Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Quae conditiones ad bellum iustum requirantur.

PRAECLARE post D. Augustinum Lib. 22. contra Faustum, cap. 74. et epist. 5. et 207. hac de re scripsere D. Thom. hic Alens. 3. part. quaest. 76. memb. 3. Gandau. quodl. 15. quaest. 16. Gabr. 4. dist. 15. quaest 4. Victoria relect. de Iure belli, Castro Lib. 2. de iusta haeret. punit. cap. 14. Couar. relect. in cap. Peccatum de regulis iuris, part. 2. §. 9. et 10. Bellarm. Lib. 3. de moribus Ecclesiae, cap. 14. Bannes, Caietanus, et alii Thomistae hic, Valentia quaest. 16. puncto 1. Tannerus disp. 2. quaest. 6. dub. 3. Syluester, et alii Summistae, verbo Bellum. Canonistae 23. quaest. 1. 2 et 3. et D. Bonauent. in speculo animae, cap. 1. ad finem, et in Bibliis pauperum, cap. 82. ubi e Scripturis mira colligit exempla, egregie probantia integritatem, orationesque Sanctorum magis ad victoriam conducere, quam arma.

PRIMO autem tres conditiones ad iustum bellum requirit S. Doctor in speculo animae, cap. 1. ex D. Augustino. Prima est authoritas legitima. Ita S. Augustinus loco citato, contra Faust. cap. 74. Secunda est causa iusta; sic D. Augustinus quaest. 10. in Iosue. Tertia est intentio bona; ita S. Augustinus epistola 207.

QUOAD primam conditionem solus Princeps, vel Respublica, absolute dominantes, possunt offensivum bellum indicere. Hinc Principes, qui sunt partes alicuius totius dominii, id nequeunt: ita, Molina disp. 100. Tanner. num. 30. et communiter. Ad defensivum autem omnes populi, et Magistratus admittuntur, quia cuique licet vim vi repellere.

QUOAD secundam causam oportet, esse contra hostem, iniuste, graviter laedentem, et ut monet D. Augustinus loco cit. Referam autem iniurias certas, ob quas possit bellum indici, quas refert D. Bonavent. in Bibliot. pauperum, cap. 82.

PRIMA est, si negetur id, quod debitum est: sic filii Israel debellarunt Amorrhaeos, quia eis transitum innoxium negarunt Num. 21. et advertit S. Augustinus quaest. 43. in Lib. Numerorum.

NEQUE vero iustam causam habuit Iulius Caesar, eo quod Romani aditum ad urbem negarent, ut putant Alphonsus a Castro lib. 2. de lege poen. cap. 14. et Coar. loco cit. §. 9. nam tenebatur ille ad Rubiconem arma deponere, cum esset subditus Reipublicae, id iubenti. Neque iustum bellum Indis infertur, eo quod negant liberum accessum ad suas prouincias. Ita Molina disp. 105. Tanner. num. 34. si tamen non resistant fidei praedicationi.

SECUNDA causa est, pro rebus propriis recuperandis. Sic pugnavit David contra Isboset, 2. Reg. 2.

TERTIA causa est ad resistendum invasoribus Reipublicae. Sic pugnarunt saepe Iudaei adversus Philisthaeos, et Machabaei contra Antiochum, et Demetrium.

QUARTA, si hostibus iniquis suppetias exhibent; sic pugnavit David contra Siriam Damasci, eo quod ferebat opem Adarezer, 2. Reg. 8.

QUINTA, ad ulciscendam publicam iniuriam. Sic Dauid pugnavit adversus Hannon, qui nuncios vilipendio dimiserat 2. Reg. 10.

SEXTA adversus rebelles subditos, sic Dauid 2. Reg. 20. Unde iustum esse bellum contra pertinaces haereticos, infert D. Gregorius Lib. 1. Registri, cap. 72.

SEPTIMA, si aliqui publicos malefactores defendant, ut docet D. Augustinus quaest. 10. in Iosue, sic Iudicum 20. pugnarunt Hebraei contra Beniamitas, suos contribules.

OCTAVA, ob violatum pactum; exemplum habes in Iotam, et Iosaphat 4. Reg. 3. Itaque causa iusti Belli est sola iniuria, aut iure defensionis repellenda, aut iure commutativae iustitiae compensanda, aut iure vindicativae ulciscenda, idque, cum aliunde debita satisfactio non praestatur. Ita cum D. Augustino Lib. 22. contra Faustum, cap. 74. fatentur omnes.

CONTRA infideles autem, non Baptizatos, agere Bellum, laudant Castro, et alii; sed communis sententia est, id non licere; non enim ad hoc ius habet Princeps aliquis, nisi ut membrum Ecclesiae, quae non habet ius in non sibi subditos.

In hoc vero nonnullos Christianae militiae exercitus aberrasse narrat Archiepiscopus Valentinus in historia Americae, qui bellum miserrimis Indis, religionis conciliandae gratia, inferentes, gentem illam ad internecionem usque deleverunt: Id sane Evangelium non praecipit, ut ea immanitate gentes perimantur, sed ut summa humanitate, et patientia redimantur, potiusque esset proprium pro illis sanguinem labore, et longanimi praedicatione impendere, quam ipsorum cruorem in rivos ita deducere; ut enim oves sint Apostoli, praecipit Christus, non immanus, sed linguae gladium, verbum scilicet Dei, omni gladio ancipiti penetrabilius, ipsis tradens.

POTEST autem, qui Iuste bellum infert, alios sibi in adiutorium, et belli societatem advocare; sic enim et Machabaei Romanorum foedus expostularunt, ut Notat Tannerus num. 52. sic etiam ubique gentium, dum bella geruntur, fieri exploratum habemus; Non renuo tamen, ubi Christiani nominis Scandalum in se imminet, id non licere; Ita Molina disp. 112. Azorius Tom. 1. lib. 8. cap. 25. quaestio 14. et Tannerus ut supra.

Verum cum tam nota sit advocantis necessitas, ut id agere compulsus in propriam defensionem, non in fidei iniuriam, cognoscatur; nemini inde Scandalum obventurum nemo inficiabitur. Per haec patet ad ea, quae obiicit Valentia disp. 3. quaest. 16. puncto 2.

POTEST etiam infidias struere, nec tenetur certamen praenunciare, ut notat S. Doctor in Bibliotheca, cap. 82. quod probat exemplis Abrahae Genesis. 14. Iosue 8. et 10. et Iudit. 8. ex Gedeone. Ita Tannerus.

IN dubio autem iustae causae melior est conditio possidentis, ut docent communiter apud Valentiam. Attamen rationabile est etiam parti adversae satisfacere, ut notant Victoria num. 28. Molina disp. 103. Valentia quaest. 16. puncto 2. Tanner. num. 41.

ADVERTE autem, non statim agnita iusta causa, esse bellum indicendum, sed prius petendam satisfactionem, ut habetur Deuter. 20. alioqui erit contra Iustitiam initum, et consequenter cum reitate, et restitutionis obligatione. Ita Bannes dub. 8. Tannerus num. 32. et 51. Valentia puncto 2. in calce.

SI autem neuter sit in possessione legitima, res pro rationibus dividenda, aut facienda est ab altero, pro rata compensatione. Vide Tannerum numero 43.

QUOAD intentionem ita est necessaria, ut si adsint aliae conditiones, haec vero desit, non inducat necessitatem restitutionis. Ita ex communi docet Caietanus, Bannes hic, Valentia puncto 2. Molina Tom. 1. de iustitia, disp. 123. Tanner. dub. 2. num. 28.

POTEST autem bellum utraque parte esse iustum per accidens, si ex una parte sit invincibilis ignorantia, quo pacto videntur fuisse bella Amorrhaeorum cum Israele, ut docet Tostatus ad 10. Iosue, et tunc agnita veritate, tenentur recedere, et restituere ea, quae adhuc salva sunt, et in quibus sunt facti ditiores; ut notat Valentia; sed ante debent Principes consulere eruditos; alioqui in re gravissima exponitur periculo culpae. Ita Victoria de iure belli, num. 20. Valentia quaest. 16. puncto 2. Molina disp. 109. Tanner. disp. 2. quaest. 6. dub. 4. num. 37.

PRAETER allatas conditiones, ad substantiam belli iusti sequitur modus in eo gerendo. Primo quidem in damnis inferendis licere quidem reactionem necessariam, tum ad damna illata resarcienda, tum ad pacem stabiliendam; non tamen excessus omnes licere, puta occidere innocentes, ut mulieres, infantes, ut decernitur Exodi 23. Deuter. 20. Quod si aliquando Deus praecepit, etiam mulieres, et infantes necari: Iosue 6. in Ierico, primo Reg. 15. in Amalech, fuit peculiaris causa ex voluntate supremi Domini. Ita Molina, Valentia, Victoria apud Tannerum num. 66.

PRAETER pueros autem, et mulieres, praesumi debent innocentes alii, ut habetur in cap. Innovamus, de Treuga, et pace, ex Alexandro III. Innovamus, ut Presbyteri, monachi, Conversi, Peregrini, Mercatores, Rustici, euntes, et redeuntes, et animalia, quibus arant, et semina portans ad agrum, servitute congrua laetentur. Quibus adduntur et Legati, sive Oratores in cap. Paternarum 24. quaest. 3. Vide ibi.

LICITUM esset tamen per accidens, si Arx non posset aliter expugnari, et plurimum expugnatio illa referret. Ita Tannerus num. 67. cum Victoria.

LICERE tamen expoliare innocentes hostes, ait Valentia, eos scilicet, quae sunt partes Reipublicae, quae intulit iniuriam. Hoc enim et ad damnum publicum resarciendum, et ad pacem confirmandam conferre potest, ne hostes illis rebus utantes, sed infirmati pacem quaerant. Vel si ex nostris innocentibus expoliati sint; ideo conceduntur Repressalia. Ita etiam Caietanus verbo bellum, Victoria de iure belli, num. 41. Corm. in regula Peccatum, part. 2. quaest. 4. Molina disp. 121. Tannet. num. 71. Valentia loco cit. et alii.

EXCIPIUNTUR autem Clerici, et Ecclesiae propter immunitatem, nisi aliter hostes vinci queant, ut notat Valentia disp. 3. quaest. 16. puncto 3. cum Sylvest. verbo bellum, 3. quaest. 6. et S. Bannes art. 2. dub. ult.

PRAETEREA modus talis servandus est, ut neque Duces, neque milites contra iustitiam agant, illi non soluendo stipendia militibus: isti rapiendo, nam Lucae 3. Ioannes eis imposuit: estote contenti stipendiis vestris.

Similiter ne contra fortitudinem agant, temere se discrimini exponendo.

DEBET etiam servari modus, iure gentium constitutus, ut res mobiles aequisitae, sint exercitus; res vero immobiles sint Principis. Vide Valentiam, et Bellarminum, loco citato, ac Tannerum num. 75. qui mobilia capientibus dat; Immobilia vero Principi designantur Leg. si captivum, ff. de captivis.

ADVERTE cum D. Bonavent. ad locum adductum Lucae, peccare milites, scienter in bello iniusto militantes, sive paratos in omni bello militare. Ita ex communi, Caietanus verbo Bellum, Bannes hic, quaest. 40. art. 1. dub. 6. Valentia quaest. 16. puncto 2. Molina disp. ut. 103. Tanner. num. 47. Ratio est, quia malum agere, seu periculo etiam se exponere non licet.

In dubia quidem causa milites subditi, vel stipendiarii perpetui, non tenentur iustitiam Belli scire, et examinare, nisi forte gravia indicia habeant de iniustitia : caeteri vero tenentur prius inquirere, antequam nomen dent militiae; Est doctrina communis apud Caietanum, Bannem, et alios hic, quaest. 40. art. 1. Victoriam num. 25. Molinam disput. 114. et 118. Valentia puncto 2. Tanner. num. 48. Pater ex can. Qui culpantur, 23. quaest. 1. post D. Augustinum Lib. 22. contra Faustum, cap. 75. At Fuliensis lib. 3. cap. 11. addit, etiam exteros posse in primo casu militare, si Princeps sit bonae famae, et Christianus, de quo bene praesumitur.