Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Solent ditiores, et nobiliores sua praedia vel res aliis locare, qui certam inde obligationem contrahunt: haec vero in solutione census praecipue stat, quae tam iure naturae, quam lege positiva plures patitur conditiones: in primis autem consideratur quo ad tempus, quod est venditionis terminus; et quoad rem, quae censu venditur, de quibus infra.

Quid sit Census, et quotuplex.

Definiunt communiter Censum: Census est ius percipiendi annuam pensionem ex re, vel persona alterius. Exempli gratia, obligat quis se alteri ad conferendam ei certam partem fructuum propriae vineae singulis annis; ius, quod iste habet eos fructus percipiendi, dicitur Census: et ille, qui se obligat ad pensionem solvendam, dici solet Censuarius; sicut qui ius habet percipiendi, dicitur Censualista.

Dividitur Census in Reservativum, et Consignativum. Reservativus dicitur, quando quis transfert rem suam in alterum quo ad dominium directum, et utile, servata sibi pensione annua super eadem re, ut fecit Ioseph Genes. 47. in omnibus terris AEgyptiorum, cum eas emptas, et subiectas dominio Pharaonis, AEgyptiis restituit, constituto in eis censu. Et ideo hic census dicitur Reservativus, quia ex re ipsa, quae confertur, reservat, concedens sibi, vel alteri eum censum, nihil accipiendo in recompensationem eius, quod ex ea re concedit. Unde etiam hic contractus locum habet in spiritualibus absque vitio Simoniae, et differt ab Emphyteusi, quia per contractum Emphyteuticum transfertur solum utile dominium; directum vero manet apud concedentem; Per hunc vero censualem, etiam directum dominium transfertur. Deinde quod in Emphyteusi, si pensio ab Emphyteuta biennio, aut triennio non solvatur, incidit in Commissum, idest, amittit utile dominium proprietario; in hoc vero censuali non incidit, sed solum tenetur solvere pensiones. Denique differunt, quia Emphyteuta non potest vendere rem Emphyteuticam irrequisito domino; alias cadet in Commissum, et praeterea ex pretio tenetur solvere proprietario Laudemium: at debitor huius census potest vendere rem censualem irrequisito Domino, cui res debetur, neque ex pretio tenetur ei Laudemium solvere. Vide Caspensem Tract. 19. disp. 5. sect. 1. Bassaeum V. Census, Bonacinam disp. 3. quaest. 4. Lessium lib. 2. cap. 22. Filliucium tract. 35. 2. part. cap. 1. Sylvest. et Becan. 2. 2. quaest. 78. art. 4.

Census vero Consignativus, de quo in praesenti dissero, est, quando quis super bonis suis, quorum dominium, vel etiam super persona sua alteri ius pensionis annuae consignat, ut, quando Petrus vendit Paulo ius percipiendi super re sua centum solidos annuos, datis pro pretio centum scutis, et consignat domum, vel praedium, aut ipsam personam, ex qua pensio, vel fructus sunt colligendi.

Hic census primo dividitur ex parte rei, in qua collocatur in Realem, et Personalem. Realis est, qui fundatur in re, ut domo, fundo, praedio, etc. ita ut pensio ex fructibus horum solvenda sit, donec redimatur. Personalis vero est, qui fundatur super persona, quae vendit annuum censum solvendum ex fructibus propriae industriae. Mixtus vero, qui constituitur super re, et persona immediate, ita ut si res pereat, adhuc persona sit obligata.

Secundo ex parte rei solvendae dividitur in Fructuarium, et Pecuniarium: Si enim solvitur in pecunia, dicitur Pecuniarius; si vero in fructibus, Fructuarius.

Tertio dividitur in Certum, et Incertum. Certus est, qui determinat quantitatem pecuniae, vel fructuum: Incertus est, qui indeterminate statuit, puta secundam, vel tertiam partem fructuum.

Quarto ex parte temporis dividitur in Temporalem, et Perpetuum. Temporalis subdividitur in eum, qui certum numerum annorum durat, puta decem annorum, et in eum qui durat numerum annorum incertum, ut per totam vitam, et dicitur Vitalitius. Perpetuus secatur in Redimibilem, qui fit cum pacto de retrovendendo; et in Irredimibilem. Vide Caspensem allegatum, Tannerum disp. 4. quaest. 7. dubio 4. et Bassaeum.

An Census possit licite vendi.

Assero, licere vendi, et emi, nisi aliunde accidat iniustitia. Ita habetur in utroque Extravaganti Martini V. et Calixti III. tit. de empt. et vendit. et passim in utroque Iure, estque communis sententia Doctorum apud Tannerum disput. 4. quaest. 7. num. 116.

Probatur, quia ius, quod quis habet ad percipiendam utilitatem ex re aliqua est pretio aestimabile, sicut etiam ius, quod habet ad rem totam, cuius est dominus: Ergo potest id ius transferri per venditionem.

Quare Medina quaest. 12. de Usuris, Soto lib. 5. quaest. 5. art. 1. Covarru. lib. 3. variar. cap. 7. et caeteri refellunt Henricum quodlib. 1. quaest. 39. et quodlib. 8. quaest. 24. et Innocentium super cap. in civitate, extra. de usuris, et Ioannem Andreaeam ibi, et Salicetum in Authent. Ad haec, Cod. de usuris, negantes, posse emi, et vendi censum de novo instituendum, licet concedant vendi, et emi posse iam institutum.

Probatur secundo a Caspensi, quia potest quis legare usumfructum rei propriae, ut probat textus in leg. Omnium praediorum, ff. de usufructu, et leg. si quis in 20. eodem titulo: Ergo potest talem usumfructum licite vendere: Ergo et potest alius licite emere.

Ex quibus rebus iure naturae CENSUS vendi queat.

Hoc iure naturae ex rebus etiam mobilibus, puta grege, vel armento fieri potest, ut aiunt Medina quaest. 11. de Usura, Valentia puncto 2. Addit etiam ex pecunia, dummodo sit exposita ad lucrum, ex Soto lib. 6. quaest. 5. art. 1. Rario est, quia ex hac etiam aliis rebus consumptibilibus existentibus in tali statu fructificandi, habet ius accipiendi utilitatem.

POTEST vendi census itidem ex aliis censibus, ut notant Medina, et Valentia. Adde census inter bona immobilia numerari a Clemente V. Clementina prima.

POTEST vendi etiam ex rebus omnibus alicuius, nullam certam determinando, ut multi Doctores adnorant apud Valentiam.

PRAETEREA etiam ex persona potest vendi Census, quando persona est lucratina, estque census personalis, ut dixi quaest. 1. Vide Caspensem sect. 3.

ADVERTE tamen, non posse vendi censum ex re, quae ad minimum non fructificet tantum, quanta est pensio solvenda; si enim res non est talis, dominus non habet ius accipiendi ex ea tantam utilitatem. Oppositum vero sine causa admittunt Sotus lib. 9. Covar. lib. 3. var. cap. 7. Conradus de contract. quaest. 88. concl. 12. apud Dianam p. p. Tract. 8. resol. 44.

HAEC iure naturae dicta sint; nam iure positivo, Extravagant. Pii V. anno 1568. 14. Calend. Februarii praescribitur ne census vendatur, nisi ex re immobili, natura sua fructifera, certa, et determinatis finibus assignata. Ubi tamen Bulla haec viget in viridi observantia. Etsi Navarrus in Comment. de Usuris, numero 106. et Valentia dicant, Extravagantem, cum procedat ex praesumptione usurariae intentionis in iis, qui conditiones omnes ibi requisitas in emptione censuum non servent, non obligare in foro conscientiae particulares, qui sine iniquitate usurae coram Deo ement census sine iis conditionibus ibi requisitis, ultra necessarias aliquas conditiones, quae sunt iuris naturae. Nam praesumptioni in foro conscientiae non est locus, ubi veritas est praesumptioni contraria, ut habetur cap. Tua de sponsal. et cap. Humanae aures, 22. quaest. 5. Obligat tamen Iudices, ne admittant in iudicio emptione, censuum aliter, quam ibi praescribitur, celebratas.

QUAE cum ita sint, Diana p. p. Tract. 8. resol. 44. tenet, posse de pecunia antea debita censum constitui, vel tradendo aliquas merces in pretium census, et adducit Malderum 2. 2. tract. 5. cap. 5. dub. 6. Ioan. de la Cruz in direct. part. 1. praecepto 7. quaest. 6. dub. 3. Lessium lib. 2. cap. 22. num. 80. Navarrum in comment. de usuris, num. 88. et 121. Boninsignum de cens. cap 5. Bartholomaeum a S. Fausto in speculo, disp. 18. quaest. 29. qui citat Valentiam, Salonium, et Palatium. Subscribit Megala eruditus 2. 2. lib. 2. cap. 7. quaest. 2. num. 57. ob rationem Navarri allatam. Idem docuit Sà verb. Census.

ITAQUE si absque fraude in contractu censuali invenias ea, quae sunt iure naturae debita, concludunt, esse licitum.

HAEC autem sunt ex Lessio lib. 2. cap. 22. dub. 12. num. 74. AEqualitas secundum aestimationem inter censum et pretium. Quod si aliqua gravamina hinc inde, praeter naturam contractus per pacta accessoria imponantur; ea prudentis arbitrio debite compensentur.

ADVERTE, Sotum de Iustitia, lib. 6. quaest. 5. art. 1. asserere, etiam ex pecunia credita posse constitui censum, sed negant Lopez de comtrov. lib. 3. cap. 59. et Bartholomaeus a S. Fausto in spec. disp. 18. quaest. 32. num. 2. probabilius putat. Tandem Diana opinionem Soti admittit solum, ubi Bulla non est in vigore.

Ad quantum Tempus CENSUS vendi queat.

ASSERO cum Valentia puncto 4. posse vendi censum etiam temporalem, et perpetuum, dummodo existat fundamentum, ut pensionem reddere possit. Itaque pereunte re, perit etiam census. Quo fit, ut perpetuus esse nequeat super persona, vel re peritura, sed pro rei statu fundantis fiat.

ADDIT Caspensis sect 4. posse fieri emptionem census perpetui, irredimibilis minori pretio, quam sint pensiones speratae, et ait esse Doctorum communem. Ratio est, quia emitur ius, quod pensione minus est.

EODEM fundamento concludit sect. 5. censum etiam ad tempus esse licitum minori pretio, quam sit quantitas pensionum, quae ex eo sunt solvendae.

Quae conditiones ad CENSUM requirantur.

CONDITIONES iure naturae supra indicatae sunt, quae ab aliis multiplicantur. Tannerus disp. 4. quaest. 3. num. 116. quatuor conditiones iure naturae statuit necessarias.

PRIMA est ut census fundetur in re fructifera, quae in debito tempore suam pensionem proportionatam reddat, sive immediate, sive mediate, ut docent etiam Medina quaest. 21. de Usuris. Valentia quaest. 22. puncto 2. qui addit cum Soto lib. 6. quaest. 5. art. 2. ex communi huiusmodi pensionem solvendam omnia bona censuarii, et ipsius quoque personam obligari.

SECUNDA est, ut census ematur iusto pretio. Censetur autem iustum, quod vel lege, vel iudicio prudentum tantum fuerit, spectata rerum praesenti conditione.

ET quidem in Imperio, pro Censu perpetuo, sive ex parte solum venditoris redimibili, legale pretium est quinque pro centum. Seclusa vero hac lege, ubi observanda non est, iustum est pretium septem pro centum, ut notat Valentia quaest. 25. quaest. 1. puncto 2.

TERTIA conditio est, ut si res censualis pereat, vel sterilescat, non amplius apta tanto fructui ferendo (citra censuarii culpam) censualistae pereat, qui percipit pensionem, secluso speciali pacto assecurationis, ut ex communi docet Valentia quaest. 23. puncto 2. Molina Tom. 1. disp. 390. et colligitur ex Bulla Pii V. de Censibus. Ratio est, quia res Domino perit. Cum ergo censualista sit Dominus iuris ad pensionem, debet ei perire. Si tamen res censualis uno, vel altero anno sit inepta fructui, non liberatur censuarius a solvenda pensione, modo reliquis annis tantum ferat, quantum necesse est ad solvendam pensionem. Ita Sà V. census, et Valentia loco cit.

QUARTA conditio est, ut res censualis invito censualista non transferatur in alium, a quo solvenda pensio aegre, minusque secure obtineatur, ut docent Scotus lib. 6. quaest. 5. art. 5. Valentia quaest. 22. puncto 7. Tanner. num. 122. Ratio est, quia cum Censualista ius habeat ad rem censualem, non debet illud tali venditione reddi deterius : Addunt, ut non imponantur gravamina, praeter naturam contractus; et si forte posita sint, iudicio prudentis debite definiantur.

FILLIUCIUS tract. 35. part. 2. cap. 1. numero 268. addit, consensum Censualistae necessarium, et ut ius, quod venditur, sit fundatum in re vendibili. Addit Bassaeus num. 3. ut sit in dominio censualistae, et ut si onus aliquod imponatur venditori, ad quod non tenetur ex natura contractus, debita mercede compensetur.

BONACINA disput. 3. quaest. 4. puncto unic. et alii, tres conditiones ponunt. Prima, ut constituens censum, liberam habeat illius disponendi facultatem. Secunda, ut census fundetur in re fructifera. Tertia, ut, si res pereat sine culpa censuarii, cesset census ad ratam; nam res domino suo perit.

PRETIUM vero iustum communi aestimatione, et consuetudine loci taxetur; ex natura tamen rei in censu Irredimibili, pretium debet esse maius, quam in Redimibili, et in Perpetuo, quam in Temporali, et in Vitalitio, quam in eo, qui ad certum, et determinatum tempus constituitur.

QUOAD conditiones a sanctissimo Pontifice Pio V. designatas.

PRIMA est, ut non fundetur census, nisi super re immobili. Quare prohibentur census, etiam personales. Itaque debet esse solum in re immobili, fructifera, et certa.

SECUNDA, ut pecunia numerata praesentibus Testibus, ac Notario fiat, et in actu celebrationis instrumenti, non autem prius recepto integro, iustoque pretio.

TERTIA solutiones anticipatas prohibet.

QUARTA prohibet omnia pacta obligatoria ad casus fortuitos.

QUINTA prohibet pactum, ut venditor non possit libere alienare rem, censui subiectam, aut solvendi Laudemiam pro facultate alienandi obtinenda.

SEXTA prohibet, ne fiat pactum, ut Censuarius existens in mora solvendi, teneatur ad interesse lucri cessantis, aut ad aliquam poenam, aut amittendam rem, censui suppositam, aut ad expensas censualistae faciendas, mediante iuramento.

SEPTIMA, ut non apponatur conditio, ut solvat aliquod onus is, qui illud non debet, seu ne census instituatur super aliqua re, unquam augeatur.

OCTAVA sic habet: census in futurum creandos, ne in totum, vel pro parte perempta; aut infructuosa in totum, vel pro parte effecta, volumus ad ratam perire.

NONA reiicit census irredimibiles.

DECIMA praecipit, ut quando census sit extinguendus, denuncietur per bimestre ante ei, cui pretium dandum est, et post denunciam, etiam intra annum ab invito pretium repeti posse, et ubi pretium petitur, neque volens intra bimestre solvat, neque ab invito intra annum exigatur.

UNDECIMA, ut non possit constitui census cum pacto retrovendendi in favorem emptoris, ita ut venditor maneat obligatus censum redimere, quoties placuerit emptori, et insuper, ut non possit ei imponi aliqua alia poena, casu quod pensionem non solverit, vel ob aliam causam. Haec conditio videtur nonnullis iuris naturae; alii id negant. Vide Tanner. disp. 4. quaest. 7. num. 128.

NOTA, quosdam astruere probabile ex iure naturae licitum esse pactum retroemptionis ad libitum censualistae, reddito eodem pretio, vel pretio, quod postea valebit census, pro ut inter se convenerint, dummodo gravamen, hinc venditori resultans, aliunde compensetur. Sic multis allegatis Valentia puncto 6. addens id Romae a Theologorum Congregatione conclusum; et Bassaeus ait n. 14. in Germania ad praxim deduci. Id probant, quia servatur integer venditionis, et emptionis contractus, et si conceditur in favorem venditoris; cur non etiam emptoris? Haec tamen ratio est tenuis, quia inaequalia sunt utriusque gravamina. Caeterum Pius V. usurarium declarat contra decretum suum agere, et in novo censu constituendo vult observari.

DENIQUE statuit pretium censui semel constitutum, nunquam immutandum. Sed Caspensis cum Diana p. p. tract. 8. resol. 36. volunt, id posse emi minori pretio, si roget venditor, quia merces ultroneae vilescunt pro tertia parte.

ADDIT Caspensis sect. 7. cum Valentia puncto 7. censum liti obnoxium, vel difficilem, posse minoris emi iuxta periculi, vel difficultatum aestimationem. Addit Bassaeus, non posse minoris emi, ubi a Principe taxatum est pretium; quia taxatur in gratiam venditorum. Sic num. 18. dicit puniri in Belgio, qui minori pretio, quam 16. in singula emunt census, dum primo creantur.

ADDIT licere aliquando emere censum cum pacto, ut venditor, si voluerit redimere, teneatur eadem moneta redimere, si tamen in mutatione futura monetae non sit fraus, quia esset ei notum tali tempore mutandam in damnum alterius. At si emptor sciebat augenda eo tempore, et in illud volebat reservare expendendam; licebit pactum. Vide etiam Bonacinam disp. 3. quaest. 4. num. 36. Salam disp. 24.

LICERE etiam emere censum ad certum tempus, ita ut intra illud redimi nequeat, docent Medina de usur. quaest. 15. disp. 1. Covar. lib. 3. var. cap. 8. Bassaeus num. 21. et 22.

LICERE etiam pactum, ut census non possit redimi per partes, docent Toletus lib. 5. cap. 45. Azor 3. part. lib. 10. cap. 13. quaestio 6. Lessius lib. 2. dub. 11. num. 68. Bassaeus num. 24. et sane irrationabiliter.

IN censu Reservativo addunt posse, ut si pensio per biennium, vel triennium soluta non fuerit, res censui subiecta cadat in commissum, et in poenam negligentiae efficiatur domini census. In contractu vero Consignativo hoc pactum non licere, nisi ex aequo compensetur aucto pretio census; arbitrio prudentis, asserunt allegati.