Tractatus I: PRIMUS DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS

Quaestio I: Quae differentia sit inter castitatem Claustralem, et Clericalem

PRIMA sententia est quorundam Theologorum, et omnium fere Canonistarum, quos refert Suarez lib. 9. de voto castit. cum Sancio lib. 7. disp. 27. eam esse differentiam inter castitatem, quam profitentur Clerici, et Religiosi; ut horum obligatio sit ex vi voti, illorum vero ex virtute sola statuti Ecclesiastici.

SECUNDA sententia est D. Bonaventurae, et quotquot in 37. dist. sententiarum scripserunt Ecclesiasticorum Castitatem in eo differre ab ea, quae solemniter in Claustris vovetur, quod prior sit simul ratione statuti, et voti impliciti; posterior vero oriatur ex voto solum explicito: Huic sententiae subscribit Suarez loco citato, Azor. tom 1. lib. 7. cap. 12. quaestio 6. Vasquez tom. 3. in 3. partem, disp. 246. cap. 3. Sancius loc. cit. quibus adiice alios, apud hos passim relatos.

ASSERO cum hac sententia, in eo differre Religiosam castitatem ab Ecclesiastica, quod haec habuit ortum ex Ecclesiae statuto, sed iam obligationem contrahit, et ex voto, et ex Ecclesiae praecepto: Religiosa vero Castitas ex solemni, et expressa professione ortum quoque et profectum habet.

PROBATUR a Sancto Doctore hic in corpore, et in dubiis litt. ratione efficaci, quam caeteri huius sententiae proferunt: Qui suscipit Religionis habitum absque ulterioris promissione expressa, implicite vovet castitatem, quae tali habitui est annexa; ergo qui suscipit ordinem Clericalem, cui ex praecepto annexa est perpetua continentia, implicite eam vovet.

PROBATUR secundo a S. Bonavent. ubi intervenit spontanea promissio, et superioris praeceptum, ibi invenitur duplex obligatio voti, et statuti; Sed in continentia clericorum est spontanea promissio, et praeceptum. Minor probatur a D. Bonavent. fundam. 3. ubi refert e Gregorio, ut habetur in littera: Nullum Subdiaconum facere praesumant Episcopi, nisi qui promiserit se caste victurum: Ergo infert S. Doctor, qui se promittit in manu Episcopi, continentiam vovet: Hinc antiquitus non promovebantur ad sacros Ordines, nisi qui interrogati de servanda castitate, eam promitterent, ut patet e Concilio Arelatensi II. cap. 2. Toletano II, cap. 1. Arausicano I. can. 22.

PRAETEREA in Clerico, violatio Castitatis habet sacrilegii malitiam, non praecise ratione Ordinis, alias Praesbyteri Ecclesiae Orientalis toties essent sacrilegi, quoties ad uxores accederent, quod improbat S. Bonavent hic in corpore; cum licite eis utantur; non etiam praecise ratione praecepti, quia sic committitur tantum inobedientia: Ergo haec malitia est ratione Voti.

ADDE, multos Canones loqui de solemnizatione voti per susceptionem Ordinis, ut post S. Doctorem in corpore notat Suarez loco citato, cap. 17. num. 4. ut patet ex cap. unico de voto, in 6. ubi duplex votum solemne recensetur, scilicet unum Ordinis; aliud Professionis.

HINC habes in re nullam esse differentiam inter Castitatem Clericorum, et Religiosorum, nisi quod illi eam voveant implicite, et ex annexione; hi vero expresse, et principali quadam intentione.

Est tamen una notabilis differentia, quod a principio Ecclesiae, Castitatis religiosae votum non solum matrimonium contrahendum impediit, sed contractum diremit; non sic Castitas Ordini facto annexa, ut probat Bellarminus loco cit. cum Suarez citando.

Item quod tantae sit virtutis Religiosa Castitas, ut dum vovetur, ratum matrimonium dissolvat; non sic Castitas Ordinis sacri, nec etiam ipsius Episcopatus; ut patet in Extravag. unica, de voto apud Ioan. XXII. ut etiam habent omnes Theologi cum D. Bonavent. in 4. dist. 27. Ratio huius differentiae ptincipaliter elucet ex voluntate Ecclesiae, quae uti unum, ita et alterum potuit determinare, et eo potiori iure, quod status Clericalis, saltem in Episcopatu, perfectior sit professione Monachali.

Sunt tamen plures congruentiae cur Castitas, quam quis vovet in sacris Ordinibus, non sit tantae efficaciae, ut est in Religione, ad dissolvendum matrimonium ratum, et non consummatum. Prima sumitur ex repugnantia status Religiosi cum usu matrimonii; quippe qui mortuum saeculo facit sui professorem: Non sic status Ecclesiasticus.

Secunda sumitur ex perpetua tendentia Religiosi ad perfectionem, quae nimis retardaretur usu uxoris. Ordo autem, licet ob reverentiam sibi debitam exigat separationem ab actibus carnalibus, non ponit tamen per se hominem in via, et tendentia ad perfectionis statum; ideo non decuit, ut vinculum rati matrimonii solveret, et licet Episcopatus sit in ipso culmine perfectionis exercendae, et acquisitae, cum tamen ex se non praescribat media ad perfectionem acquirendam, sed solum exercendam; hinc est ut virtutem non habeat in praeiudicium rati connubii castitatem vovere; adde quod in Episcopali, seu Sacerdotali ordinatione mors nulla civilis per abdicationem propriae voluntatis intervenit.

Sunt et aliae plures differentiae accidentales in modis, et mediis, quibus utriusque status Castitas intemerata conservatur, quae praxi patent.

Quaestio II: A quo tempore coepit votum Castitatis solemne, subsequens matrimonium dirimere

A quo tempore coepit votum Castitatis solemne, subsequens matrimonium dirimere.

Qui inhabilitatem ad matrimonium contrahendum deducunt ex ipsa natura voti solemnis, quo totus homo ita alienatur a se ipso, et divinis obsequiis devovetur, ut nihil possit circa matrimonium, ostendunt parem esse antiquitatem huius dirimentis impedimenti, ac ipsius status Religiosi. Ita Sotus de Iustitia, lib. 7. quaest. 2. art. 3. ubi sentit non esse vere Religiosum, cuius Castitatis dispensanda ratio stet penes Summum Pontificem; ita ut ab hoc statu excludat Milites S. Ioannis, observantes quippe Caelibatum ex speciali Pontificis Constitutione, non ex vi voti.

Verum quicquid sit de hac opinione, quam supra, ubi de dispensatione voti, discussimus.

Altera sententia est a tempore tantum Innocentii II. qui Pontificatum obtinuit anno 1140. hoc votum constanter matrimonium diremisse, ante vero solum contrahendum impediisse; ita refert Suarez cap. 21. ubi varios patres, et conciliorum affert decreta, in speciem huic adstipulantia.

Assero tamen a tempore immemorabili, ac proinde ab ipsius Ecclesiae principio votum hoc habuisse vim matrimonium subsequens dirimendi.

Probatur variis Conciliis, et Patribus, quos referam tomo 7. tract. ult. disp. 7. quaest. 7. qui quidem Patres, et Concilia extiterunt ante Innocentium II. et signatim Innocentius primus, qui cap. 12. et 13. epist. 2. memorat, solemnis professionis voto matrimonium subsequens irritum iri.

Probatur secundo, quia non aliunde colligitur adversa sententia, quam ex textu quodam Innocentii II. qui sic legitur: Huiusmodi autem copulationem, quam contra Ecclesiasticam Regulam constat esse contractam, matrimonia non esse censemus. Sed ex hoc textu male colligitur: Ergo. Minor probatur. Quia ubi in aliqua lege adhibetur verbum declarativum, non censetur nova aliqua constitutio, sed veteris vel declaratio, vel renovatio: Sed in illo textu adhibetur tantum verbum declarativum; verbi gratia, Censemus ergo.

Nec impedit, quod vox Censeo apud Glossam in Clement. 1. de concess. praeb. novum ius insinuet; et etiam lege censere ff. de verborum signif. idem indicat ac praecipio. Nam in priori loco non urget instantia; quia significat quidem novum ius, quod supponit vetus extinctum; et sic potest declarare illud denuo revixisse, ac proinde de novo constituere.

Quod autem in lege civili Censeo significet idem ac praecipio; non potest ulla consequentia trahi ad ius canonicum, in quo proprietas et simplicitas verborum magis obsetvatur: Proprie autem Censeo apud Ciceronem, et alios Latinae linguae peritos, denotat arbitrari, vel iudicare: Praeterea urgeo validam illam D. Augustini Authoritatem: Quod universa tenet Ecclesia nec ullo Concilio habetur institutum, ab Apostolica traditione derivatum creditur; Ita habetur lib. 4. de Baptismo, cap. 24. sed nec vestigium quidem habetur in ullo Concilio, in quo primo haec Castitas dirimat matrimonium ex institutione Ecclesiastica; ergo credendum est id ab ipsis Apostolis derivatum esse: Quod autem semper hoc Ecclesia crediderit, et tenuerit patet e Concilio Trident. sess. 24. can. 9. de hoc dicente, quod semper retentum est.

Nec credibile est, Patres, qui tanta severitate castitatem coluerant, usque ad Innocentium II. potuisse indiremptum matrimonium votis obstrictos celebrare, aut tantam eius excellentiam ignorasse: Confirmatur e D. Basilio lib. de vera virgine, ubi adulteria, et stupra improperat foeminis, post professionem Virginitatis nubentibus. Item e Chrysostomo epistola 6. ad Theodorum, ubi sic loquitur, nam si mulier proprii corporis non habet potestatem, sed vir; multo magis, qui Christo tutius, quam sibi vivunt, conditionem corporis sui habere non possunt, quae verba praeclare ostendunt ante Chrysostomi tempora fuisse in usu, ut Castitatis professio nullam matrimonio viam relinqueret; et insuper quod ab ipso exordio status Religiosi id consuetum esset: nec dissentire huic ultimae sententiae mihi videtur S. Doctor, qui dist. 37. art. 1. quaest. 2. docet, sacrum Ordinem habere virtutem dirimendi matrimonium subsequens, cum ratione voti, quam obligatione statuti Ecclesiastici; ut quaestione praecedenti vidimus, quam differentiam non ita expresse indicasset, nisi intrinsecum esse voto iudicasset, ut ab ipso instanti, quo solemniter emittitur omnimodam inhabilitatem ad matrimonium secum virtute propria trahat: oppositum tamen probabiliter ex ipsius mente indicabo tomo 7. tract. ult. ubi de impedimentis matrimonii.

Nec obiici potest, quod praefati Patres intellexerint de voto simplici Castitatis, cuius violatio etiam in matrimonio valido potest appellari adulterium; quatenus fidem Christo datam alienat. Non inquam hoc opponi potest: Nam, ut advertit Suarez, citatus supra, D. Ambrosius, qui locutus est ad aliorum Patrum mentem, signanter, de voto solemni virginum intelligitur cap. 5. ad virginem lapsam, ubi sic habet: Quae se spopondit Christo, et sanctum velamen accepit, iam nupsit, iam immortali coniuncta est viro, ubi sanctum velamen denotat solemnem, et Religiosam Castitatem; non enim in voto simplici velamen intervenit; ut omnibus notum est.

Et quamvis nonnulli Patres, et Concilia, etiam antiqua, loquantur de matrimonio factarum Virginum tantum, tanquam illicito, non ut irrito, ut videre est in Conciliis, Toletano I. Arelatensi II. et aliis apud Suarez loco cit. inde tamen nihil concluditur contra antiquitatem huius Castitatis, cum illorum authoritates sint tantum negativae, non positivae: Praeterea fieri potuit, ut primis saeculis, vigente, et luxuriante paganorum principum potestate, talia matrimonia tolerata sint; quod autem approbata sint; nusquam invenitur.

Quaestio III: An solemniter vovens Castitatem, dissolvat matrimonium vel consummatum, vel ratum, et quo iure, et tempore id fieri coeperit

An solemniter vovens Castitatem, dissolvat matrimonium vel consummatum, vel ratum, et quo iure, et tempore id fieri coeperit.

Haeretici, qui in extremis semper versantur, utrinque solent Ecclesiam, virtutis medium tenentem, infestare: fuere enim nonnulli referente Bellarmino lib. 2. de Monach. cap. 38. qui et ratum matrimonium religiosae castitatis voto non soldi, et consummatum solvi posse impertinenter somniarunt. Immerito autem cum postetiorem errorem profitentibus involvitur Iustinianus leg. ult. Cod. de Episcop. et Clericis, cum ea lex possit intelligi vel de sponsis de futuro, aut de matrimonio tantum rato; nec ibi aliquid sonat, quod ad matrimonium consummatum legitima ulla consequentia trahi queat.

Caeterum, cum tota fere haec quaestio ad tractatum de Matrimonium pertineat, Priorem eius partem eo quaest. 16. remittam, ubi consummatum matrimonium omnimode insolubile probabo: Alteram etiam partem quaestione 15. ibidem tractabo, ubi iure naturali, et divino Castitatis Religiosae professionem dirimere, seu potius ratum matrimonium solvere ostendam.

Restat itaque unum hic examinandum, a quo scilicet tempore usitatum sit in Ecclesia, ut votum Castitatis solemnis, et Religiosae, tantae sit virtutis, ut ratum solvat matrimonium. Hoc autem solum constare potest, vel aliquo antiquitatis exemplo, vel alicuius Pontificis Decreto. Exempla plura habes apud Suarez cap. 24. sed ad rem parum deservientia: Nam quod D. Ioannes fuerit sponsus in nuptiis Galileae, easque iam ratas repudiaverit, ut Christum sequeretur, non est credibile, cum tantum levibus coniecturis nitatur; et inde sequeretur, Christum eo ivisse potius ad nuptias damnandas, quam sua praesentia honestandas: Quod toti patrum catalogo, contra haereticos disputantium, repugnat. Esto pro hoc D. Bonan. referat S. Hieronym. 4. dist. 27. art. 3. quaest. 2. non enim assertive, sed disputative loquitur.

Nec similiter urgent exempla Iphigeniae ab amplexibus Hirtaci deficientis, cum non fuerit matrimonium secutum, sed votum antecedens, quod sequendas nuptias impediverat. Idem dic de D. Caecilia, voto simplici Castitatis obstricta; Divino enim afflatu praevidit, matrimonium, cum Valeriano ineundum, profuturum solum ad ipsius conversionem, non autem prorupturum in carnalem aliquem actum: De Macario vero, et Alexio dici potest, quod perfectioris vitae studio, in Caelibatu, aut eremo, non in religione amplectendo, sponsas reliquerint: Non enim usquam de ipsis legitur, quod vitam Religiosam sint professi.

Non tamen hinc absurde colligitur, horum exempla posteros induxisse, ut rato matrimonio nuntium remitterent, seque altioris perfectionis votis consectarent; licet simpliciter ob maiorem perfectionem nequiat unusquisque ad libitum ratis nuptiis valedicere; alias id liceret etiam propter studium simplicis caelibatus; cum tamen non liceat propter Episcopatum, qui in perfectionis apice caeteris supereminet.

Solum igitur ex rescripto Eusebii Pontificis habemus hunc morem esse antiquissimum, ita ut speciale tempus, quo coeperit, nullius memoriae occurrat: Ait enim dictus Pontifex apud Gratianum cap. desponsatam, 27. quaest. 2. Desponsatam puellam non licet parentibus alii viro tradere, licet tamen sibi Monasterium eligere. Hic autem Papa sedit ante annos 1300. quo tamen antiquiorem esse hanc consuetudinem, patet ex ipsius verbis: Non enim loquitur, ut de novo statuens, sed iam prius statutum declarans, alias non diceret: Licet, sed potius, liceat, ut subtiliter advertit Suarez cap. 24.

Aliqua suboriri potest difficultas, eo quod dicitur desponsata, quae particula intelligi potest de sponsalibus pro futuro, non de matrimonio pro praesenti: Hoc tamen non urget, si advertatur ibi Pontificem, unicum remedium a matrimonio deficiendi praescribere, ut puella Monasterium ingrediatur; quod si desponsata esset per verba de futuro, non esset tam arduum negotium, ut supremi Tribunalis iudicium exigeret, cum solvendis sponsalibus, aliis multis modis ex iusta causa subvenium fit.

Adde, quod perpetuo Doctorum consensu, et longa consuetudine, quae legem optime interpretatur, ille textus de matrimonio rato explicetur, ut notat Suarez num. 2. unde concludendum est iuxta regulam D. Augustini, notatam quaestione praecedenti, ab Apostolica traditione hanc ratum matrimonium dirimendi consuetudinem, votis Religionis annexam, ad nostra usque tempora derivatam esse.

Quaestio IV: Quo iure, et tempore coeperit Castitas Religiosa clausura obsignari

Quo iure, et tempore coeperit Castitas Religiosa clausura obsignari.

Hanc quaestionem pro parte discutit Caramuel in sua Theologia moral. epist. 34. art. 8. Non est autem difficultas de perpetuam clausuram pro quarto voto promittentibus; pro illis enim militat quicquid de iure, quo vota obligent, supra diximus: Verum etiam pro Castitatem noventibus, ubi clausura ex consuetudine observatur, idem ius proferri posse videtur; nam cum eadem lege praecipiantur media, et finis, et ex praecepto naturali, et divino teneatur quis suo voto stare, et cum clausura sit medium efficacissimum conservandae Castitatis, sequitur, clausuram pari iure obligare.

Quod autem clausura sit valde efficax medium ad intemeratae Castitatis votum profitendum, demonstrat optime Seraphicus Doctor de professu Relig. lib. 1. cap. 39. et lib. 2. cap. 54. Nam Alienatio, et separatio foeminarum a viris; et contubernalis castorum societas, quorum exemplo ad puritatem manuducitur, est remedium praesentissimum contra luxuriantis carnis illecebras: Hoc autem praestatur per clausuram, in qua nec tangendi, nec videndi occasio ulla obuiat, quibus praecipue modis castitas temeratur; nam ut eximie notat S. Doctor lib. 2. citato, Carbo, qui videtur extinctus, modica fauilla opertus, si tangatur, urit, si vero solitarius relinquatur, tandem extinguitur, verum si alteri adiungitur, ambo accenduntur.

Praeterea ratio naturalis ita omnibus gentibus semper suasit, ut puellarum divagationes coerceantur, ut securius intus, quam foris versentur; nec ipsi Ethnici, aut Haeretici qui caetera naturae iura impugnarunt; saeculatium etiam virginum exitus, et excursus laudarunt; nec ipsi nostri temporis sectarii, qui omnium saeculorum scelera in suarum haeresum impietatem congessere, in clausuram, quatenus Castitatis est signaculum, invehuntnr; licet in ipsam, quatenus omnem futuri connubii spem abiicit, ut votum conservet, convitia nonnulla eiaculentur.

Assero tamen secluso proximi scandalo, et lapsus periculo, clausuram iure tantum Ecclesiastico esse in praecepto; patet ex Conciliis, et Patribus infra citandis.

Probatur, quia praeter voti solemnitatem, quae ad Ecclesiam spectat, par est obligatio coram Deo in voto simplici, ac solemni: Sed ad votum simplex clausura non requiritur. Ergo. Confirmatur, quia licet clausura sit medium ad hoc conducens, non tamen tenemur omne medium adhibere.

Probatur secundo ex variis, et frequentibus dispensationibus huius clausurae, quibus moniales indulgentur ut integris mensibus, et annis ob congruas tantum causas in parentum aedibus commorentur; imo et nonnullae toto vitae tempore pietatis operibus impensae, in Zenodochiis, et aliis locis deserviunt.

Quantum ad tempus, quo Monachorum convictui adiuncta sit clausura, licet antiquissimum sit, ut patet e Regulis D. Basilii, D. Augustini, S. Benedicti, et veterum Patrum; ut vidimus d. 1. q. 2. tamen non videtur esse praeceptum alterius legis, quam iustitiae legalis, qua subditus tenetur stare sui Superioris mandatis; ita enim Regulae omnes longa consuetudine interpretantur. Habentur tamen nonnulla Conciliorum decreta, quae de hac re strictius loquuntur, ut Concilii Chalcedon. cap. 4. ubi Monachis praecipit, ut in locis, quibus se Deo dedicaverunt, remaneant, quibus verbis infra subiungit: Praetereuntem vero haec, decrevimus extra communionem esse, ne nomen Domini blasphemetur. His consonat Decretum Alexand. II. citatum apud Suarez tom. 4. tract. 8. lib. 1. cap. 6. in quo sic legitur: Iuxta Chalcedonensis tenorem optimi Concilii, Monachis, quamvis Religiosis, ad normam S. Benedicti intra claustrum morari praecipimus, vicos, Castella, civitates peragrare prohibemus.

Haec tamen quamvis ita se habeant, nullus dixerit, Religiosum iure communi, in quo nequit Praelatus eius dispensare, ad clausuram perpetuam teneri: Hoc patet, si paulo diligentius finem, et motiva illorum decretorum inspexerimus: Nam cum ab initio Monachi ad vitam tantum contemplativam perpetuo in cellulis agendam ordinati essent, nullisque essent Ecclesiasticis ministeriis mancipati, cum, ut plurimum Sacerdotes non essent, coeperunt nonnulli ab illa se disciplina paulatim subtrahere, vitamque activam lucri causa in vicis, et pagis liberius actitare in ruinam potius quam aedificationem populi, eo quod Ecclesiastica ministeria usurpabant, nulla vel characteris, vel missionis authoritate ad ea destinati: Unde Eugenius Papa cap. placuit, 2. 16. quaest. 2. sic rescripsit: Placuit communi nostro Concilio, ut nullus Monachorum pro lucro terreno de Monasterio exire, nefandissimo ausu praesumat, ubi illicita illius temporis Monachis ministeria tanguntur in pravo fine, lucro scilicet terreno, et nefando motivo, seu medio, ministerium quippe Ecclesiasticum sibi arrogando: Quod si simpliciter prohibitus esset e claustris exitus, simpliciter etiam absque finis, vel medii specificatione insinuaretur.

Confirmatur efficaciter ex eodem capite, ubi subiungitur, ut Fratres non sepeliant, nisi illum, qui ipsis in eodem conventu conuixerit, etiamsi alium fratrem, qui eo advenitit, ibi mori contingat; quod supponit, fratres aduentandi, sicut et peregrinandi facultatem habuisse. Quod si etiam concederem illam clausuram, seu claustri observantiam iuris esse communis, ac proinde indispensabilem a proprio superiore; quis tot saeculorum praescriptionem contra tale ius non admittat, cum ius etiam commune simili consuetudine, rite introducta, proscriptum iaceat: Haec obiter dicta sint de hac re, quam plures dicteriis, pauci vero argumentis impugnant.

De tempore autem, quo clausura Monialium coeperit, idem statuendum est, ac de voto solemni Castitatis, prout matrimonium, vel antecedens ratum, vel subsequens etiam consummatum dirimit, ut in duabus praecedentibus quaestionibus dictum est, laudabilis enim haec consuetudo ipsos Apostolos institutores habere videtur, nam in Concilio Carthaginensi I. anno 340 iuxta Baronium, vel 330. iuxta alios, declaratum est, cap. 3. Qui volunt nubere, et pudicitiae meliorem eligere partem, haec vitare debent, et non solum non habitare simul, sed neque ad se habere aliquem accessum, hic autem per particulam, debent, declaratur, quod prius videtur statutum; ante autem hoc concilium, non extat aliud, quod de hac re ita expresse loquatur, vide quae dicta sunt de origine huius voti, disput. 2. quaest. 3.

Sequitur Concilium Carthaginense III. in quo statuitur, ut Episcopus curam gerat earum virginum, quae Castitatem voverint, easque in Monasterio contineat, ne extra diuagantes Ecclesiae sint in scandalum.

Id ipsum deinceps renovarunt plures Pontifices, ut Leo III. in Concilio Foroiuliensi, seu Adrianus III. ut nonnulli volunt. Item Bonifacius in cap. periculo de statu regular. Monialium Castitati strictam clausuram iniungit his verbis: Periculoso, et detestabili quarumdum Monialium statui providere cupientes, praesenti constitutione perpetuo irrefragabiliter valitura sancimus, universas, et singulas Moniales, praesentes, atque futuras, cuiuscumque Religionis sint, vel ordinis, in quibuslibet mundi partibus existentes sub perpetua in suis Monasteriis debere manere clausura, etc. quibus postremis verbis indicat eas tantum hoc praecepto teneri, quae in Monasteriis, ubi clausura tenetur, vota emiserunt.

Quicquid autem Concilia, et antiqui Pontifices de hoc statutum reliquere, stricte renovatum est denuo in Concilio Trident. sess. 25. cap. 5. de regular. et strictius in quodam Diplomate Pii V. dato Calend. Iunii, anno 1566. quod incipit: Circa Pastoralis officii, ubi iniungit, ut Clausuram rigidam observare teneantur, licet ex vi emissae promissionis ad tantam observantiam non fuerint obligatae, ubi his verbis: Licet ex vi emissae, etc. ostendit hanc clausuram istis esse Ecclesiasticam, et posse a voto separari; ut in viris Religiosis revera separatur.

Hoc autem praeceptum eo rigore iam observatur, ut nec Monialibus egredi absque gravi causa cum superiorum licentia liceat, sed nec aliis ad ipsos ingredi pati iure permittitur; unde exstat apud Chrysostom. Henriquez num. 35. pag. 321. decretum Mendicantibus concessum 17. Calend. Septemb. 1567. ubi graviter reprehenduntur Episcopi, qui hanc licentiam frequenter solent concedere, vel eam sibi indebite arripiunt, cum ad alios superiores pertinet; et haec ultima verba dicta sunt propter Monasteria S. Clarae, quae Regularibus sunt subdita; Ipsius autem Decreti tenor sic describitur apud Caramuelem loco cit. Episcopi, seu eorum Vicarii audent ad eorum libitum dare licentiam quibuscumque quaecumque Monasteria Monialium etiam S. Clarae ingredi, etiamsi Regularium curae subdita sint, paulo infra verba inhibitionis sie sequuntur: Cum inhonestum sit quemlibet in alienam messem falcem immittere, cumque Monialium Monasteria non nisi de Episcopi, vel Superioris licentia, et in casibus necessariis aliquis ingredi praesumat, in sess. 25. can. 5. (Supple Tridentini,) prohibeatur, hoc tantum in illis Monasteriis locum habere volumus, quae Ordinariis ipsis pleno iure subsunt, in quibus in casibus necessariis ipsi dare licentiam possunt, et non in aliis Monasteriis, etc.

Et hoc quidem licet in obsequium, et custodiam Castitatis ita statuta sint, alia tamen emolumenta e claustura Monialibus provenire ostendit S. Bonavent. in libello Apolog. quaest. 18. Melius enim, et facilius in unam societate Christi sponsae gubernantur, et ad virtutis exercitia mutuis exemplis excitantur; quodque diutius a seculi fruitione elongantur, tanto ardentius in pia desideria accenduntur.

Quaestio V: Quibus modis clausura violatur

Quibus modis clausura violatur.

Haec quaestio tam Monachos, quam Moniales tangit, cum utrisque in gratiam Castitatis indicta sit clausura, licet strictiori iure foeminis ob maiorem periculi instantiam praecepta sit, et notat Suarez tom. 4. de Religione, tract. 9. lib. I. cap. 12. num. 3. Potest autem difficultas pro utroque sexu bipartiti, eo quod non solum egressu claustra incolentium, sed ingressu aliorum, quibus prohibitum sit, clausura violetur. Et primo quidem de Religiosorum egressu dicam; Postea vero aliqua tangam de ingressu mulierum ad virorum claustra; similia etiam discutiam, quoad egressum, et ingressum ad Moniales.

Quibus modis egrediendo violet Religiosus Claustrum.

Svppono primo gravem esse obligationem in his, qui vitam agunt coenobiticam sub alicuius Praelati regimine, ut absque eius licentia non egrediantur, patet ex communi omnium religionum praxi, et consuetudine; et insuper confirmatur e Concilio Tridentino sess. 25. cap. 4. ubi sic habetur: Non liceat regularibus a suis conventibus recedere, etiam praetextu ad Superiores suos accedendi, nisi ab eis missi, vel vocati fuerint. Hinc ait Suarez loco citato supra, supposita huius consuetudinis, et Religiosae vitae institutione, hanc obligationem se non subducendi custodiae Praelati, non esse mere positivam, sed videri naturalem, et divinam, licet nulla prava intentio, seu apostasia, seu alterius periculi occasio inde proveniat; et exemplificat in puella, quae iure plusquam positivo tenetur, secluso etiam periculo, se patris, vel matris custodiae non subtrahere; et concludit Castitatem Religiosam, et eius decentiam non esse minus servandam. Praeterea, ut ait S. Bonavent. lib. II. Pharet. cap. 32. e D. Bernardo, Nihil turpius, quam Monachus per urbes, et castella discurrens, nisi cum hoc charitas cogat.

Hinc mihi non placet determinatio Navarri, quae etiam Suarez displicet, apud quem loco citato, citatur, exitum e claustro venialem tantum culpam habere natura sua, et solum per accidens fieri mortalem ratione scandali, vel alterius similis nocumenti; nam Concilium Tridentinum sub praecepto loquitur: Non liceat, et quamvis specificetur ibi: Etiam praetextu ad Superiores suos accedendi, illa tamen particula etiam a fortiori denotat, alios modos, seu praetextus egrediendi minus licere.

Svppono secundo posse in hac materia dari levitatem materiae, qua exitus Religiosi absque licentia Praelati ad culpam venialem reducatur, ut si fiat ad modicum tempus cum animo cito revertendi; et hoc a potiori verum est, quando de Superioris benignitate, facile veniam concedente, constat, vel si inconcessam scire soleat, et non improbet: rationem huius rei affert Suarez num. 10. quia non est gravis substractio a voluntate Praelati; his suppositis.

Assero, Religiosum e Monasterio publice, vel furtive, ad fugam, vel apostasiam, absque culpa mortali egredi non posse.

Patet ex se, ibi enim gravis observantia infringitur, gravisque iniuria Praelato infertur; sicut et enorme scandalum caeteris minatur; quare inter casus a Clem. VIII. supremo Pontifici reservatos, tertius ponitur: Nocturna, ac furtiva e Monasterio egressio, etiam non animo apostatandi facta, ubi autem est casus reservatus, ibi supponitur lethalis culpae commissio: Hunc autem casum extendit Suarez num. 7. etiam ad diurnam egressionem, factam animo foris pernoctandi; quia in illo Pontificis decreto non exeundi modus furtivus, sed extra furtive existendi ratio reservatur.

Hinc habes non peccare Religiosum egredientem absque licentia ex praepropera aliqua occasione subveniendi proximo, gravem patienti necessitatem spiritualem, vel temporalem, quia in hoc casu licentia recte praesumitur; licet peti debeat, si tempus suppetat, saltem si longius abire, et abesse necesse sit, quia tunc potest imminere caeteris fratribus scandalum.

In his tamen casibus praeponderanda est cuiusque Religionis consuetudo: Nam apud Fratres Minores ob frequentem mendicandi necessitatem, sicut et proximo serviendi, non adeo stricte clausura observatur; quin saepe ad libitum nonnulli ad similia officia destinati egrediantur, habita generali ad hoc licentia.

Vervm strictior ratio habenda est de Carthufianis, Chamaldulensibus, et similibus, Deo, et sibi solum servientibus: His enim iuxta regulas, et constitutiones standum est.

Quibus modis clausura Religiosorum violetur exterorum ingressu.

Tvnc ait D. Bonavent. lib. 4. Pharet. cap. 18. bonus honor est in Ecclesia, si a consortio Clericorum longe sint foeminae, ut monet D. Hieronymus apud S. Doctore ibi: Hospitiolum tuum aut raro, aut nunquam mulierum pedes terant. Ante autem Pontificatus Pii V. et Gregorii XIII. potuere diversae foeminae diversorum etiam statuum ingredi claustra virorum, vel vi facultatum priorum Pontificum, vel virtute Constitutionum quorundam Conventuum: Verum cum hinc scandalorum occasiones facile enascerentur, praefati Pontifices Motus proprios edidere, (cum in iure de hac re nihil expressum sit) quibus omnibus foeminis, ingressum cuiuscumque facultatis praetextu praesumentibus, interdicitur sub poena excommunicationis latae, et reservatae, ut amplius, seu Mendicantium, seu Carthusiensium, vel aliorum quorumcumque Regularium Domos, vi nullius facultatis ingredi tentent: Motus Pii V. habetur in Bullario Roman. Constit. 22. et incipit: Regularium personarum, anno 1566. in quo insuper Praelatis localibus stricte prohibetur sub poenis suspensionis a Divinis, officiorum privationis, et inhabilitatis ad illa, ut dictas foeminas non recipiant: Motus vero proptius Gregorii XIII. habetur Constitut. 36. incipiente: Ubi gratis.

Grave vero dubium fuit post lata illa decreta, an etiam foeminae, virorum Monasteria, non vi alicuius facultatis, ingredientes, censuras incurrerent; cum dicat Gregorius XIII. Inhibentes eisdem, qui illas obtinuerunt. Quibus verbis alia non absimilia protulit Pius V. Prohibentes mulieribus praedictas facultates, et licentias praetendentibus, etc. Ob quae verba censuit Suarez, censuras tantum respicere foeminas ibi notatas, non alias: Verum Dubium hoc excussit Decretum aliud, ab eodem Pio V. editum, ubi dictas illas foeminas, et alias quascumque se comprehendere sub censuris declarat; quae hoc viso Suarez, prioris opinionis palinodiam cecinit, ut notat P. Elizeus noster in methodo rerum Criminal. tract. 10. quaest. 23. ubi docet, Decretum incipere, Decet Romanum.

Hinc assertio certa est, Praelatum, et a fortiori alium quemcumque Religiosum, foeminas dictis Decretis comprehensas introducendo in domos interiores, vel in ipsa claustra, peccare. Patet ex poenis ibi indictis; quae grave supponunt peccatum, et e Concilio Trident. dante facultatem absolvendi ab illis censuris, quando sunt occultae sess. 24. de reform. cap. 6. Ergo supponit per censuras peccatum.

Qvamvis autem specificentur in praefatis motibus propriis foeminae cuiuscumque status, gradus, ordinis, conditionis, et quacumque dignitate, ac praeeminentia praeditae, sive sint Comitissae, Marchionissae, vel Ducissae; non tamen inde colligitur prohibitum esse, Reginas, et harum filias, seu neptes, seu etiam Coenobiorum fundatrices admittere. Et hoc eo usque verum est, licet dicat Gregor. XIII. Quibusvis etiam Comitissis, Marchionissis, Ducissis, et aliis cuiuscumque status, ubi particula, aliis, ridicule interpretatur descendendo, sed recte intelligitur ad altiores gradus ascendendo, iuxta iuris rigorem, ut aduertit Suarez lib. 1. tract. 9. de Relig. cap. 7. num. 5. Nam cum uterque Pontifex eodem fere modo loquatur, signum est parem esse utriusque intentionem, quantum ad personarum specificationem: Ex Pio autem V. nullo modo colligitur eum fundatrices comprehendisse, multo minus Reginas, aut harum filias, seu neptes; cum ibi speciales personas nominauerit, de quibus se intelligi intenderit. Praeterea Gregorius XIII. infra materiam tractando, quae ad Reges, et Reginas spectabat, ipsos nominat. Insuper Iuris regula est, in generali clausula non comprehendi ea, quae specialem rationem exigunt, praesertim cum alia inferioris notae in eadem clausula specificantur.

Qvod autem Reginae, et Fundatrices specialem habeant causam, patet imprimis ex consuetudine, quae consuetudo his Monasteria apetit.

Deinde, verificat Suarez iuxta mentem modernorum, postquam Religiosi Ordinis Minimorum Summum Pontificem, et S. Cardinalium Congregationem consuluissent, num praefata Decreta excluderent Reginas, et fundatrices, responsum accepere, non esse derogatum privilegiis, quibus gaudebant Reginae, et fundatrices.

Ratio etiam his privilegiis fauet quoad fundatrices, (quoad Reginas enim nullibi controuertitur.) Nam cum sint quodammodo Dominae, et Patronae Monasteriorum, quae ipsae extruxerint, et cum Ius patronatus pluribus in iure gaudeat privilegiis, decens erat, ut pari cum aliis foeminis prohibitione non involuentur: Hoc autem magis urget apud Minores, cum loca pro ipsis extructa sint sub Dominio illorum, qui illa extrui curauerunt, nisi speciali mentione tale dominium abdicetur, et sic transeat in res, quarum proprietas ad Pontificem pertinet; solus vero usus ad ipsos Fratres attinet.

Et licet Monasteria sint in dominio illorum Fratrum, qui vere in communi ea possidere possunt, non sunt tamen leges ita interpretandae, ut velint benefactores retrahi a benefaciendo, aut ipsos Fratres tantam ingratitudinis notam incurrere.

Hinc concludere licet, foeminas, praeciso dolo, malitia, praesumptione, vel temeritate, intrantes, non violare ius clausurae; quia Pontifex in dictis Decretis utitur particula praesumentes, quate si ex ignorantia etiam culpabili intrent, non censentur peccare, ac proinde nullam censuram subire, ut optime notat Pater Elizaeus loco citato, numero 2. idem a fortiori, dic, si ingrediantur ob infirmitatem alicuius Religiosi, cui subuenire possunt, vel ad Missas, conciones, et similia: tenentur tamen recto tramite ire, et redire, ut habet Elizaeus citatus dicens, etiam ingestum puellatum impuberem hoc ius non violare, cum in ipsis cesset finis legis, et occasio impudicitiae, ad quam arcendam haec statuta sunt.

CONSUETUDINE autem receptum est, ut claustris dirutis, vel fractura gravi patentibus, iste rigor non observetur ; quamvis consultum sit, ut maiori qua fieri potest diligentia, omnis aditus ob decentiam status Religiosi saecularibus praecludatur. Quae etiam decentia obligare potest Praelatos, ut etiam viros statis temporibus in interiores domos non admittant ; licet nullum speciale praeceptum de hoc detur.

Quomodo Monialium clausura egressu violetur.

SUPPONO rigidum praeceptum datum Monialibus, ut semel professae, intra claustra se contineant, ut probatum est quaest. 4. tam ex antiquis Ecclesiae Constitutionibus, quam e Concilio Tridentino quod sic praecipit : Nemini autem Sanctimonialium liceat post professionem exire e Monasterio, etiam per breve tempus, quocumque praetextu, nisi ex aliqua legitima causa, ab Episcopo approbanda, indultis, et privilegiis quibuscumque non obstantibus : Hinc habes solas Moniales, quae tria vota emiserunt, non Tertiarias, aut etiam Novitias, hoc decreto comprehendi, ut late ostendit Suarez supra ; licet circa Moniales Tertiarias servanda sit Pii V. Constitutio, incipiens : Circa pastoralis officii, ut scilicet moneantur a Praelatis ad essentialia Religionis vota emittenda, et subinde ad clausuram observandam ; quod si praestare noluerint, interdicantur, amplius aliquas in suam Congregationem adsciscere.

HABES etiam, Sorores conversas, rite professas, eo decreto includi ; cum vere sint Moniales a caeteris tantum quoad quaedam ministeria servilia, et Veli carentiam differentes.

Pius tamen V. dicta Constitutione, circa has quasdam limitabat, ut scilicet in locis ubi caeterae Moniales fidelium eleemosynis sustentari indigeant, quasdam e conversis deputentur ad eas eleemosynas colligendas, ac proinde valeant exire, et in domo quadam contigua habitare, quatuor conditionibus servatis. Prima est, ut agant, ad minus, annum quadragesimum. Secunda, ut locus, in quo degant, sit valde caeteris monialibus vicinus. Tertia, ut non ingrediantur Claustrum Monialium, (quas Choristas ad Conversarum differentiam solent vocare) nisi casibus in illa constitutione nominatis. Ultima est, ut non exeant e suis domiciliis, nisi cum Superiorum licentia.

QUOD si aliter, quam eleemosynarum collectione sustentari valeant religiosae, cessat haec exeundi facultas : quare Gregorius XIII. in sua Constitutione, incipiente : Deo sacris, iniungit Episcopis, seu Ordinariis, ut provideant : nam ut refert S. Bonavent. lib. 1. phar. cap. 37. e D. Cypriano, non est computanda Virgo Christi, quae sic vivit, et vadit, ut ab hominibus possit amari.

Ex his conclusum habes, Monialem egredientem contra tenorem Decreti Tridentini, et limitationes Pii V. gravissime peccare ; et hoc verum esse etiam de Ordinis militantium, ut notat P. Elizzus tract. 10. de poenis, et delictis, cap. 23. e Rodriguez tom. 1. quaest. 49. art. ult. et Lezana tom. 1. cap. 25. num. 19. nam Virgo Christum quaerens (ait D. Bonav. infra cit. e D. Ambrosio) non debet esse vulgaris, non debet esse in foro, non in plateis.

CAUSAE autem egrediendi specificantur a Pio V. in Constitutione 100. Decori, et reducuntur ad magnum incendium, et infirmitatem, quae ibi Epidemia dicitur, cuius nomine intelligit Suarez non solam illam aegritudinem, quae sua contagione, ut plurimum, alios inficit, et interimit, sed aliam quamcumque, quae potest esse communitati scandalo, vel periculo. Item nomine incendii possunt venire alia huic cognata pericula, ut bellum imminens, inundatio repentina, et similia, quibus aliter, quam egressu, vix occurritur.

OBSERVAT autem P. Elizzus noster loco citato, e Gregorio XIII. professam, utroque pede, et corpore extra Ianuam egressam, violare clausuram, licet sit ad modicum tempus ; talem tamen excusat Diana, si tantum per duos, aut tres palmos sit egressa, ut habet tract. 5. part. 5. resol. 22.

CAETERUM praefatae Constitutiones observandae sunt, iuxta doctrinam a me traditam tract. de legibus, tomo 4. non enim ubique locorum recipiuntur, cum pluribus in Provinciis ob leves etiam causas monialium egressus, et habitatio in parentum aedibus longo tempore, nescio qua consuetudine ab Ordinariis toleretur : Et legibus id inaequum videtur, ut facilius ferantur, quam servari curentur, cum tamen, ut habet D. Bonavent. citato loco, Religiosum non deceat, non expediat, non oporteat parentum suorum obligationibus implicari, aut extraneorum perniciosa familiaritate constringi.

De ingressu in claustra Monialium.

CUM pudicitia non solum egressu Monialium, sed et aliorum ad illas ingressu periclitetur. Ideo utrumque pari legum rigore prohibetur ; unde in Concilio Malisconensi I. cap. 2. Arelatensi IV. cap. 7. Septima Synodo sess. 7. can. 20. et prius in Concilio Agathensi cap. 28. sub variis limitationibus statutum est, ut Monasteria Monialium a virorum accessu, et alloquio custodirentur ; ut a Monasteriis Monachorum longius locarentur, et ab accessu, et ingressu, nisi paterna, vel germana urgente necessitudine, omnes arcerentur. Bonifacius vero VIII. cap. unico de statu regularium in 6. universalius, et strictius de hac re praeceptum tulit, his verbis : Nulli aliquatenus inhonesta personae, neque etiam honestae, nisi rationabilis, et manifesta causa existat, ac de illius, ad quem pertinuerit, speciali licentia ingressus, vel accessus pateat ad easdem : verum cum haec lex tandem consuetudine deficeret, renovata habetur in Concilio Tridentino sess. 25. cap. 5. ubi sic dicitur : Ingredi autem intra septa Monasterii nemini liceat, cuiuscumque generis, aut conditionis, sexus, vel aetatis fuerint. Licet autem Concilium initio dicti capitis dicat : Bonifacii VIII. Constitutionem renovans sancta Synodus, postea tamen ostendit, in quo renovar, scilicet quoad egressum, et ingressum ; non autem quoad accessum, ut notat Suarez loco citato, numero 26. ubi etiam ostendit alias Constitutiones similem loquendi modum observantes, nihil de accessu renovare, vel insinuare. Multo minus vi regulae ab accedendo arcentur Minores, cum tegula tantum dicat : Non ingrediantur Monasteria, etc. Consilium tamen optimum est D. Bernardi apud S. Doctorem cap. 38. loco citato ad virginem spectato, ut caveat timenda, etiam tuta pertimescere.

Solum itaque ingredi septa Monialium dicto Decreto prohibetur. Verum exiit Decretum S. Congregat. anno 1590. non solum ingressum, sed et accessum loquendi causa prohibens omnibus Regularibus sub poena privationis officiorum, et vocis activae, simul et passivae, ipso facto incurrenda; quae prohibitio extenditur etiam ad omnes regulares, volentes alloqui alias quascumque foeminas intra monasterii septa degentes: Eandem ipsam prohibitionem sub poena peccati mortalis obligare etiam ad modicum tempus declaravit iterum sacra Congregatio 11. Maii, anno 1669. approbante supremo Pontifice Clemente IX.

Porro licet dicat Concilium, cuiuscumque aetatis, non tamen credendum est, pueros adhuc infantes ibi comprehendi, cum sint incapaces praecepti; sed ea verba videntur adhibita propter alios, qui ratione senectutis, vel provectioris aetatis nullum sibi, vel aliis periculum imminere putabant: Fatui vero licet peccandi libertatem non habeant, possunt tamen sub legis finem, et motivum cedere, quare eos admittentes, vel introducentes, a peccato, sicut nec a censura, non excusantur, praesertim si grandioris sint aetatis, cum scurriliter et iocose se gerendo contra debitam honestatem, et decentiam agere queant.

Praeceptum autem illud etiam praelatos ipsarum monialium; sicut et aliorum regularium involuit, ut non intrent nisi debitis conditionibus; quare praelati monacharum indebito modo intrantes, etiamsi pontificali vigeant dignitate, prima vice ab ecclesia interdicuntur; pro secunda suspenduntur, pro tertia vero excommunicantur: Regularium vero praelati omnibus privantur officiis, ac excommunicantur, iuxta Bullam Gregorii XIII. anno 1581. quae incipit: Dubiis, quae emergunt: vide Lezanam citatum cap. 16. num. 27. cum Elizeo cit. num. 5.

Quamvis autem stricte fratribus Minoribus per regulam inhibeatur, ut non ingrediantur monasteria Monacharum; ipsis tamen concessit Leo X. ut dummodo a visitatoribus monialium invitarentur, possent cum superiorum licentia illuc ingredi; quod privilegium adhuc valere ostendit P. Elizaeus non obstantes omni vivae vocis oraculi revocatione, facta ab Urbano VIII. 2. decembris 1627. eo quod Paulus V. 1569. et Clemens VIII. 1597. variis Bullis ira Capucinorum privilegia confirmarunt, ut amplius non reputentur inter vivae vocis oracula.

Praeterea ibidem refert P. Elizaeus, Dictum Urbanum VIII. coram tunc nostri ordinis Generali Ioan Maria a Nuto, declarasse, se nihil quoad privilegia nobis indulta innovare voluisse.

Observandum denique est, illum, vel illam, qui ingrediendo, vel egrediendo attentaret muros claustrales superare, quamvis graviter peccaret, non tamen censuras incurrere, donec attingeret locum, in quo vere diceretur esse intra claustrum; quia tunc tantum illud peccatum censetur consummatum: locus autem ille censetur omne spatium clausurae deputatum, in quo moniales libere se sistere possunt, et extra quod absque violatione clausurae nequeunt stare. Ita Bonacina tract. de Clausura, q. 4. cum aliis communiter.

Hinc habes sive viridarium, sive alia loca etiam remotissima a coenobio monialium, non posse adiri, si sint intra monasterii septa, et clausurae deputata; Dico clausurae deputata, quia si Monasterium tantum construitur, vel communes aditus pateant, et patiantur, non censentur talia loca clausurae deputari.

Licet autem cesset finis legis quodammodo in foeminis volentibus intrare monialium monasteria non tamen ab hac lege excluduntur, etiamsi sub habitu religioso ingredi velint; cum dictum sit: nulli aliquatenus inhonestae personae, vel etiam honestae ingressus pateat, et hoc extenditur ad aliorum etiam ordinum moniales, ita ut non aliud claustrum, quam suum ingredi possint. Ratio est, quia sunt exetaneae tali conventui, et contra ipsas par ratio militat, quae caeteras foeminas excludit; ut melius scilicet cuiusque conventus disciplina absque suspicione, aut scandalo inter eiusdem ordinis personas conservetur; quare si sit monialis non alterius ordinis, eam posse licite ingredi, et recipi a Priorissa, seu Abbatissa, absque alia superioris facultate, censet Bonacina loco cit. prop. 2. num. 3.

Quaestio VI: Utrum in castitatem Religiosam cadere possit dispensatio, et quis in clausura dispensare potest

Utrum in castitatem Religiosam cadere possit dispensatio, et quis in clausura dispensare potest.

Prior pars huius quaestionis facile resolvitur ex dictis disp. praecedenti, quaest. 20. ubi abunde Seraphici mentem super hanc materiam elucidavimus, qui licet Castitati religiosae fuerit addictissimus, non tamen ea tenacitate eius indispensabilitatem tuetur, ut supremae Pontificis potestati, maioris emolumenti interveniente causa, eam solvendam neget; vide etiam quae eadem disputatione diximus de natura dispensationis; utrum iuris sit relaxatio, num vero declaratio; ex his enim facile coniicere licet, an gravis aliqua causa debeat praecedere dispensationem, ut licite, et valide fiat.

Hanc difficultatem eodem modo solvit etiam Suarez, remittendo ad ea, quae dixerat de votorum solemnitate, ut sic valida consequentia liceret argumentari a genere ad speciem; si enim Pontifex valet dispensare in professione solemni, quae sub se continet tria vota, nemini dubium erit, quin et in illis votis valeat quoque dispensare.

Verum circa maioris difficultatis cardinem versatur ibi Suarez cap. 26. utrum scilicet manentibus caeteris votis, valeat castitas Religiosa in uno, aut altero actu dispensari, qui quidem nodus solutu difficilis est, et quam ideo forsan nullus fere Doctorum attigit, ut num. 7. innuit Suarez; Enim vero ipse praemissis sententiae negativae fundamentis, quae nos pro votorum solemnium dispensatione, locis iam citatis libavimus, pro affirmativa concludit, eam quae suadet exemplo religionis militaris, cuius solemnis castitas virginalis in coniugalem commutata est.

Verum illud exemplum, ut ipse Suarez ibidem fatetur, militat pro professis post illam institutionem, non autem pro dispensatione eorum, qui prius solemniter castitatem religiosam, et integram voverant, ut patet ex Bullis Pauli III. et Gregorii XIII.

Quicquid quidem sit de hac sententia, quam meliori iudicio disserendam remitto, difficile suaderi potest rationibus illis, quas ample congerit Suarez, qui duo admittit, quae ipsum fortiter impugnant, scilicet tria vota solemnia esse de essentia status religiosi, inter quae nullus postremum locum cedet Castitati, nullusque castitatem coniugalem inter ea vota computabit; deinde fatetur hanc partialem voti solemnis solutionem, non mediocrem pati status religiosi diminutionem; unde sic poterit potest aliquis argumentari : Quacumque additione, vel detractione eorum, quia ad essentiam alicuius rei spectant, ipsa totalis essentia deperditur, ut constans est Aristotelis regula, qui ideo essentiam ait esse ad instar numeri, qui quacumque unitate addita, vel detracta, totus transit in aliam speciem, ut ex se patet; sed non modice detrahitur de essentia status Religiosi, dum praecipuum, et purissimum eius votum, uno, vel altero actu, non solum mutilatur, sed totum mutatur in aliam speciem: nam sicut qui matrimonium licite consummat, licet omni pudicitia polleat, non tamen amplius praestat virginali castitate; quia sunt duae species, quarum una alterius accessu deperditur. Ita, etc.

QUOD si Pontifex simile quid decerneret, quod adhuc decretum non advertimus, esset potius status totius pro modico tempore dispensatio, et eius postea reintegratio; unde inconveniens nullum sequeretur.

QUOAD alteram quaestionisp artem, resolvitur ex illis Bonifacii VIII. verbis, indicantibus, ut clausura servetur, nisi gravi interveniente causa, ac illius ad quem pertinuerit, speciali licentia. Sunt enim quaedam monialium monasteria immediate ipsi Pontifici subiecta, qui solus tam in his, quam in caeteris absolute, et in perpetuum potest dispensare; Episcopi vero pro tempore, et rationabilem ob causam dispensare possunt in clausuris sibi subiectis, ut imponit Concilium Trident. sess. 25. de regularibus, cap. 5. illis verbis, sine Episcopi, vel superioris licentia, in scriptis obtenta: et paucis interiectis: dare autem tantum Episcopus vel superior licentiam debet in casibus necessariis, neque alius ullo modo possit, etc. dicit autem, Episcopus, vel superior, quia tam Episcopis, quam praelatis etiam regularibus, quaedam monasteria subiiciuntur; nomine autem Episcopi comprehenditur eius Vicarius generalis, dummodo tamen mandatum speciale ad hoc habeat, ut declarat, et modificat Congregatio Cardin. apud Suarez cap. 10. num. 11. tom. 4. de relig. lib. 1. de obligationibus religios. unde patet, potestatem hanc esse delegabilem ac proinde ordinariam esse in Episcopo, sub cuius nomine venit etiam Capitulum sede vacante, sicut et Abbates saeculares, potestatem quasi Episcopalem in monasteriis sibi subditis obtinentes.

DE Praelatis regularibus, quorum directioni quaedam moniales exemptae demandantur, idipsum certum est, cum sint vere illarum superiores, cumque dicat Concilium Episcopus, ut superior, ad veritatem enim orationis disiunctivae sufficit utriusvis partis verificatio; unde si necessaria sit licentia ad ingrediendum, sola sufficit praelati regularis approbatio; verum si requiratur ad egrediendum, causa approbanda est ab Episcopo; cum egressus graviorem causam postulet, et aliquando redundet in publicum scandalum, quod tenetur Episcopus avertere; vide Suarez num. 11.

PORRO licet utatur Concilium particula disiunctiva vel, non inde tamen sequitur posse Episcopum dispensare, vel licentiam concedere ad ingrediendum, seu egrediendum monasteriis, quorum curam habent Regulares; alias etiam hi possint vicissim similem ipsis vicem rependere; unde sequerentur non pauca, nec parva incommoda; ut bene animadvertit Suarez num. 15. Intelligenda itaque est particula vel, iuxta divisionem accomodam, ut cuique patiatur, partiaturque suam potestatem; si tamen aliter consuetudine sit statutum, observetur; cum in declaratione quadam Cardinalium apud Suarez cit. ita provisum sit.

NOMINE autem praelati regularis magis proprie venit Provincialis, cum hic habeat potestatem tanquam Episcopalem; si tamen alii ex vi regulae, constitutionis, vel consuetudinis, curam, et iurisdictionem habeant super Moniales, erunt proinde superiores, et iuxta mentem Concilii dispensare poterunt.

ALIA nonnulla restant dicenda de clausura, de qua integrum tractatum scripsit Bonacina, sicut et Suarez diffuse de eadem agit materia: Verum cum haec tanti non sint ponderis, et facile ex iam dictis deducantur; lectorem ad praefatos Authores, et ad alios ab ipsis citatos remitto: Quae vero de Castitate remanent discutienda, infra; ubi de Temperantia, aptius expendam.

Tractatus I: PRIMUS DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS

Proemium I: Prooemium

Disputatio I: DE FIDE

Quaestio I: Quid FIDES significet, et quid sit

Quaestio II: Quodnam sit FIDEI obiectum

Quaestio III: An obiectum FIDEI sit aliquod complexum

Quaestio IV: An FIDEI obiectum possit esse falsum

Quaestio V: An obiectum FIDEI possit esse evidens scientifice

Quaestio VI: An FIDES sit de his, de quibus habetur visio in via

Quaestio VII: An articuli FIDEI sint evidenter credibiles

Quaestio VIII: An credibilia recte per articulos sint disposita

Quaestio IX: Utrum articuli FIDEI, decursu temporum, creverint

Quaestio X: Utrum FIDES creverit quoad lumen

Quaestio XI: An Fides creverit certitudine

Quaestio XII: An Fidei articuli exponendi sint auctoritate aliqua, quae sit infallibilis magistra, et quae sit

Quaestio XIII: Quae sint notae verae Ecclesiae, apud quam stat authoritas exponendi FIDEM

Quaestio XIV: Quidnam sit necessario credendum, necessitate medii

Quaestio XV: Quae sint credenda necessitate praecepti

Quaestio XVI: An teneamur FIDEM confiteri, et quando

Quaestio XVII: An liceat de FIDE disputare, et quando

Quaestio XVIII: An Fides sit in Intellectu

Quaestio XIX: An Fides perficiatur per Charitatem, tanquam per formam

Quaestio XX: An certum sit, FIDEM sine CHARITATE manere

Quaestio XXI: An, et quomodo FIDES sit VIRTUS

Quaestio XXII: An FIDES sit UNA VIRTUS

Quaestio XXIII: An FIDES sit prima Virtutum

Quaestio XXIV: An FIDES sit certior quacumque scientia; vel habitu quocumque intellectivo

Quaestio XXV: An quis certo scire possit, se FIDEM habere

Quaestio XXVI: In quibusnam sit FIDES

Quaestio XXVII: An FIDES sit Donum DEI substantialiter

Quaestio XXVIII: Utrum differentia FIDEI, et aliorum actuum naturalium a supernaturalibus moralibus proveniat semper ex obiecto

Quaestio XXIX: De FIDEI effectibus

Quaestio XXX: De DONO INTELLECTUS

Dubitatio I: An INTELLECTUS sit donum Spiritus Sancti

Dubitatio II: Utrum DONUM INTELLECTUS possit esse simul cum FIDE

Dubitatio III: An DONUM INTELLECTUS consistat in contemplatione Creatoris, et Creaturae

Dubitatio IV: Utrum DONUM INTELLECTUS insit omnibus habentibus gratiam, et an his solis

Dubitatio V: Qua sit necessitas, et utilitas DONI INTELLECTUS

Dubitatio VI: Utrum* **DONO INTELLECTUS** *respondeat sexta beatitudo, scilicet Beati mundo corde, etc.

Dubitatio VII: An* **DONO INTELLECTUS** *respondeat, inter fructus Spiritus Sancti, Fides

Quaestio XXXI: De Dono Scientiae

Dubitatio I: An* **SCIENTIA** *sit donum Spiritus Sancti

Dubitatio II: An scientia sit de rebus Divinis

Dubitatio III: An donum scientiae sit speculativum

Dubitatio IV: An Dono Scientiae respondeat tertia Beatitudo: Beati, qui lugent, etc.

Disputatio II: De Infidelitate

Quaestio I: Quid, et quale peccatum sit INFIDELITAS

Quaestio II: An opera omnia Infidelium sint peccata

Quaestio III: Utrum infideles possint compelli ad FIDEM audiendam

Quaestio IV: An cogi queant Infideles ad FIDEM nostram, sufficienter propositam, amplectendam

Quaestio V: An Infideles non baptizati, cogi queant ad relinquendos errores, vel ritus, rationi naturali contrarios

Quaestio VI: An permittendi sint ritus Infidelium

Quaestio VII: An liceat cum infidelibus pacisci de eorum ritibus tolerandis

Quaestio VIII: An Infideles, non baptizati, possint retinere potestatem supra Fideles, et an possint ea privari

Disputatio III: De Haeresi

Quaestio I: Quid sit HAERESIS

Quaestio II: An dubitans de articulis FIDEI sit haereticus

Quaestio III: An, qui actu opinativo mero assentitur articulo FIDEI, sit haereticus

Quaestio IV: An, et Quae Ignorantia excuset ab Haeresi

Quaestio V: Qua pertinacia ad HAERESIM requiratur

Quaestio VI: An, ut quis censeatur Haereticus, necesse sit, ut fuerit baptizatus, et fidelis

Quaestio VII: Utrum Ecclesia cogere possit haereticos ad FIDEM Catholicam recipiendam

Quaestio VIII: De alio medio, quo utitur Ecclesia contra haereticos prohibendo eorum Libros

Quaestio IX: An teneamur haereticorum conversationem vitare

Quaestio X: Quae excommunicatio haereticis infligatur

Quaestio XI: De aliis Poenis spiritualibus haereticorum

Quaestio XII: De poenis temporalibus Haereticorum

Disputatio IV: De Spe

Quaestio I: Quid sit SPES

Quaestio II: Quodnam sit obiectum materiale SPEI

Quaestio III

Quaestio IV: An SPE certo obiectum exhibeatur, et speretur

Quaestio V: An Spes sit Virtus

Quaestio VI: An SPES sit Virtus Theologica

Quaestio VII: An aliquando SPES sit informis

Quaestio VIII: An SPES oriatur ex meritis

Quaestio IX: An Spes praecedat Charitatem

Quaestio X: Quodnam sit SPEI subiectum proximum

Quaestio XI: Utrum SPES maneat in Beatis

Quaestio XII: An detur praeceptum sperandi in DEUM

Dubitatio VI: Utrum* DONO INTELLECTUS *respondeat sexta beatitudo, scilicet Beati mundo corde, etc.

Dubitatio VII: An* DONO INTELLECTUS *respondeat, inter fructus Spiritus Sancti, Fides

Dubitatio I: An* SCIENTIA *sit donum Spiritus Sancti

Quaestio XVII: An omnia dona gratuita sint CHARITATE diligenda

Quaestio XVIII: An irrationalia ex CHARITATE sint diligenda