cum Seraphico; et prima secundae, Tract. de gratia, disp. 1. quaest. 12. Ioan. 13. In hoc cognoscent omnes, quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem. Nec possemus amici Dei fieri, si non possemus diligere. Supra enim ait Ioannes 15. Vos amici mei estis, si feceritis, quae ego praecipio vobis. Quid autem praecipiat, explicat ibi: Hoc est praeceptum meum, ut diligatis invicem. Deuteronomii 30. praeclarum habes testimonium: Circumcidet Dominus Deus tuus cor tuum, et cor seminis tui: ut diligas Dominum Deum tuum in toto corde tuo, et in tota anima tua.

DAVID etiam dicit Psalm. 118. In toto corde meo exquisivi te, et Lib. 3. Reg. 14. Non fuisti sicut servus meus David, qui custodiuit mandata mea, et secutus est me in toto corde suo, faciens quod placitum esset in conspectu meo, et Act. XIII. Inueni virum secundum cor meum, qui faciet omnes voluntates meas.

De Iosia Lib. IV. Regum XXIII. Similis illi non fuit ante eum Rex, qui reuerteretur ad Dominum in omni corde suo, et in tota anima sua, et in uniuersa virtute sua.

De Asa, et populo, secundo Paral. XV. dicitur: In tota voluntate sua quaesierunt Dominum, et inuenerunt.

De Iosue dicitur, cap. XI. Sicut praeceperat Dominus Moysi seruo suo, ita praecepit Moyses Iosue, et ille uniuersa compleuit: Non praeteriit de uniuersis mandatis, nec unum quidem verbum, quod iusserat Dominus Moysi. Nec dubium, quin eadem dici queant de Abraham, Moyse, Samuele, et aliis.

In testamento nouo, Lucae I. dicitur de Zacharia, et Elisabeth: Erant iusti ambo ante Deum, incedentes in omnibus mandatis, et iustificationibus Domini sine querela.

De Apostolis Ioan. XVII. Tui erant, et mihi eos dedisti: et sermonem tuum seruauerunt, et Lucae XII. vocantur amici: Dico autem vobis amicis meis. Ioan. XV. Vos amici mei estis; et tamen dixerat ibi, solos eos esse amicos, qui praecepta seruant.

Haec vero non soluunt sectarii, respondentes, dicta esse per non imputationem: Scripturae enim praeclare dicunt, illos obseruasse mandata Domini.

Ideo S. Doctor ad ea verba XIII. Ioan. In hoc cognoscent omnes, quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad inuicem, obseruat, Charitatis executionem esse testimonium discipulatus Christi, ut ait D. Gregorius Lib. XX. moral. cap. IX. Charitatis inquam non imputatae, sed de qua Ioan. prima, cap. III. Non diligamus lingua, sed opere, et veritate. Diligamus alterutrum, sicut mandatum dedit nobis, et Rom. XI. Charitate fraternitatis inuicem diligentes. Et ad XV. Ioan. ad ea verba. Haec mando vobis, ut diligatis inuicem. Maiorem Charitatem, nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Ea autem Charitate ait, haec nos operari, Quae diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis, nempe dono interno cooperante, non extrinseca imputatione. Hoc testimonio etiam Concilium Trident. sess. VI. c. VII. Iustificationem non mera imputatione fieri grauiter cum D. Bonauent. infert. Et ad ea verba Lucae primo: Erant autem iusti ambo ante Deum, obseruat, tales fuisse, et asseri interius in oculis Dei. Iusti enim tales sunt intus. Ideo Sap. V. Iusti in perpetuum viuent, et cogitatio illorum apud Altissimum: et ideo de hoc, Genes. VI. Noë vir iustus, atque perfectus fuit in generationibus suis, cum Deo ambulauit. Primo Reg. XVI. Dominus enim intuetur cor. Sic et Ezech. IV. Reg. XX. dicit: Memento quomodo ambulauerim coram te in veritate, et in corde perfecto.

Ideo et David vir erat secundum cor Dei, ut dicitur locis allegatis. Deus autem intuetur cor, primo Reg. XVI. ut supra; quam rationem obseruat loco cit. Seraphicus Doctor. Nam qui vere non obseruat unum praeceptum, etiamsi caetera seruet, factus est omnium reus, ut ait Iacobus, capite II.

David ipse, Psalm. CXVIII. Ad omnia mandata tua dirigebar; viam mandatorum suorum cucurri, ut obseruat S. Doctor ad eum Psalmi locum. Ait et Psalm. LVIII. sine iniquitate cucurri, et direxi. Et Apostolus Philip. II. Non in vacuum cucurri. Tunc sane, cum dilatasti cor meum, tua scilicet gratia prius emollitum.

Vere enim cor emollitur, ut dicitur II. Paral. XXXIU. Quoniam audisti verba voluminis, et emollitum est cor tuum, et humiliatus es in conspectu Dei. Heb. XIII. Optimum est gratia stabilire cor. Haec sane internas motiones innuunt. Quae omnia, aliaque supradicta obseruat S. Doctor, quasi Sectariorum insanias praeuidisset.

Probatur tertio a D. Bonauent. Diligere Deum ex toto corde, est diligere dulciter, sapienter, et fortiter, ex D. Bernardo, serm. XX. in Cant. et ex D. Augustino. Est diligere sine errore, sine contradictione, et sine obliuione. Lib. I. de doctrina Christiana, cap. XXII. sed hoc totum potest in statu viae: Ergo etiam tenetur. Alia vide in Bellarmino: Huc etiam recurrunt, quae dixi tom. IV. de actibus hum. disp. XVII. quaest. X. ad proposit. I.

Obiiciunt primo haeretici. Praeceptum hoc non potest in vita impleri perfecte, ex D. Augustino Lib. contra Caelestinum, post XVI. resp. ubi ait: Cum inest aliquid concupiscentiae, non omnimode ex tota anima diligitur Deus. Et Lib. de spiritu et litt. cap. ultimo ait: Ad illam vitam iam immortalem pertinet: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc. Ad hanc autem; Non regnet peccatum in vestro mortali corpore, etc. Ad illam, Non concupisces: Ad istam, Post concupiscentias tuas non eas. Similia dicit D. Bernardus sermone L. in Cant. et D. Thom. II. II. quaest. XLIV. art. VI. et quaest. CLXXXIU. art. III.

Oportet primo videre, quid significetur illis variis expositionibus praecepti. Primo enim Deuter. VI. sic habetur: Diliges ex toto corde, ex tota anima, et ex tota fortitudine tua. Matth. XXII. dicitur: Ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente. Marc. cap. XII. Ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente, ex tota virtute. Lucae X. ex tota corde, ex tota anima, ex omnibus viribus, et ex tota mente.

Quidam ex Patribus existimant, ea esse diuersa, ideo conati sunt distinctionem eorum ostendere, ut, videlicet Anima significet partem vegetatiuam, Cor sensitiuam, Mens intellectiuam, ut refert Bellarminus cap. XI. vel per Cor, vires naturales, idest vegetatiuam; Per Animam, animales, idest sensus; per Mentem, vires rationales. Ita Theophylactus, et fere Gregorius Nyss. apud Tostatum.

Melius ad mentem Patrum explicatur a D. Bonauent. dist. XXVII. dub. III. sic: Quod quamuis Charitas immediate respiciat actum Concupiscibilis, circa quem primo consistit; tamen actus illarum virium respicit ut disponentes (ut ait etiam Tostatus:) Unde omnes vires animae quodammodo ordinantur ad ipsam dilectionem, sicut ad id, quod habet rationem completam respectu omnium virium; et quoniam vires superiores animae sunt tres, ideo tres apponuntur conditiones. Rursus, quia ternarius virium animae dupliciter habet distingui, ita ut unus illorum modorum non discordet ab alio: Haec conditiones circa actum diligendi respicientes vires animae duplici modo distinguuntur. Uno enim modo distinguuntur vires animae, secundum quod in eis consistit imago, et dicuntur in mente esse tres potentiae, nempe; Memoria, Intelligentia, et Voluntas: Et sic secundum istas tres vires, tres apponuntur conditiones, quarum una respicit intelligentiam, scilicet ex toto corde, ut ait Glossa; altera voluntatem, scilicet, ex tota anima, tertia memoriam, scilicet ex tota mente, et sic assignantur istae tres conditiones a Matthaeo, et exponuntur a D. Augustino Lib. I. de doctrina Christ. cap. XXII. Ex toto corde, idest ex toto intellectu sine errore. Ex tota anima, idest ex tota voluntate sine contradictione. Ex tota mente, idest ex tota memoria sine obliuione. Alio modo distinguuntur vires animae in Rationalem, Concupiscibilem, et Irascibilem; et secundum hoc tres apponuntur conditiones, quarum una respicit Rationalem, idest ex toto corde. Alia Concupiscibilem, nempe ex tota anima. Tertia Irascibilem scilicet ex tota fortitudine, et sic assignantur in Deuteronomio, et explicantur a Bernardo, serm. 20. in Cant. Ex toto corde, idest, sapienter. Ex tota anima, idest dulciter; Ex tota fortitudine, idest fortiter, ut non seducamur fallaciis, non abducamur blanditiis, non frangamur iniuriis, et ad haec tria reduci possunt illa tria, quae tanguntur: Ex corde puro, conscientia bona, et fide non ficta. Nec est in istis aliqua repugnantia, quia Irascibilis, et Memoria confortantur in actu: et ideo una virtus est utriusque reformativa, et una dos utriusque perfectiva, et unam respicit principaliter; alteramque ex consequenti: Itaque, ubi dicitur in Deuteronomio ex tota fortitudine, In Matthaeo dicitur: ex tota mente. Et haec est ratio, cur haec conditio ex tota mente, ultimo loco ponitur. Vide Gregorium Nyss. Lib. de creatione hominis, cap. 8. Theophylactum, et Anselmum in commentariis, cap. 22. Matth. D. Augustinum, D. Bernardum loco cit. et Tostatum in 22. Matth. quaest. 171. ubi sic explicat, ut ex toto corde, etc. dicat vires internas; ex tota fortitudine, executivas, quae est expositio D. Bonavent. ad 10. Lucae. Quia enim ad perfectum modum diligendi Deum requiritur, ut referamus in eum omnes cogitationes, omnes affectiones, omnes operationes. Ideo Deuter. 6. dicitur: ex toto corde, cogitationes; ex tota anima, affectiones: ex tota fortitudine, operationes, et vires executivas intelligit: Et quia intellectiones sunt cogitativae cordis, et memorativae mentis; Ideo Lucas, et Matthaeus addunt ex tota mente, in quo Legem explicuit, et quia, qui refert quod interius est, scilicet actum memoriae, intelligentiae, et voluntatis in Deum, per consequens refert opera; ideo in his tribus clauditur relatio omnium virium apud Lucam. Vide S. Doctorem, omnes fere expositiones referentem.

INNVIT vero particulam, ex omnibus viribus esse inclusivam omnium, atque omnia idem significate, ut pro viribus amemus Deum, ut notat etiam Bellarminus; multa vero exprimi maioris gratiae expressionis. Sic etiam sentiunt Hilarius, Hieronymus, Chrysost. ad 22. Matth. Ambrosius ad cap. 10. Lucae. Hanc sensum esse magis Scripturae conformem ait Bellarminus hic, et Maldonatus ad 22. Matth. ubi ait, id velle D. Augustinum Lib. 1. cap. 22. Tom. 3. de doctrina Christ. dicentem: Cum autem ait, Toto corde, tota anima, tota mente, nullam vitae nostrae partem reliquit, quae vacare debeat, et quasi locum dare, ut alia re velit frui, sed quicquid in animum diligendum venerit, illuc rapiatur, quo totius dilectionis impetus currit. Ex quibus impietatem Calvini infert dicentis, Deum sic praecipere impossibilia; cum solum praecipiat, ut pro viribus amemus, adiutis gratia, nunquam deficiente.

QUO vero ad illam particulam replicatam (ex toto) refert D. Bonavent. duas expositiones. Altera est, praecipi totalitatem affectuum, et virium; ita ut praeceptum hoc Charitatis, quae est finis Legis, et complementum perfectionis, imponatur graviter quo ad media, et indicetur finis, quae est perfectio; ita vero, ut si perfectionem finis non assequamur in hac vita, non peccemus; sicuti, si Rex praeciperet exercitui: Capite urbem; non essent puniendi milites, si finem non assequerentur, sed si non pugnarent. Si autem pugnarent fideliter, satis esset ad implendum praeceptum. Igitur dicunt SS. Augustinus, Bernardus, et Thomas, praecipi hic media, et indicari finem, qui in hac vita non potest perfecte obtineri, atque adeo praeceptum hoc solum in altera vita perfectissime adimpleti; ita vero dari locum consiliis, quae alia media, praeter praecepta, apponunt. Hanc expositionem laudat Tannerus diff. 2. quaest. 4. dub. 4. num. 76. ubi concludit, impleri hoc praeceptum in ordine ad finem, etiamsi finis nequeat hic attingi.

SECUNDA expositio, quae est magis Scripturae consona, ut notat etiam Bellarminus, quamque recipit S. Bonaventura, est; hoc praecepto: ex toto corde, non praecipi omnes actus cordis, vel omnem intensionem possibilem, ita ut nihil corde agamus, quam Deum diligere; sed solum, ut amemus Deum tali amore, ut in anima nostra nihil ei praeferamus, vel aequemus, atque adeo hoc praecepto non contineri finem, sed solum media, hoc sensu moderata quo ad appreciationem; ex quo habes, servari hoc praeceptum: dummodo in Deo ponatur ultimus finis, non in alia re, avertendo se a Deo lethaliter.

HUNC sane modum Charitatis esse intentum, et nil amplius; esseque Scripturis magis consonum, probatur; quia hoc praeceptum ex Scripturis asseritur facile, Deuter. 10. Et nunc Israel, quid Dominus Deus tuus petit a te, nisi ut timeas Dominum Deum tuum, et diligas eum, ac servias ei in toto corde tuo, et in tota anima tua, et cap. 13. Tentat vos Dominus Deus vester, ut palam fiat, utrum diligatis eum an non in toto corde, et in tota anima vestra, et Lucae 10. quaerenti Iurisperito, Quid faciendo vitam aeternam possidebo? Dominus respondit: In Lege quid scriptum est, quomodo legis? ait ille: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde, etc. Et Dominus: Hoc fac, et vives. Christus dat regulam: Si praecepta mea servaveritis, manebitis in dilectione mea, ut notat Bassaeus num. 8.

DEINDE Dominus promisit, se facturum, ut in hac vita adimpleremus hoc praeceptum Deuter. 30. allegato, et Hierem. 24. Dabo eis cor, ut sciant me, quia ego sum Dominus: et erunt mihi in populum, et ego ero eis in Deum: quia revertentur ad me in toto corde suo.

MULTOS etiam observasse hoc praeceptum, testantur scripturae multae supra.

TANDEM Patres summo consensu testantur, nil impossibile praecipi nobis. Vide Origenem homil. 9. in Iosue. Basilium in illud: Attende tibi. Hilarium in Psalm. 118. ad ea verba: Latum mandatum tuum nimis. Hieronymum Lib. 3. cont. Pelagianos, apud D. Bonaventuram hic. Augustinum Lib. de natura, et gratia, cap. 69. et in Psalm. 56. Bernardum serm. 50. in Cant. ubi in hanc posteriorem sententiam magis propendet, quae est D. Bonavent. ut notat Bellarminus. Hanc sequuntur communiter apud Aragonium q. 26. art. 2. Tannetum disp. 2. quaest. 3. dub. 3.

Ex hac expositione colligit Bellarminus cum S. Bonavent. ad argumenta, huic praecepto non contraveniri peccatis venialibus, quia non avertunt ab ultimo fine.

DEINDE non adversari eidem praecepto motus inordinatos involuntarios concupiscentiae, etiam circa materias graves; quia, cum Charitas stet in voluntate, non opponuntur ei motus appetitus, qui non sint voluntarii. Ex quo etiam ruunt opiniones tumultuariae sectariorum apud Bellarminum Lib. 5. de amissione gratiae, cap. 10. ubi concupiscentiam indomabilem conclamant, omnesque eius actus mortales, etiamsi involuntarii; quod errare nituntur ex confessione Apostoli ad Rom. 6. 7. et 8. sed horum infamiam repuli prima secunda, Tract. 4. De peccat. disp. 1.

EA Edepol indomita est sectariis, qui laxis habenis ad omne facinus irrumpunt, desperati magis quam concitati. Indomita est Luthero, qui et Monialem Catharinam Bernensem, e monasterio raptam, violavit, et in pseudo-coniugium duxit. Indomita est Calvino, qui infandis, et spurcissimis abominationibus demersus, igne Pentapolis cremandus, putredine vermium consumptus est, sicuti et Lutherus in sinu Bernensis animam inferno efflavit. Indomita est Theodoro Bezae, illi Galliarum Antechristo, qui in teneros pueros incensus, ut prius nutriebatur in croceis, postremo amplexatus est stercora; qui seditiones Hugonoticas in regno illo nobilissimo adeo commovit, excitavit, incendit, ut Gens illa bellatrix praeclatos de barbaris olim revectos gloriose triumphos, in propriorum civium stragibus, et sanguine merserit.