Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

UNICUM est perfectionis vinculum, quo fideles, inter se colligati, Deo uniuntur; plures autem sunt nexus, et nodi, quibus quoad temporale emolumentum homines non tam sibi mutuo obligantur quam inter se litigiis implicantur, et hi sunt contractus: De priori, quippe Charitatis contractu, fusissime tractavit Seraphicus Bonaventura; nec aliud fere omnia eius opera redolent: De posterioribus quidem paucula (fateor) contexuit. Cum enim adhuc Iuvenis ob senilem animi sapientiam fuerit Religionis clavo praepositus, cui decem et octo annos sollicitus assederat, mox inter eminentissimos Cardinales conscriptus, ad Episcopatum Albanensem assumptus, et in summi Pontificis coadiutorem adscitus, variisque distentus curiis ad annum quinquagesimum, quo, absoluto Lugdunensi Concilio, cui praefuit, obiit, postquam celebrem illam Latinorum, et Graecorum unionem contraxerit; ultra tempus non suppetebat, quod elucidandis plene saeculi contractibus impenderet; mirum sane, quomodo inter tot rerum, et temporum Angustias, tam egregia volumina, quibus Divina, simul et humana mirifice describuntur, absolverit: Hinc ego ab hac materia brevius me expediam, nihil tamen praemittens, quod vel ad contractuum essentiam, spectet, vel conscientiae obligationem in tam difficili re respiciat: Caeterum pro fusiori tractatu cuique prae manibus sunt Bonacinae, Azorii, aliorumque immensa fere opera, qui, quicquid contractibus intervenire queat, dillucide promere satagunt. Inprimis autem de contractu in genere agam; postea singulos in specie contractus examinabo, ubi eos potissimum casus attingam, qui quotidianae praxi ubique terrarum inserviunt; si qui autem casus occurrant, iam desuetudine absoleti, aut inutili Theoria nixi, eos aliis discutiendos remittam.

CONTRAHERE sonat plures in unum trahere, unde primus eius effectus est obligatio, quae est Iuris vinculum, quo unus alteri astringitur ad aliquid faciendum, vel non faciendum, ut dicitur §. 1. Institut. de oblig. et l. 1. ff. de pactis. Ad hanc autem obligationem contrahendam primo requiritur ut personae sint habiles, secundo ut se obligandi intentio interveniat; deinde ut nec metu, nec dolo adigantur. Cum enim contractus sit actus liber, ei infensum est, quicquid voluntarium perimit; Huic autem nihil tam contrarium est, quam error, aut dolus, l. per errorem, ff. de iurisd. omnium Iud. Et haec quidem ad contractus absolutos requiri probabimus; verum sunt et alii conditionales, diversimode a Iure modificati, de quibus etiam inquiram; sed prius de Contractus Quiditate, et Divisione agendum.

CONTRACTUS proprie definitur ab Ulpiano Leg. Labeo, ff. de verborum signific. ubi ait: Est ultro, citroque obligatio: subaudiunt Doctores: Ex partium voluntate, et pactione insurgens. Idest contractus est pactum, ex quo oritur utrinque obligatio. Sic accipit definitionem contractus D. Bonaventura in 4. dist. 27. passim, et dist. 29. quaest. 2. in fundamentis, in corpore, et ad argumenta.

TRADITUR autem haec definitio, sive descriptio per effectum, id est, per mutuam obligationem, quae ex pacto partium resultat, ut advertit D. Bonavent. locis adductis, quare est potius definitio causalis, quam formalis, ut notat Bonav. in dist. 3. de contract. quaest. 1. puncto 1.

Potest tamen dici cum D. Bonavent. 4. dist. 27. quaest. 2. obligationem, seu ligamen contractus, in definitione sumi secundum causam in intentione, quatenus scilicet voluntas, intendens obligationem retra expressa, ex utraque parte est contractus, et tunc definitio erit essentialis per causam formalem, quod observant etiam Suarez Lib. primo de voto, cap. 13. num. 11. Fagundez Lib. 1. cap. 2.

Ex his habes pactum latius patere rigoroso contractu. Definitur autem pactum: Est duorum, aut plurium in idem placitum, et consensus. In pacto enim potest resultare obligatio solum ex altera parte, ut in donationibus, solus donans obligatur dare, non vero donatarius accipere. Deinde oritur ex vi pacti nudi promissio in ratione veritatis, non iustitiae: In contractu vero oritur obligatio iustitiae commutativae, ut docet D. Bonavent. 4. dist. 29. loco citato.

HINC etiam habes, quo nomine appellentur aliquae conventiones, in quibus resultat obligatio partis, vel partium, ex officio aliquo, puta Tutoris, Curatoris, aut villici; dicuntur autem quasi contractus. Definitur vero apud Fagundez de contract. Lib. 1. cap. 2. Quasi contractus est obligatio, qua quis ligatur alteri, non ex aliquo contractu, aut maleficio, sed ex aliquo officio, vel facto licito, et honesto, licet non interveniat expressa voluntas utriusque.

CERTISSIMUM est igitur, in contractibus necessarium esse consensum utriusque partis, ut saepe repetit S. Doctor in 4. dist. 27. 28. et 29. Molina Tom. 2. disp. 254. Lessius Tom. 1. Lib. 2. cap. 17. dub. 2. Azor. part. 3. lib. 6. cap. 2. Bonacina de contract. in genere, disp. 3. quaest. 1. puncto 2. Sanchez Lib. primo de matrim. disp. 8. et lib. 4. decal. cap. 1. Suarez tomo 2. de relig. lib. 2. de iuram. cap. 7. Fagundez Lib. 1. cap. 2. num. 2. Tannerus disp. 4. quaest. 7. dub. 1.

MULTA sunt genera contractuum, ut docet D. Bonavent. locis adductis, et in speculo animae, cap. 1. 2. et 4.

DIVIDUNTUR in Nominatos, et Innominatos. Nominatus contractus est, qui proprium nomen habet, ut Locatio, Conductio, Venditio, Depositum, et Transactio.

INNOMINATI contractus sunt, qui carent nomine proprio, et fere ad hos quatuor modos reducuntur: Do, ut des, v. g. Da equum, ut des triticum. Do, ut facias: Do triticum, ut colas agrum. Facio, ut facias, v. g. Colo tibi agrum, ut domum mihi aedifices. Facio, ut des. Colo tibi agrum, ut des mihi triticum. De his agitur L. ge. Naturalis, ff. de praescriptis verbis. Hi vero contractus regulantur iuxta Nominatos.

NOMINATI dividuntur in Contractus bonae fidei, et stricti iuris.

CONTRACTUS bonae fidei sunt, in quibus Iudices decernunt non tam in rigore iuris, et pactionis, quam ex aequo, et bono.

CONTRACTUS vero stricti iuris dicuntur, in quibus iudices procedunt rigore iuris.

CONTRACTUS bonae fidei sunt Emptio, Venditio, Locatio, Conductio, Procuratio, seu negotiorum gestorum Mandatum, Depositum, Commodatum, Assecuratio, Societas, Tutela, Pignoratio, Ius dividendae facultatis inter haeredes, divisio rei communis inter diversos. Item quando alicui datur res ut illam reddat, vel pretium eius. Caeteri vero contractus, ut Emphytheusis quaest. 5. num. 32. et Permutationes, sunt stricti iuris, ut docent Rebellius 2. part. lib. 1. quaest. 2. Molina Tom. 2. de iustitia, disput. 259. Valascus de emphyt. quaest. 5. Fagundez cap. 1. num. 8. qui contra alios approbant hanc divisionem, non modo in foro externo, sed etiam in foro animae.

UTRUM vero sponsalia debeant computari inter contractus stricti iuris; Sanchez Lib. 1. de matrim. disp. 64. num. 3. supponit, tanquam certum, esse bonae fidei, ex quo potest inferri sponsalia, quibus dolus causam dedit, esse invalida, quia invalidi sunt contractus bonae fidei, quibus dolus causam dedit, et hoc videtur sentire D. Bonavent. in 4. dist. 27. dub. 2. litterali.

DIVIDUNTUR contractus nominati in Onerosos, et Lucrativos. Lucrativi sunt in quibus absque ullo onere, aut recompensatione ex iustitia, sed mere gratis aliquid alicui remittitur, promittitur, vel datur, ut donatio, acceptilatio, commodatum, quo ad usum rei; nam licet commodatarius teneatur restituere rem, tamen usus est liberalis. Onerosi contractus sunt, quibus ex utraque parte onus incumbit, ut in emptione. Ad hanc divisionem reducuntur contractus Respectivi, et non Respectivi. Respectivi sunt, quibus ex utraque parte obligatio resultat, et sunt contractus proprii. Non respectivi, in quibus ex una tantum parte resultat obligatio, ut sunt minus proprii, ut stipulatio, et promissio.

SI contractus accipiatur pro pacto, dividitur in Nudum, et Vestitum. Nudum pactum est, in quo sola intervenit conventio partium, et ad nihil amplius est processum, et nullum aliud fundamentum adest. Vestitum est, quod solemnitatibus roboratur, vel aliqua circumstantia induitur, in qua iure civili roboratur.

VESTITUR autem sex modis. Primo in re, si ex altera saltem parte sit impletum. Secundo verbis, si accedat stipulatio. Tertio scriptura, ut si littera fatearis, esse tibi iam satisfactum, etiamsi satisfactum non sit, quod dicitur Acceptilatio. Quarto specifico, nomine contractus; qua ratione omnes contractus, qui consensu perficiuntur, imo omnes contractus nominati, sunt vestiti, si in suo genere sint perfecti. Quinto iuramento. Sexto cohaerentia cum aliquo contractu vestito, ut si vendam tibi domum mille aureis cum pacto, ut illam adhuc inhabitem, et tibi pro inhabitatione dem hanc vestem; hoc pactum accessorium per se est pactum nudum, quia tamen cohaeret cum venditione, est etiam vestitum, quia accessorium sequitur naturam principalis.

DIVIDITUR etiam in contractum Guarentigium, et non Guarentigium.

GUARENTIGIUS est qui paratam habet executionem, propter iuramentum in illo positum, vel hypothecam, vel instrumentum publicum, in quo conceditur ius exequendi illum, non expectata iudicis sententia.

NON Guarentigius est ille, qui his firmitatibus caret. Ita Molina tract. 1. disp. 71. Lessius Lib. 2. c. 28. dub. 1. Fagundez cap. 1. in fine.

DISTINGUIT S. Bonaventura in 4. dist. 27. art. 2. quaest. 2. de validitate in Foro conscientiae, et in Foro externo.

IGITUR in foro conscientiae, si non habuisti intentionem contrahendi; imo intendisti non contrahere, non subsistit contractus in foro conscientiae. Teneberis tamen in eodem foro omnibus damnis, provenientibus ex tuo dolo, contrahenti bona fide, et in foro externo cogeris stare contractui, quia forum externum solum iudicat externum, non autem occultas intentiones. Ita Sanchez Lib. 1. de matrim. disput. 9. Tanner. disp. 4. quaest. 6. 329. Fagundez lib. 1. de contract. cap. 2. num. 3. qui idem dicunt multo magis de votis, et aliis veluti contractibus, qui forum conscientiae magis respiciunt, quia Deus, qui scrutator est cordium, magis respicit voluntatem, quam actus externos cap. si quandoquidem, 15. quaest. 6. teneris tamen de damnis, ut dixi, et in foro externo stare contractui, cap. cum Apostolica, de rescrip. cap. ex tenore, eodem titulo, ad finem, cap. ex litteris de constitut. Leg. quoties, §. qui dolo, ff. de probat. et 30. quaest. 1. cap. Dictum: Fraus, et dolus nemini debent patrocinari, ut arguit S. Doctor loco citato.

SI vero contrahere voluisti, sed non te obligare, multi afferunt, te obligari. Sic de contractu matrimonii, et de quolibet alio contractu docent Petrus Ledesma de matrim. quaest. 43. art. 1. dub. 2.

LOQUENTES vero de contractibus, et de voto, tenent Soto lib. 7. de iust. quaest. 1. art. 2. Gutierrez lib. 2. canon. qq. cap. 22. num. 31. Aragon. 1. 2. quaest. 88. art. 1. Ludov. Lopez p. p. Instruct. cap. 92. Suarez lib. 2. de iuram. cap. 7. et lib. 1. de voto, cap. 3. acerrime pugnax.

SECUNDA sententia est, hunc non obligari. Ita Fagundez lib. 1. de contract. cap. 2. Henriquez lib. 11. de matrim. cap. 13. num. 2. loquens de contractu matrimonii : De voto autem, Lessius lib. 3. de voto, cap. 40. dub. 1. Azor p. p. lib. 2. cap. 17. quaestio 9. Valentia disp. 6. quaest. 6. puncto 1. Navar. summa, cap. 12. num. 38. Sanchez tom. 1. de matrim. lib. 1. disp. 9. ubi supra duodecim Doctores allegat. Haec est opinio D. Bonaventurae loco citato, et quaest. praecedenti.

ASSERO cum hac sententia, contrahentem cum intentione non obligandi se, vere non obligari.

PROBATUR a D. Bonavent. primo, quaest. 1. quia contractus ex intrinseco obligat; atque sane obligatio oritur ex voluntate se obligandi; sed hic non voluit se obligare; ergo noluit contractum. Itaque implicat velle contractum, et nolle se obligare; negativa vero cum sit destructiva, et venenata, tollit etiam positivam voluntatem contrahendi, ut passim docet Seraphicus Doctor.

CONFIRMATUR, nam obligatio resultans ex voluntate contrahendi, non resultat naturaliter; sed est effectus moralis pendens a libertate voluntatis.

PROBATUR secundo a D. Bonavent. quaest. 2. ex Innocentio III. et habetur de sponsalibus, ubi decernit; deficiente intentione se obligandi, non valere matrimonium.

PROBATUR tertio e S. Doctore. Ubi deficit ratio formalis, atque adeo forma, deficit quidditas rei, et consequenter ipsa res; sed consensus est forma verborum, quae faciunt matrimonium : Ergo deficiente intentione se ligandi, nullus est contractus. Minor probatur, nam contractus est ultro, citroque obligatio ex partium voluntate, et pactione consurgens, ut dixi initio disputationis, et actus agentium non obligant ultra intentionem eorum. Idem de baptismo arguit S. Doctor 4. dist. 6. art. 2. quaest. 1. eo autem Dei legi nos obligamus.

PROBATUR quarto a D. Bonavent. dist. 28. quaest. 3. conditio contraria substantiae matrimonii illud cassat ex cap. finali de condit. appositis, licet enim contrahens intentionem habeat contrahendi sub conditione conditione, quod matrimonium v. g. ad tempus fiat, et non sit perpetuum; non contrahit, quia matrimonium, si quod est, perpetuum est, et indissolubile, ut probat S Doctor dist. 28. art. 2. quaest. 1. ergo cum de intrinseca ratione sit se obligare; qui sub conditione non se obligandi contrahit, non contrahit. His rationibus utuntur Authores huius sententiae.

Fundamenta oppositae sententiae convelluntur his fundamentis, veluti clavus clavo. Enim vero, si habuisti intentionem contrahendi, et te obligandi, tenetis, etiamsi non habueris intentionem exequendi. Ita communiter Doctores apud Fagundez num. 9.

Ratio est, quia qui vult antecedens, vult etiam consequens lib. 1. §. 1. ff. si usufrust. pet. quando consequens ex vi eius infallibiliter subsequetur, ut arguit S. Doctor in 2. dist. 32. art. 3. quaest. 2. ad 2. et aliis in locis, ubi affert exemplum de eo, qui vult esse Abbas Monachorum, consequenter debet velle etiam esse Monachus; alioqui stultus est.

Notandum ex S. Bonavent. in 4. dist. 30. quaest. 1. et dub. 3. litt. posse errorem circa aliquem contractum esse duplicem.

Primus est circa substantiam rei, Secundus circa accidentia. Circa substantiam rei datur, quando v. g. vis emere, et petis torquem aureum, et accipis ex aurichalco; vel si petis Adamantem, et datur tibi chrystalli frustum. Circa accidentia est error, si vis, et petis cuprum auratum, et datur tibi, sed maculatum; Vel si petas equum, et datur tibi defectuosus.

Admonet tamen circa haec S. Doctor ad 4. quod si petas torquem in genere, et nomines aureum, nesciens pretium auri, neque quid sit aurum, et detur tibi cuprum pretio competenti, non erit error substantialis, quia tua intentio est tantum de torque metallino, sed nominas aurum, loquens quasi Pica. Idem etiam dic de errore per dolum.

Assero primo, errorem, vel dolum circa substantiam rei, de qua contrahitur, reddere contractum nullum iure naturae, si sit error, vel dolus antecedens, dans causam contractui, quo amoto non contraheretur.

Probatur primo a D. Bonavent. loco cit. fundamento primo. Ablato consensu tollitur contractus. Confirmatur a S. Doctore; non enim censemur velle, quod non cognoscimus, et multo minus diversum ab eo, quod cognoscimus; ut si volumus aurum, detur cuprum. Hoc argumento utitur Fagundez, capite 3.

Probatur secundo a S. Doctore. Voluntarium est, cuius principium movens est intra in volente, cognoscente singula: Ergo involuntarium est, quod ab extra nobis advenit contra cognitionem, ex errore.

Probatur tertio a S. Doctore. Non minus est involuntarium, quod fit per violentiam, quam quod per errorem. Et confirmatur ex causa 29. quaest. 1. ubi id definitur.

Confirmatur a S. Doctore in corpore, eisdem argumentis addita authoritate D. Augustini 2. de Trinitate, cap. 1. et tract. 96. in Ioan. ubi ait: Invisa diligere possumus: incognita nequaquam.

Haec assertio magno recipitur plausu a D. Thom. 2. 2. quaest. 77. art. 3. Molina tract. 2. de iust. disp. 259. et Thomistis ibi, Lessio Tom. 1. lib. 2. cap. 17. dub. 5. num. 27. Sanchez lib. 7. de matrim. disput. 18. num. 12. Bonacina de contract. in genere, disp. 3 quaest. 1. puncto 2. §. 1. et aliis apud hos; et ait Tanner. disp. 4. quaest. 7. dub. 1. num. 11. esse omnium sententiam.

Addit tamen Fagundez num. 6. cum Sala de empt. dub. 35. posse esse errorem circa substantiam, et tenere adhuc contractum, ut si aurum alchimicum sit eiusdem perfectionis cum auro e venis sumpto, et detur tibi illud pro isto, vel si detur una ergastula empta pro alia eiusdem virtutis, vel a pharmacopola unum pharmacum aequalis virtutis, loco ordinati a medico. Sed haec vel non variant substantiam, et si variant, confringunt contractum; ut si ego velim eam ancillam numero, et aliam non emerem, vel illud medicamentum. In materia vero matrimonii certum est, ut hi ipsi concedunt, esse invalidum.

Assero secundo cum D. Bonavent. quem sequuntur Fagundez num. 9. Suarez tract. 1. de legibus, lib. 1. cap. 11. num. 6. Sanchez lib. 1. de matrim. disp. 64. Molina tract. 2. disp. 272. Navar. summa Lat. cap 2. num. 27. et communiter, si error sit circa accidentia, quae graviter mutant indicium rei, et reduci possunt, prudentum iudicio, ad substantiam rei, contractum esse nullum.

Ratio est, quia supponitur abesse consensus necessarius, ut supra.

Hinc colligo cum D. Bonaventura 4. dist. 30. dub. 6. litt. si error sit circa virtutem, et mores, puta si sit inhonesta, quam honestam arbitrabar; esse circumstantias magni faciendas, et ait Sanchez, eas frangere posse sponsalia.

Assero tertio. Si error sit circa circumstantias minoris momenti, iudicio prudentum, etiamsi ille non contraheret, si sciret, probabile esse, non irritare contractum iure naturae. Ita Molina Tract. 2. disp. 352. Rebell. lib. 1. quaest. 6. sect. 2. num. 11. et lib. 9. quaest. 1. Bonacina de contract. disp. 3. art. 1. puncto 2. Mantica de ambig. convention. lib. 1. titul. 9. AEgydius Lusitan. in Leg. ex hoc iure, cap. 8. num. 95.

Itaque si contraxisti cum ea, quam putabas divitem, nobilem, pulchram, et invenisti ignobilem, pauperem, lippam; valet contractus, quia haec non admodum variant in hoc contractu.

Ratio est etiam, quia ille error, vel dolus est causa quidem contractus; adhuc tamen habet suum obiectum, in quod feratur, idest substantiam rei, ut ait Poncius lib. 4. de matrim. cap. 21.

Alio modo id definit Caspensis Tract. 19. disp. 1. sect. 3. num. 35. cum Castro Palao Tom. 3. tract. 14. disp. 2. puncto 5. Quoties error, vel dolus est causa causativa tantum, non autem obiectum contractus; hic non erit iure naturae nullus; si vero sit obiectum expresse declaratum, talis erit nullus, non autem si implicite tantum; quia tunc error, vel dolus censetur esse accidentalis, cum supponatur adhuc obiectum sufficiens ad esse contractus.

Seraphicus dist. 30. dub. 3. sic distinguit errorem circa accidentia, puta circa bona fortunae, in matrimonium posse esse vel causam impulsivam in aestimatione tantum, et spe; ita, ut consensus feratur super personam adhuc praecisam, tanquam in obiectum consensus; vel potest esse ut suspendatur consensus super personam, et sub hac conditione cadat: accipio personam, si est dives, et non aliter. Primo modo ait S. Doctor, validum esse contractum, quia adhuc consensus habet sufficiens obiectum, super quod cadat; altero vero modo, cum non adsit consensus, sed reservatus sit, non erit validus.

ADDIT vero quaest. 1. errorem circa accidentalia in matrimonium, circa conditionem, vel servitutem, quia praeiudicat bono grandi libertatis; sed hoc est iure positivo depositum, ut explicat dist. 36. quaest. 2.

IN responsione vero ad ultimum, sic distinguit: Dupliciter potest esse error circa bona fortunae, puta circa nobilitatem, dignitatem, et caetera accidentalia. Primo si erretur circa subiectum personae. Secundo si circa proprietates.

CIRCA subiectum erratur, cum Puella sciens, et cognoscens personam, puta filium Regis Angliae visu, vel auditu, et in illum consentit, et non in alium, et tunc erit substantialis error irritans contractum matrimonii. At si personam filii Regis Angliae non agnoscit, sed tantum credit, hunc, quem videt habere hanc dignitatem, tunc cum non consentiat, nisi in hunc, erit validus consensus, etiamsi non sit ea dignitate praeditus.

ASSERO quarto; si loquamur de iure positivo, receptissima est sententia docens; si error sit circa substantiam rei, et circa accidentia, et qualitates substantiales, quae multum variant iudicium, et contractus ipse fiat bona fide ex una parte; et dolo ex altera, ut dolus det causam contractui, contractum esse nullum iure positivo. Ita Vallascus de iure Emphyt. quaest. 5. num. 9. Lusitanus in Leg. ex hoc iure, ff. de iust. et iure, cap. 8. a num. 93. Bonacina de contract. disp. 3. quaest. 1. puncto 3. §. 2. Gomez Tomo 2. var. cap. 2. num. 48. Fagundez lib. 1. cap. 3. Bassaeus V. Contractus, Tanner. disp. 4. quaest. 7. dub. 1. Patet ex Leg. 1. et ex Leg. sciendum, §. ult. ff. de aedilit. edict. et ex Leg. 65. tit. 5. part. 5.

PROBATUR a D. Bonavent. quaestione, nuper adducta, ex materia matrimonii ex causa 29. quaest. 1. et rationibus adductis pro prima assertione. Quod enim iure naturae est invalidum, non potest iure positivo validari; alioqui ius positivum esset contra ius naturae.

QUAE diximus de errore antecedenti, afferunt aliqui de errore etiam comitante, non modo in contractu matrimonii, ut dum contrahis cum Berta, putans eam Titiam, sed tamen libentius contraheres cum Titia, si eam agnosceres; sed etiam in aliis contractibus, ut si emis Chrystllum, existimans gemmam, sed tamen emeres, etiamsi novisses, esse Chrystallum. Ita Fagundez num. 7. adducens D. Thom. prima secundae, quaest. 6. art. 8. Bonacinam de contract. disp. 3. quaest. 1. puncto 2. §. 1. et de matrim. quaest. 3. puncto 2. num. 3.

HINC observas, disputari: an contractus dolo excusatus, possit validari, data ex iure naturae optione, decepto ad standum, vel non standum contractui, si reducatur ad aequalitatem, et utraque sententia est probabilis: Ego arbitror, id posse, quia iure naturae deceptus potest refarcire iniuriam.

SED iure naturae deceptor tenetur stare contractui; si deceptus velit, sed hoc post iudicis sententiam.

PROBATUR a D. Bonavent. 4. dist. 17. art. 2. quaest. 2. ad 4. ex causa 30. quaest. 1. etiam in omni foro, tum iudiciali, sive civili, sive Canonico: imo et in foro conscientiae, ubi definitur, fraudem, ac dolum non debere fraudanti patrocinari, Leg. Quoties, §. qui dolo, ff. de probat. ex cap. sedes Apostolica, de rescriptis, cap. ex tenore eodem, et cap. ex literis, de dolo, et contum. et tandem Leg. finali, tit. 2. part. 4. quae definit, optionem semper dandam esse decepto; velit ne, an nolit stare contractui, qui iure naturae fuit irritus in poenam doli, ne commodum ex dolo suo consequatur; resistit enim semper totum ius dolo, ac fraudi, ut notat Fagundez num. 18.

DATUR etiam decepto actio adversus tertium, qui dolum fecit leg. 2. ff. de prowentis, et iuribus allatis, et omnis decipiens tenetur in conscientia restitutioni damnorum ante iudicis sententiam; est enim dolus, et fraus ex genere mortalis, ut ostendunt Reginaldus praxi, lib. 25. num. 125. Bonacina de contract. disp. 3. quaest. 1. puncto 2. §. 2. Fagundez num. 23. ex D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2. §. secundus ramus, et sequenti.

PRAELIBAT S. Doctor in 4. dist. 29. quaest. 1. metum duplicem. Alter est gravis, qui et iustus dicitur, et cadens in constantem virum: Alter levis, qui et dicitur cadens in virum inconstantem, L. metu, ff. de eo, quod metus causa, cap. consultationi, cap. veniens, 2. de sponsal. cap. Cum dilectus, de his quae vi. Metus gravis est metus alicuius magni mali absolute, et in se considerati, quod nobis timemus, vel nostris eventurum; talis est metus incussus, mortis, mutilationis, atrocis cruciatus, stupri, servitutis, amissionis bonorum, status, honoris iacturae, magni lucri, infamiae, excommunicationis iniustae, etc. ut probat Sanchez lib. 4. de matrim. disp. 5.

HAEC quidem mala sive nobis immineant, sive nostris, gravem incutiunt timorem. Ita Menochius tract. 1. lib. 2. de arbitr. centur. 2. casu 136. Azor p. p. lib. 2. cap. 17. dub. 6. Sanchez lib. 4. de matrim. disput. 1.

IN filiis, ut probat Leg. Isti quidem, §. fine, ff. de eo, quod metus causa; liberi enim sunt pars patris, ut docet Aristoteles in Ethicis.

IN uxoribus, et maritis, quia unum sunt. Ita D. Thom. in 4. dist. 29. quaest. unic. art. 2. ad 3. D. Bonavent. eadem dist. et alii.

IN patribus, fratribus, et sororibus leg. ult. Cod. de impub. et aliis substit. §. hi, qui, Instit. de inut. stipul. et communiter Doctores; et de omnibus coniunctis in primo gradu docent Praep. cap. cum locum de sponsal. num. 10. Cucus lib. 5. inst. Maior tit. 22. num. 156.

IN aliis consanguineis, et affinibus, quia ut dicitur cap. non existimemus, 13. quaest. 2. sunt una caro. Probatur etiam cap. sciant cuncti de elect. in 6. quem textum vocat notabilem Iason, leg. de pupillo, §. si quis ipsi, num. 12. ff. de oper. nov. nunciat.

IN amicis arctissimo vinculo iunctis probatur, quia amicus est alter ego, ut ait Philosophus 6. Eth. cap. 4. et D. Augustinus lib. 4. confess. cap. 6. Itaque metus gravis mali sive nobis, sive nostris dicitur incussus, et irritat contractum, si vere immineat malum.

METUS levis est metus reverentialis, ob praesentiam alicuius personae gravis; hic tamen metus, si addantur minae, verba aspera, etc. potest fieri gravis. Ideo oportet advertere, metum dici gravem, et levem respective; nam qui alicui, puta viro, est metus levis, erit puellae gravis, ut ostendit Sanchez, citans supra quinquaginta Doctores, et probatur ex Leg. 3. ff. ex quibus causis.

QUINQUE autem conditiones requiruntur, ut sit metus gravis.

PRIMA, ut malum, quod timetur, sit grave leg metum, ff. de eo quod metus causa, ibi metum accipiendum Labeo dicit, non quemlibet timorem, sed maioris mali, idest magni mali, ut explicat Glossa.

SECUNDA est, ut timeatur rationabiliter, non levi de causa: patet ex Leg. metum cit. ibi, metum autem non vani hominis, sed qui merito timet, et Leg. Nec timorem, §. proinde, ff. eodem. Unde Eccl. 19. Qui cito credit, levis est corde. Ita D. Thom. 4. dist. 29. quaest unic. art. 2. D. Bonavent. eadem dist. quaest. 1. corpore, et alii. Et quidem non requiritur vera poenarum inflictio, sed timor probabilis, et non vanus, ut probat S. Bonavent. et alii apud Sanchez lib. 4. de matrim. diss. 1. num. 16.

TERTIA conditio est, ut metum incutiens possit minas suas exequi. Ita D. Bonavent. loco cit. patet ex Leg. famosi, ff. ad legem Iulia maiest. et probat Sanchez cit. num. 19.

QUARTA est, ut minas incutiens, solitus sit minas exequi; nam si sit facilis ad remittendum, non est gravis metus, ex Leg. Unica, Cod. si quis Imperatori, et Leg. famosi citata.

QUINTA est, non posse timentem vitare mala comminata. Ita Sanchez num. 23. et simul Fagundez cap. 5.

ANIMADVERTUNT hic etiam Doctores, metum gravem aut posse provenire ab extrinseco agente, et causa naturali agente, ut a tempestate, morbo, etc. vel ab extrinseco vivente, sed operante naturali impetu, ut a bruto, ebrio, et furioso. Vel denique ab extrinseco agente libere, veluti homine, vel daemone.

IGITUR si metus incutiatur ab extrinseco agente naturali, non irritus contractus censetur, tamen consensus etiam ibi sit conditionalis, ut si non immineret naufragium ex tempestate, vel mors e morbo, non voveret, nec iuraret, hoc agere. Ratio est, quia talis metus non est iniuriosus, sed a Dei saepe providentia immissus ad facienda opera sancta, vel ad ciendam poenitentiam, ut docet Concilium Trident. sess. 14. cap. 4. Ideo addit: Hoc enim timore utiliter concussi Ninivitae, ad Ionae praedicationem plenam terroribus, poenitentiam egerunt, et misericordiam a Domino impetrarunt.

TUNC autem poenitentia, ut sit recta, non debet habere consensum conditionatum. Si ruina non immineret, non poeniterem, ut dicam Tract. de Poenit. Disput. de contritione.

HAEC est doctrina D. Thom. prima secundae, q. 6. et D. Bonavent. in 3. dist. 34. part. 2. quaest. 1. et 2. Vasquez part. 2. disp. 27. cap. 3. Sanchez in decal. lib. 4. cap. 1. Fagundez cap. 5. num. 17. et patet ex cap. de regul. ubi votum aegroti, ex timore mortis, declaratur validum. Idem dicitur, si metus incussus sit a bruto, ebrio, etc.

SI vero metus incussus sit ab agente libere ad extorquendum consensum, certissima resolutio est omnium Doctorum, invalidum esse contractum. Ita D. Bonavent. 4. dist. 29. quaest. 1. Sanchez lib. 4. decal. cap. 3. Suarez Tom. 3. de relig. lib. 6. cap. 4. Lessius lib. 2. cap. 17. dub. 6. Azor part. 1. lib. 1. cap. 10. num. 11. et part. 3. lib. 6. cap. 7. Bonacina de contract. disp. 3. quaest. prima, puncto 2. §. 3. Fagundez lib. 1. de contract. cap. 5. num. 18. Tanner. disp. 4. quaest. 6. num. 315.

QUAESTIO autem gravis est: An tales contractus sint iure naturae irriti, an vero iure positivo. Scinduntur autem in duas acies Doctores.

PRIMA opinio est, non esse iure naturae irritos. Ita Paludanus 4. dist. 15. quaest. 2. art. 5. Sanchez lib. 4. de matrim. disp. 15. num. 5. et lib. 4. decal. cap. 3. num. 9. Suarez lib. 1. de relig. cap. 7. num. 12. Corbo quaest. 46. Valentia Tom. 4. disp. 10. quaest. 3. puncto 2. Henriquez lib. 11. cap. 9. Pet Ledessm. quaest. 47. art. 3. Tanner. loco cit. Azor. p. p. lib. 11. cap. 15. quaestio 6. Lessius lib. 2. cap. 40. dub. 1. loquens de voto, et loquens de contractibus cap. 17. dub. 6. a num. 36. Vasquez prima secundae, disp. 27. cap. 3. Bonacina de contract. disp. 3. quaest. 1. puncto 2. §. 2. Fagundez de contract. lib. 1. cap. 6. num. 5. Caspensis Tract. 19. de contract. disp. 1. sect. 4. qui innumeros pro hac sententia apud Sanchez accipit recensitos. Subscribit Ballixus, V. Contractus num. 21.

EXCIPIUNT tamen isti contractus matrimonii, sponsalium, dotis ad matrimonium, et professionis in Religione, quos tamen iudicis sententia rescindi posse autumant.

DE matrimonio hoc docent communiter Doctores, Sanchez, loquens de matrimonio, et sponsalibus lib 4. de matrim. disp. 12. a num. 18. Azor 3. part. lib. 3. cap. 7. Lessius Tom. 1. lib. 2. cap. 17. dub. 6. n. 37. Henriquez de matrim. lib. 11. cap. 9. num. 6. Bonacina de matrim. quaest. 3. puncto 8. num. 31. ubi etiam de sponsalibus id probat ex multis gravissimis Doctoribus, et constat ex cap. veniens 2. et cap. cum locum 1. et cap. consolationi de sponsal.

ET idem consequenter de promissione dotis admonent Azorius, Lessius, Bonacina et Fagundez, allegati.

RATIO est, quia matrimonium est perpetuum, nec amplius est locus irritationi, postquam est legitime contractus, sicuti in aliis contractibus; ideo exigitur ad contrahendum perfecta libertas.

HING consequenter de professione in Religione idem deducunt Sanchez lib. 4. decal. cap. 5. Suarez tract. 3. de Relig. lib. 6. cap. 4. Fagundez num. 5. et constat ex cap. de his, quae vi.

DE voto autem quocumque simplici, in quacumque materia fiat, validum esse asserunt Suarez de voto lib. 1. cap. 18. a num. 5. et alii; sed irrita esse talia vota simplicia, metu extorta, docent Sanchez Tom. 1. decal. lib. 4. cap. 3. num. 12. Cardin. cap. 2. quaest. 1. casu 4. de his quae vi. Sylvest. verb. metus, q. 8. et verb. votum 2. quaest. 12. Tolet. lib. 4. summae, cap. 17. Nauar. summa Latina, cap. 12. num. 52. et commonit 2. de regular. num. 15. Azor. p. p. lib. 11. cap. 11. quaestio 7. Abbas, Sotus, Aragon, et alii apud Sanchez, et Bonacina de matrim. quaest. 3. puncto 8. a num. 2. cui subscribit cum Fagundez num. 6.

DE iuramento, metu gravi extorto, communiter asserunt, esse iure naturae validum; et ratio est, quia iuramentum est promissio facta, cuius assertur Deus testis. Igitur ne Deus testis sit falsus, erit valida iure naturae.

QUOAD testamentum, metu gravi extortum, esse iure naturali nullum, asserunt Sanchez lib. 4. de matrim. disp. 8. num. 6. Molina tom. 1. de Iust. Tract. 2. disp 136. Spino in speculo glosae, Rubr. 2. part. num. 5. Guttier. de quaest. canon. lib. 2. cap. 11. num. 83. Caldas in Leg. si iuratorem, v. contractum, num. 27. quam opinionem communissimam acclamat Fagundez numero 8.

RATIO est, quia testamentum est ultima voluntas, et ideo debet usque ad mortem manere liberum, nec firmatur, nisi morte testatoris, ut ait Apostolus Apostolus ad Heb. cap. 6. ideo metus non potest dare ei firmitatem.

CIRCA collationem beneficii metu extortam, esse iure naturae validam asserit Garsia de benef. part. 11. cap. 3. §. 2. num. 145. Fagundez num. 9. et constare dicunt ex cap. super hoc penult. de renunc. cap. Abbas, cap. ad aures, cap. ad audientiam de his, quae vi, et docet Rebuffus in praxi benefic. tit. de resign. metu fact. et tit. de vi, in resign. adhibita, et tit. de causis resignationem irritantibus, Rosinus lib. 19. de benefic. Nauar. in cap. accepta, de restit. spoliat. opposit. 4. 5. et 6. Flaminius de resign. lib. 13. quaest. 1. et 2. Azor 2. part. lib. 7. cap. 26. quaestio 1. Selua de benefic. 3. part. quaest. 32. Probant rationibus, quas in fine apponam.

DEBEMUS etiam alia distinctione contractuum, varias apponere opiniones.

ET quidem contractum lucrativum, et promissorium, metu iusto celebratum, esse validum iure naturae docent Sotus in 4. dist. 29. quaest. 1. art. 3. quod fere docuerat lib. 6. de iust. quaest. 1. art. 4. docens, donationem, aut promissionem, metu iusto factam, esse validam iure naturae. Idem tenent Henriquez lib. 11. cap. 9. Carbo de test. cap. 46. quaest. 4. Ledesma de matrim. quaest. 47. art. 3. dub. 1. ad 3. Sanchez de matrim. lib. 4. disp. 8. num. 4. Lessius lib. 2. cap. 7. dub. 6. num. 37. ex leg. ultima, Cod. de his, quae vi, quam opinionem censet probabilem Diana part. 3. tract. 5. resol. 118.

OPPOSITAM tamen non minus probabilem tuentur alii, nempe contractum liberalis donationis, aut promissionis, ex metu gravi celebratum, invalidum esse iure naturae. Ita Medina Cod. de restitut. quaest. 3. causa 2. Aragon 2. 2. quaest. 86. art. 7. Rebellius part. 2. lib. 1. quaest. 5. conclu. 1. Molina, et Azor, quos allegatos sequitur Basilius Pontius de matrimonio, lib. 4. cap. 6. numero 4. Diana loco citato.

IDEM de contractibus onerosis asserunt Rebell. loco cit. et alii apud eum. Alii tamen hos contractus (excepto matrimonio) asseverant, validos, Contractus istos, inquam, in quibus datur res pro re data. Ita Basilius Pontius cap. 7. allegans Sotum, Richartdum, Paludanum, Sylvestrum, Nauarrum, Henriquez, Molinam, et Vasquez. Imo Pontius ait cap. 9. valere etiam iure positivo; dati tamen actionem, et limitat solum in ludo, et alienatione rerum Ecclesiae, et haec notanda ait Diana resol. 119. ad scrupulos tollendos. Hanc fere sententiam tuetur Bassaeus V. Contractus, num. 21. excludens aliquos.

VERUM enim vero, contractus omnes, metu extortos, iure naturae esse irritos asserunt Molina Tract. 2. de Iustitia, disput. 267. et 326. Sotus in 4. dist. 29. quaest. 1. art. 3. et lib. 7. de iustitia, quaest. 2. art. 1. et lib. 8. quaest. 1. art. 7. Salas part. 2. quaest. 6. art. 6. dub. 3. sect. 1. loquentes de contractibus extra matrimonium: loquendo vero de contractu matrimonii, ubi eadem est ratio, idem sustinent Matienzo lib. 5. recopil. tit. 2. rubr. gloss. 1. num. 189. Barbosa, ff. solut. matrim. rubr. 4. num. 30. Couar. in 4. decret. 2. part. cap. 3. §. 5. Veracruz p. p. speculi, art. 8. Gabriel in 3. dist. 39. quaest. 1. art. 2. concl. 8. Bartholom. Ledesma dub. 23. de matrim. concl. 3. Philiar. de offic. sacerd. Tom. 1. part. 2. lib. 2. cap. 8. et valde probabilem ait Sanchez lib. 4. de matrim. disp. 14. citatur Fagundez etiam D. Bonavent. 4. dist. 39. quaest. prima, art. 2. concl. 8.

SENTENTIAM suam astruit S. Doctor, non ibi; sed dist. 29. quaest. 1. in corpore, ubi agit quidem de contractu matrimonii, sed ratio eius universalis, est sumpta ex voluntatis necessario consensu; quae complectitur alios etiam contractus; atque adeo, tametsi oppositam sententiam, ex hoc capite libratam, probabilem non renuat, hanc tamen esse probabiliorem in fine corporis, concludit.

ASSERO primo, non improbabilem esse priorem sententiam.

PROBATUR primo a D. Bonavent. quia, ubi est consensus, sufficiens ad actum moralem, ibi est actus moralis validus; sed consensus ex metu est sufficiens ad actum moralem, ut ostendi prima secunda, Tract. 1. disput. 3. ubi ostendi metum gravem non tollere libertatem simpliciter. Quod si rescinduntur iure positivo contractus, hoc est ex indulgentia, quia existimatur non consensisse plene toto corde, sed ad redimendam poenam.

PROBATUR secundo a S. Doctore; quia, qui timore mortis recipit Baptismum, est Baptizatus: Ergo iure naturae id, quod fit ex metu, est validum, saltem quoad ea, quae Deum respiciunt.

PROBATUR tertio a S. Doctore: Voluntas ad consensum non potest cogi, sed solum libere induci a creatura. Tunc sic: Non minus sollicitatus precibus molestis, et blanditiis inducitur, quam qui timote; sed ille satis ex iure naturae consentit contractibus: Ergo et iste. Maior tenetur a multis Doctoribus, ut fatetur Fagundez.

ENIM vero S. Doctor respondet, blanditias, et preces non aequipollere metui, nisi tacitae subsint minae, ut docent etiam Sanchez lib. 4. de matrim. disp. 7. num. 7. Fagundez cap. 5. num. 25. Romanus Leg. interpositas, Cod. de transact. Nauar. summa, cap. 17. num. 16. Mascardus de probat. concl. 193. numero 4. et 8. Ludov. Lopez p. p. Instruct. cap. 96. Et idem volunt Hippolytus singulae. 645. Sigism. inter consilia feudalia, cons. 17. num. 21. Albertus Brunus inter eadem consilia, consil. 14. num. 387. Burgo de Paz consil. 25. num. 72. dum aiunt, blanditias principum inferre metum viro constanti, quia scilicet insunt minae occultae; solent enim Principes ulcisci repulsas.

PROBATUR quarto a S. Doctore: Ubi est consensus sufficiens ad peccatum mortale, ibi est sufficiens ad contractum; sed in nostro proposito talis invenitur: Ergo. Minor probatur a D. Bonavent. nam si quis metu mortis neget Christum, peccat mortaliter.

RESPONDET tamen S. Doctor, negando paritatem, quia plura requiruntur ad constituendum, quod requirit integram causam; quam ad malum faciendum, quod fit ex quocunque defectu; unde non sequitur, quod si ad peccatum sufficit consensus conditionatus, metu excussus, sufficiat etiam talis consensus ad actum bonum: Itaque si aliquis metu mortis, vel etiam inferni, eliceret actum attritionis de peccatis conditionatum, nempe intendens, remoto metu mortis, vel inferni, se non dolere, erit actus imperfectus imo culpatus, Deo se ipsum anteponens.

DEINDE respondet, metum, cadentem in virum constantem, non esse, qui incutitur ad Divinam maiestatem contemnendam: Vir enim constans debet praeferre Deum omnibus rebus. Itaque metus, cadens in virum constantem, censetur ille, qui incutitur ad aliquid faciendum, vel omittendum, quod non sit saluti contrarium, quod rationabiliter potest etiam fieri, et omitti. Si enim quis vellet mortem subire, ne alicui rei indifferenti consentiret, sane ageret non ut constans, sed ut imprudens; puta si mors indiceretur alicui, si nollet altera via, aeque commoda, pergere ad plateam, et persisteret in transeundo per viam alteri suspectam. Contractus autem sunt de genere eorum, quae non sunt ad salutem necessaria.

ASSERO secundo probabilius, contractus, metu gravi extortos, esse iure naturae invalidos.

PROBATUR a D. Bonavent. primo validissime fundamento primo, nam iura, matrimonium, metu gravi contractum, irritum declarant ex defectu consensus, qui iure naturae exigitur, non autem irritant iure positivo, imo multa matrimonia praeterita declarant fuisse irrita, et invalida iure naturali, et perinde esse, ac si nunquam fuissent facta, ut patet ex cap. cum locum, et cap. consolamini, et cap veniens 2. de sponsal. et ex cap. significasti de eo, qui duxit uxorem; Similiter cap. primo, de his, quae vi, non irritatur professio gravi metu facta, sed declaratur irrita, et nullus textus in toto iure invenitur, qui eam irritet.

RESPONDET Fagundez num. 10. concedendo, matrimonium metu excussum, esse iure naturae nullum. Similiter. et sponsalia, et promissionem dotis, ac professionem religionis, ut supra; sed negat paritatem de aliis contractibus.

CONTRA, quia non percipit vim argumenti D. Bonaventurae. Stat enim in hoc: Id, quod ex defectu consensus est irritum, est iure naturae tale; sed contractus omnis, metu gravi excussus, est ex defectu contractus nullus: Ergo. Minor probatur, nam Pontifices declarant, matrimonium esse nullum, si metu gravi sit factum, et allegant rationem sumptam, non ex consensu peculiari, debito matrimonii contractui, eo quod sit perpetuus; sed quia est contractus in genere, quod est ens indifferens, non necessarium ad salutem. Igitur omnis contractus, metu gravi excussus, est iure naturae invalidus.

PROBATUR secundo a S. Doctore, quia omnis contractus, per quem transfertur dominium in alterum, debet esse liber; At ubi est metus, cadens in constantem virum, non est plena libertas: Ergo.

RESPONDENT adversarii, hos contractus esse simpliciter voluntarios, et ad peccatum mortale talem consensum sufficere. Sed huic rationi occurri supra.

PROBATUR tertio a D. Bonavent. de matrimonio. Eodem passu incedunt contractus, qui fiunt cum Deo, puta professio, et votum privatum; atque matrimonium: Sed illa iure naturae sunt invalida, si metu gravi sint excussa: Ergo et matrimonium. Probatur maior, nam matrimonium est signum coniunctionis Ecclesiae, vel animae cum Deo; signum autem mensurat signatum.

PROBATUR quarto a S. Doctore, quoad matrimonium, quia contractus matrimonii est per amorem, atque hic amor coniugalis debet esse perpetuus, iuxta Apostoli dictum: Viri diligite Uxores, sicuti Christus Ecclesiam; sed consensus coactus non est cum amore: Ergo.

PROBATUR quinto a S. Doctore; quia in contractu oneroso debent esse aequales, ut dans retribuat aeque: sed ubi est metus gravis, non datur aequalitas: ergo contractus onerosus non est iure naturae validus, si fiat ex gravi metu.

PROBATUR sexto valide, argumento sumpto a D. Bonavent. 4. dist. 27. art. 2. quaest. 1. argumento 4. addito responso. Ius naturale dictat, ut nullus reportet commodum ex damno, quod unus, ob dolum, iniuriam, et malitiam suam, alteri dat, ut omnia iura clamant, 30. quaest. 1. cap. Dictum, cap. sedes Apostolicae, cap. ex tenore de rescript. cap. ex litteris de dolo, et leg. quoties, §. qui dolo, ff. de probat. At multum admodum commodi reportaret, qui metu gravi excuteret ab alio consensum ad contractum ex malitia, et iniquitate, nisi contractus esset iure naturae irritus; posset enim in conscientia retinere rem, et fructus eius interim, usque dum a iudice rescinderetur contractus, quod est ingens absurdum; absurda autem sunt de iure maxime vitanda, Leg. Nam quod absurdum, ff. operis lib. cap. dudum de praebend. in 6.

RESPONDET Fagundez num. 10. teneri tunc in foro conscientiae omnia restituere, et hoc graviter iniungit Confessariis pro eorum tribunali, quod est tribunal veritatis. Teneri autem ait ad hanc restitutionem ratione damni illati; nam ius naturae id iubet, non autem ratione contractus.

CONTRA arguo validissime. Id, quod infert damnum contra ius naturae, est iure naturae vetitum, si ex vi actionis formaliter damnum sequitur; sed per te ex contractu metu extorto producitur, et infertur damnum contra ius naturae: Ergo et talis contractus est iure naturae vetitus, et nullus.

HANC impugnationem valide roboro argumento Dianae. Innumeri fere Doctores, et aliqui ex adversariis, ut Lessius, Sanchez, Navarrus, et Sylvester apud Poncium n. 6. asserunt, eum, qui iniuste aliquid per vim, et metum extorquet a donante, teneri ad restitutionem: Ergo neque transfertur dominium, atque adeo non fuit validus contractus iure naturae; nam si iure naturali valeret, non esset restituendum ante iudicis sententiam; nam dominium sic esset translatum.

CUM igitur his non sit delatum dominium, atque adeo sint in continuo onere restitutionis, ut docet D. Bonaventura in speculo animae, cap. 2. circa finem; sequitur, iure naturae esse invalidum. Ex quo deducunt Poncius, et Rebellus in Lessio, et Sanchez graves inconsequentias.

HIC adverto, Fagundium num. 2. in primo argumento, urgere pro nobis, ac si inferamus, quod si contractus liberales, metu extorti, sunt irriti, multo magis onerosi; sed e contra, nam qui donat ex metu, nil recipit, et qui contrahit, dando rem pro re aequalem, recipit etiam aliam rem, unde minus specifice gravatur, atque adeo est iniustia naturae, specie inferior. Unde magis liberet arguere: si contractus onerosus, metu extortus, est iustus iure naturae, multo magis gratuitus donationum, promissionum, etc.

ARGUMENTO ergo respondet Caspensis numero 38. ex mente Vasquez, Onerosos esse ipso iure naturae validos, quia est titulus sufficiens ad illorum valorem, scilicet dati, et accepti. Lucrativos autem non esse validos iure naturae, quia in his nullus alius est titulus ad transferendum dominium, praeter voluntatem, quae cum sit coacta, non est sufficiens ad transferendum dominium.

SED utrumque invalidum ex aliis capitibus ostendi, nempe, quia deest consensus, quidquid obmurmuret Caspensis num. 39. qui inepte arguit: metus levis non reddit irritos contractus iure naturae, ut constat ex leg. Vani timoris, ff. de reg. iuris, et Leg. metum, ff. de eo quod metus causa; cum tamen metus levis inferat iniuriam: Ergo neque gravis.

RESPONDETUR autem, disparum esse rationem, quia metus gravis tollit consensus libertatem, non sic levis, ut advertit S. Doctor in fine corporis.

ARGUMENTO autem nostro supra, et impugnationi respondet Caspen. num. 40. et 41. cum tales contractus esse simpliciter voluntarios, et liberos, neque satis esse ad eos irritos reddendos, si teneatur ad restitutionem; nam simul esse possunt, nec repugnat, et contractum esse validum, et esse obligationem rescindendi, si alter velit.

Contra enim est, quia argumentum sumebatur a debito restitutionis, ut videre est supra.

Ex dictis etiam patet, falsam esse secundam conclusionem Caspensis num. 44. contractus (exceptis perpaucis, idest, matrimonio, sponsalibus, religiosa professione, Testibus adhibitis in testamento promissionum rerum Ecclesiae, absolutione a censuris) non esse iure positivo irritos; sed irritandos, quod probat ex quibusdam iuribus, ubi facta per metum rescindenda sunt Leg. ult. Cod. de his, quae vi, et cap. Abbas, de his, quae vi. Et Instit. de except. in principio.

Respondetur enim, aliqua iura solum definite, declarandos esse irritos tales contractus; nam alia iura clare afferunt esse irritos.

Quaestio vero esse potest: An etiam ex metu levi, contractus irriti sint iure.

Prima opinio est, tales contractus in conscientia esse irritos. Ita Panorm. in cap. ad Audientiam, et alii Canonistae, quos allegat Molina Tract. 2. disput. 326. de Legibus, Battolus, in Leg. metum, et alii.

Ex Theologis Sotus lib. 6. de Iust. quaest. 1. art. 4. et lib. 8. quaest. 1. art. 7. ad 3. Sà verb. contractus, numero 3. Carbo quaest. 46. de restit. Palat. lib. 4. de contract. cap. 9. Lessius lib. 2. cap. 17. dub. 2. num. 46. Rebellius p. p. lib. 1. quaest. 5. iniunctis his, quae dicit num. 9. et 26. Sanchez de matrim. lib. 4. disp. 9. num. 4. Tanner. hic, disp. 4. quaest. 6. num. 121. qui affert rationem, quia ille metus est causa contractus, qui non esset factus, et refert multos textus utriusque Iuris, qui solum dicunt, metum, et vim reddere contractus irritos; sed intelligunt metum aequivalentem vi, nempe, gravem, qui dicitur metus simpliciter.

Quando enim aliquid dicitur tale absolute, intelligitur simpliciter tale, non secundum quid tale. Ex quo habes, non recte Lessium inferre, teneri hanc sententiam sustinere quotquot renuere, metum cadentem in virum constantem irritare iure naturae contractum. Inter hos autem recenset D. Bonavent. 4. dist. 29. quaest. 1. Sotum ibi, quaest. unic. Gabr. quaest. 2. art. 2. in supplem. excipit autem matrimonium, quem metu levi non irritari docet cum aliis; etsi alii dicant irritari, inter quos recenset D. Bonaventuram ponendum.

Altera sententia est, tales contractus in conscientia esse validos. Ita Medina Cod. de restitut. quaest. 3. causa 9. Basilius Poncius de matrim. lib. 4. cap. 10. num. 5. Fagundez lib. 1. cap. 6. num. 12. Menochius lib. 2. de arbitr. iudic. 2. casu 136. num. 2. Franciscus Ripa lib. 3. resp. cap. 15. num. 8. Bonacina dispm. 3. quaest. 1. puncto 2. §. 3. et alii apud istos, addentes, contractus posse irritari, si tamen contractus sint irritabiles; nam si irritabiles non sint, docent, utroque iure esse validos, ut matrimonium, professionem religionis, et sacrorum ordinum, sic et Fagundez supra.

Quoad D. Bonavent. censet nullum contractum talem, iure naturae esse irritum, et quo ad matrimonium, et alios contractus perpetuos, ait, nullo iure posse eos hine revocari. Ratio est, quam caeteri adhibent, quia metus hic non labefactat libertatem, ut actus ille non sit liber. Ex quo ruit fundamentum adversum.

Ex his deducit Caspensis num. 47. ea, quae metu levi fiunt, non esse rescindenda aliquo iure, quia haec actio datur in iure, solum, ob metum gravem; attamen in foro conscientiae rescindi posse, si passus velit.

Infert etiam, ea, quae ex metu reverentiali acta sunt, posse rescindi; et eum, qui inde commodum percipit, teneri ad restitutionem, quia, quamvis hic metus gravis non sit; est tamen iniuriosus, et causa actus. Ita Navar. cap. 17. num. 152. Petrus Navar. lib. 3. cap. primo, dub. 7. et alii. Itaque rescisso contractu, tenebitur restitutioni is, qui metu eum inierit. Sic filius, qui timens patris indignationem, promisit solvere eius legata, vel debita, non tenetur.

Pro coronide advertunt Molina Tom. 2. disp. 82. put. 267. Lessius tract. 2. lib. 2. dub. 6. num. 39. Sanchez lib. 4. de matrim. disp. 8. num. 7. Fagundez cap. 6. num. 13. parum referre; an metus incutiatur a contrahente, an alio tertio, idem enim de utroque sentiendum.

De Contractibus conditionalibus.

NOTANDUM ex D. Bonaventura, contractum conditionalem requirere ad sui esse aliquam conditionem. Potest autem conditio esse de praeterito, vel de praesenti, aut de futuro: Rursus vel honesta, vel inhonesta, vel necessaria, vel contingens.

SI conditio sit de praeterito eventu, vel praesenti, non suspendit consensum, quia iam conditio posita est, vel non est posita, et aliter fieri nequit, ut si dones mihi praedium, si anno praeterito fui Romae. Vel accipio te in uxorem, si est mortuus Pater tuus, vel si es virgo. Ita S. Doctor, quem sequuntur plurimi apud Sanchez lib. 5. de matrim. disput. 6. Rebell. lib. 2. quaest. 15. Ideo non suspenditur contractus ex vi talis conditionis, ut explicat S. Doctor, et cum eo Sanchez lib. 8. de matrim. disput. 10. num. 4. et 5. et lib. 4. decal. disp. 23.

SI vero sint de futuro conditiones contingentes, suspenditur contractus, quo usque conditio impleatur, et tunc contractus adducit obligationem absolutam, et ideo non requiritur novus consensus contrahentium. Ita plurimis adductis Sanchez disput. 8. de matrim. lib. 5. Azor 3. part. lib. 6. cap. 15. et p. p. lib. 11. cap. 7. quaest. 9. Navar. sum. Lat. cap. 2. numero 63. Innocent. in cap. 1. num. 4. et in cap. super eo, in fine.

SI vero conditiones sint necessariae, non censentur suspendere contractum, quia conditiones illae sunt necessariae, ut si dicas: accipio te in coniugem, si sol cras orietur. Ita D. Bonavent. et cum eo Azor p. p. lib. 11. cap. 15. quaest. 9. Sanchez lib. 5. de matrim. disp. 5. num. 1. et lib. 4. Decal. cap. 23. Suarez Tom. 3. de relig. lib. 6. cap. 12. num. 16. Fagundez lib. 1. de contract. cap. 7. num. 6.

SI vero conditio sit naturaliter, vel moraliter impossibilis, diverso modo sentiunt Doctores.

MULTI enim dicunt, talem conditionem vitiare contractum ipso iure. Ita Lessius lib. 2. cap. 18. dub. 15. num. 121. Azor p. p. lib. 11. cap. 15. quaest. 9. Sanchez tract. 1. decal. cap. 23. num. 8. Bonacina de contract. disp. 3. quaest. 1. puncto 4. num. 10. Vasquez de restis. c. 7. disp. 10. loquens de testamentis, et habetur Leg. servo manumisso, ff. de condit. instit.

Alii dicunt, talem conditionem censeri tanquam non appositam, et contractum valere. Haec videtur sententia D. Bonaventurae, nam et de conditionibus, quae non possunt moraliter impleri, ait, censendas conditiones pro non adiectis. Id sentiunt Philiarch. tract. 1. de offic. sacerd. part. 1. lib. 3. cap. 21. et alii.

Si vero sit conditio contratia substantiae contractus, erit nullus, ut de Matrimonio asserit D. Bonavent. loco cit. patet ex cap. fin. de condit. apposit. et cap. soles 32. quaest. 2. et lib. 5. tit. 4. part. 4. et ratio D. Bonavent. est, quia sine substantia propria res non subsistit, cap. tua nos de sponsal. cap. detrahe 1. quaest. 1. facit leg. cum hi, §. si Praetor, ff. de transact. Ita etiam D. Thom. 3. part. quaest. 47. art. 5. in addit. Idem de aliis contractibus, docent communiter Doctores apud Fagundez lib. 1. cap. 7.

Quaerit vero S. Bonavent. de hac conditione prava: Contraho tecum, si utaris veneno ad sterilitatem in nostro matrimonio.

Respondet S. Doctor, irritate matrimonium. Sic etiam Paludanus 4. dist. 29. quaest. 2. art. 5. num. 27. Sanchez lib. 5. de matrim. disp. 9. num. 8. Fagundez lib. 1. cap. 7. num. 24. Ratio est, quia perinde est ac se obligare ad ea venena sumenda, quod est contra substantiam matrimonii, ut notat S. Doctor.

Quod si conditio sit prava, sed non contra substantiam contractus, ut: accipio te in maritum, dummodo fureris. Dico, has conditiones censendas tanquam non appositas, et validum esse contractum, quare computantur cum conditionibus moraliter impossibilibus. Id enim solum possumus, quod licite, et iuste possumus Lege Nepos. Proculo 125. ff. de verb. signific. Ita D. Bonavent. loco cit. quem sequuntur Ludovicus Lopez 2. part. Instruct. lib. 11. de matrim. cap. 12. Palat. lib. 5. de contract. cap. ult. folio 498. Sotus in 4. dist. 29. quaest. 1. art. 3. Gregorius Lopez lib. 6. verbo si furata res, titulo 4. part. 4.

Quando vero conditiones turpes sunt de praesenti, aut praeterito, cum sint iam, vel non sint iam actu: Si sunt; valet contractus; aliter est irritus. Ita D. Thom. 4. dist. 29. quaest. unic. art. 3. quaest. 3. Paludanus ibi quaest. 2. art. 5. num. 28. Palatius lib. 5. de contract. cap. ult. fol. 498. Henriquez lib. 11. de matrim. cap. 12. num. 7. Alexander de Neuo in cap. de illis, num. 18. Couar. in 4. Decretal. 2. part. cap. 3. §. 2. num. 2. Sylvest. V. matrim. 3. quaesit. 1. Fagundez num. 18.

Si conditio sit de futuro, pendens a voluntate tertii, et sit positiva, attendendus est primus actus voluntatis tertii, ut: spondeo te mihi, si meus pater voluerit. Si vero sit negativa; attendendi sunt omnes actus, v. g. si meus pater non contradixerit; tunc quocunque tempore contradixerit, si adhuc res est integra, erit contractus irritus, quia de natura negationis est, ut omnia destruat.

Si promittas sub hac conditione: si Petrus det Francisco domum, satis erit, si ille offerat, etiamsi Franciscus non acceptet, quia per eum non stetit Leg. debitor, ff. de usuris. Azor p. p. lib. 11. cap. 15. quaestio 9. et deducitur ex Leg. si ita, ff. de condit. inst. et ex Lege, statu liber, ff. de statu libero. Idem docent Sanchez lib. 1. de matrim. disp. 33. num. 19. et lib. 4. Decal. cap. 23. num. 18.

Si conditio apposita contractui impediatur ab altero contrahente, consentiente altero; iam uterque recedit a contractu; si vero altero invito, tenetur impediens ad contractum, ac si conditio esset impleta. Ita Roderic. a Cunha in decret. in cap. quae ad nos, dist. 47. Molina de primog. lib. 2. cap. 13. num. 15. Sanchez lib. 4. decal. cap. 23. num. 47. Fagundez cap. 7. num. 26. Probatur ex regula: Cum per eum non fiat 66. de regul. iuris in 6. et ex regula in iure civili 122. ff. de regulis iuris, et Leg. in excavatione 85. §. fin. ff. de verb. oblig.

Ratio est, quia contractus requirit bonam fidem in apposita conditione, quam ideo non debet impedire, vel per se, vel per alium. Vide Sanchez loco cit. num. 48.

Addit S. Doctor, quod si conditio matrimonii est per modum poenae, nullius est vigoris, quia debet esse liberum; unde, etiamsi non contrahat, non tenetur illi poenae.

De obligatione, quae resultat ex valido Contractu.

Regula generalis est apud Doctores. Contractus valide celebratus parit naturalem obligationem in foro Poli, ita ut una pars non possit ab ea recedere in conscientia. Ita communiter Doctores cum D. Bonavent. in 4. dist. 27. et sequentibus, passim.

Dixi valide celebratus, quia saepe contractus prohibentur a iure positivo, vel praecipiuntur tali solemnitate, sine qua irriti sunt, ut advertit Suarez lib. 5. de Legibus, cap. 24. Salas disp. 16. sect. 4. Bonacina disp. 1. quaest. 1. puncto 7. §. 5.

Si lex positiva non reddat personas inhabiles, sed simpliciter irritet contractum factum sine tali solemnitate, tunc disputatur: an in foro Poli valeat.

Communis sententia docet, non valere. Ita Suarez, Salas, et Bonacina allegati, Azor part. 3. lib. 6. cap. 9. Fagundez lib. 1. cap. 4. de contract. num. 7.

Ratio D. Bonav. in 4. dist. 28. quaest. 5. est, quia bonum commune, et publicum naturaliter praeponderat privato; saepe autem ad evitanda inconvenientia lex civilis subintrat. Vide S. Doctorem in corpore, et ad 1. ubi, ut reor, affert inhabilitationem personarum in exemplum partiale eorum, quae solet ius decernere ad irritandos contractus.

Ubi etiam videtur docere, non omnes actus, vel omissiones, a lege vetitas, irritare contractus. Signum autem invaliditatis insigne est, si lex dicat; ipso iure, vel facto, sit irritus. Vide Suarez lib. 5. de legibus, cap. 26. et 32. Bonacina de contract. disp. 3. quaest. 1. puncto 3. Similiter si lex dicat, non possint contrahere. Ita Sanchez lib. 6. decal. cap. 12. num. 10. et lib. 6. de matrim. disp. 38. num. 20. et hanc sententiam iam communissimam esse docet Fagundez lib. 1. cap. 4. num. 11.

Quod si lex decernat aliquid, supponens contractum iam factum, non censetur irritare. Ita Suarez lib. 5. cap. 32. ut si decernatur ex tali venditione solutio gabellae, alioqui sit irritus ille contractus.

Quaeres: an quando lex irritat contractus ex praesumptione fraudis, sint validi, ubi non fuerit fraus.

Respondetur; si Lex absolute irritat ex praesumptione, quod in eis aliter factis possit subesse fraus, erunt semper irriti; Lex enim absolute loquens, absolute est accipienda, ex Leg. pretio, ff. de publican. Leg. 1. §. et generaliter, ff. de legatis, prae- stand. Leg. 1. §. quod autem, ff. de aleatoribus, Menochius cons. 74. Ratio est, quia radix est mala communiter, ut notat S. Doctor in speculo animae, cap. 2. §. Quartus fructus rapina. Et hoc modo communiter fiunt irritationes contractuum.

ADVERTE tamen, saepe e contractibus resultare evictionem, quae est amissio iusti tituli, quo quis rem alienam possidebat.

OBSERVANDUM etiam, multas esse obligationes ad evitandam negligentiam culpabilem. Est autem alia culpa lata; alia levis; alia levissima. Aliqui addunt latissimam, quae est Dolus, ut notat Barr. in Leg. Quod Nerva, ff. depositi, qui addit etiam culpam latiorem, quae est dolus praesumptus, sed hae ad culpam latam reducuntur.

CULPA lata, est omissio diligentiae, ordinariae hominibus providis, ad res suas custodiendas: Ut si librum tibi comodatum ponas in via publica.

LEVIS est omissio diligentiae solitae apud diligentiores; ut si domum clave non obseres.

LEVISSIMA est omissio diligentiae, quam adhibent diligentissimi; ut si exiens, et putans portam clave clausam, non tentes, an ita sit, Leg. si Pater, ff. ad Legem Aquil. Leg. Dinuu, ff. de offic. praes.

PRIMA regula est. Quando contractus fit in solam utilitatem accipientis, tenetur is de culpa levissima, et a fortiori de levi, et lata. Ita Molina tract. 2. disput. 293. num. 13. Nauar. sum. cap. 17. numero 184. Syluester V. culpa, num. 84. et verb. commodatum, quaest. 8. Lessius lib. 2. cap. 2. dub. 3. num. 11. Bonacina de contract. disp. 3. quaest. 1. puncto 6. Patet ex Leg. Vinnu, de offic. praesid. et Leg. si putator, ff. ad Leg. Aquiliam. Exemplum est, si vestem habes conmodatam, et ponis eam in arca, non obferata.

EXCIPE tamen eum, qui accipit precario, qui tenetur solum de culpa lata, seu dolo Leg. contractus, ff. de reg. iuris, et Leg. Quaesitum, §. et illud, ff. de precario. Ita Sylvester, verb. precarium.

SECUNDA regula. Quando contractus redundat in utilitatem solius dantis, tunc tenetur accipiens solum de culpa lata, seu dolo; ut si deposuisti apud me centum aureos, ut eos tibi servem gratis.

TERTIA regula est. Si contractus sit in utriusque utilitatem, tenetur accipiens de culpa levi, et lata, non de levissima.

AN autem hae regulae valeant tantum in foro Soli, an etiam in foro Poli; difficilae sunt opiniones, et utrinque probabilitas stat. Vide Fagundez lib. XI. cap. 10.

PRIMO loco a contrahendo excluduntur amentes, et furiosi. Ita asserit S. Bonavent. in 4. dist. 34. art. 3. quaest. 1.

OBSERVAT autem S. Doctor plures esse species amentium. Aliqui enim sunt perpetuo amentes; alii habent lucida intervalla, et ad hanc speciem reducunt ebrios. Hae tres species patent in Leg. Hoc colore, 2. ff. de inoffic. test. iuncta Leg. 17. ff. de Testament.

ASSERO primo. Perpetuo amentes sunt inhabiles ad contractus ineundos, et ad testamenta condenda, et ad matrimonium.

QUOAD contractus etiam matrimonii patet ex §. furiosus, Instit. de inut. stipul. et in Leg. ubi non vero, §. furiosus, ff. de reg. iuris, D. Bonavent. loco citato, D. Thom. eadem. dist. quaest. unic. art. 4. Sanchez lib. 1. de matrim. disp. 8. num. 15. Fagundez lib. 1. de contract. capite 11.

RATIO D. Bonaventurae universalis, qua utuntur caeteri, est, quia ad contractum requiritur liber consensus; sed hoc carent isti, qui ideo nec mereri valent, nec demereri, ac proinde nec se obligare, quia tanquam mortui habentur, Leg. Qui ad certum, ff. locat. Leg. Bonorum, ff. rem ratam haberi.

OBIICIES Fabianum Papam, cap. furiosus, 32. q. 7. Neque furiosus, neque furiosa matrimonium contrahere possunt, sed si contractum fuerit, non separentur.

RESPONDET Fagundez num. 3. ex D. Bonavent. in 4. dist. 34. dub. 7. litt. Pontificem loqui de furiosis in actu, qui nequeunt contrahere; enim vero contrahentes, tempore sanae mentis, etiam si postea desipiant, vel caput in caetalam impingant, erit validum matrimonium.

DICO secundo, furiosos habentes lucida Intervalla, atque adeo ad mentis redeunt sanitatem, posse contrahere, et testamenta facere ex Leg. cum furiosus, ff. de iudiciis, et docent communiter Doctores cum D. Bonavent. allegato.

RATIO S. Doctoris, qua caeteri utuntur, est, quia adest libertas ad consensum.

Ardua est autem probatio lucidi intervalli, quia male de his praesumitur: requiritur autem, ut per aliquod tempus considerabile agat opera prudentis iudicio, arguentia perfectum rationis usum. Ita Burgos de paz. consil. 11. num. 19. Surdus consil. 89. num. 43. Fagundez cap. 11. num. 6.

IN dubio autem, quando non constat perpetuus furor, praesumendum est, eum esse sanae mentis, quia natura non solet producere homines furiosos, sed iudicio praeditos; quare cum haec praesumptio sit naturalis, illi standum. Ita Reinosus observ. 32. Gloss. V. probari in Leg. ne Codicillus, Cod. de codicill. et in cap. ult. v. compotem, de success. ab intest. Boer. decif. 23. Mantica de coniect. ult. vol. lib. VII. tit. 15. num. 3. Couar. in 4. decretal. 2. part. num. 5. Menoch. cum plurimis lib. VI. praesumpt. 45. num. 18. Sanchez lib. 1. de matrim. disp. 8. num. 17. et constat ex text. in Leg. 2. Cod. qui testam. facere possunt.

INSTAR amentium censentur prodigi. Est autem prodigus ille, qui profusus absque discretione dat non danda, absumens, dilapidansque sua bona, ut docet D. Bonavent. in opusc. terminorum Theologiae declaratio, et Ulpianus leg. 1. v. minoribus, ff. de iurat. furios: Gregorius Lopez lib. 5. tit. 11. part. 5. Unde prodigalitas est vitium profusionis suarum rerum sine causa dissipativum, ut ait S. Doctor, et est vitium contra virtutem prudentiae, et temperantiae, ut colligitur ex text. in cap. saepe, dist. 45. et ex glossa in cap. ex parte penult. de consuet. et docet Cutnha dist. 86. cap. 15. num. 4. Quare antiquitus dabantur prodigis tutores, quasi infantis, Sic usitatum apud Athenas testatur Athaeneus lib. IV. caenae sapientum, cap. 20. sic etiam Romanis suis legibus id decreverant, et in Lusitania id practicatur lib. IV. nov. ordin. tit. 105. furiosis enim in hoc aequiparantur prodigi, ut indicat S. Doctor in 15. Lucae ad ea verba: In se autem reversus. Et ad ea verba: Erat filius senior in agro: dicitur enim senior, quia sensatus: et ad ea verba: Filius meus mortuus erat, et revixit, censentur enim prodigi, quasi mortui ob prudentiae, et rationis inopiam, qua laborant.

NEQUE obstat l. in re mandata, Cod. mandati, quae dicit diti rebus suis abuti; id enim habetur verum, quando quis omni vitio mentis caret. Deinde verum est, antequam ei auferatur administratio.

Ut autem quis probetur prodigus, facta sunt inspicienda, aliqui enim videntur prudenter loqui, sed imprudenter operari, Leg. is qui 12. ff. de tutor. et curat.

IGITUR actiones prodigi, antequam datus sit ei curator, validae sunt; postea vero nequaquam absque authoritate curatoris, Leg. Iulianus, ff. de tutor. furios. Ante vero Iudicis provisionem, si prodigus alienet, potest recurri ad iudicem, ut redimat, ut dicunt Iuristae apud Fagundez lib. 1. cap. 11.

PROBABITUR sane prodigus resipuisse, si biennio saltem prudenter agat, ut dicunt Doctores.

ET vero si prodigus notorius eligatur ad gubernationem Ecclesiae, talis electio erit nulla, quia est nociua Ecclesiae, argumento, leg. final. Cod. de sent. pass.

SEQUUNTUR minores, et impuberes, quibus ineundi contractus facultas interdicitur.

DICUNTUR autem filii infantes usque ad septimum annum; ab eo autem usque ad annos pubertatis impuberes; incipit autem in masculis pubertas quarto decimo anno; in foemellis duodecimo; exinde vero usque ad annum vigesimum quintum dicuntur minores, ut docent communiter cum D. Bonavent. in 4. dist. 27. art. 2. quaest. 1. et quidem ante septennium pueri, et puellae nequeunt contrahere, ut docent omnes cum D. Bonavent. dist. cit. quaest. 2.

Ratio est, quia deest consensus liber; exinde usque ad annos pubertatis dantur tutores, quo tempore sunt pupilli; postea usque ad annum vigesimum quintum Curatores, et si ante hunc annum probetur laesus, poterit in integrum restitui, Leg. in causa 13. §. interdum, et Leg. Quod si minor, §. non semper, ff. de minoribus.

PRAESCRIBITUR autem quadriennium post maioritatem ad restitutionem in integrum, iuxta Clementinam unic. de restit. in integrum, et Leg final. ubi Doctores de restit. in integrum, et hoc tempus currit a puncto celebrationis contractus. Ita docent Antonius Picardus, lib. 2. instit. titulo 19. et alii apud Fagundez cap. 12.

OMNES igitur contractus minorum, ut validi sint, requirunt decretum Iudicis, et consensum curatorum, seu tutorum, si pupilli sint, et unum sine altero non sufficit. Unde alienatio bonorum minorum sine altero non sufficit. Hinc alienatio bonorum minorum, sine decreto iudicis, et consensu curatorum, vel tutorum respective, nulla est, ut ostendit S. Doctor in 4. dist. 15. part. 2. art. 2. quaest. 1. ad arg.

REINOSUS obser. 30. Hercules Marescot lib. 1. variarum resol. cap. 68. num. 8. et leg. cit. 38. num. 15. Bartol. et alii in Leg. Cum hi, §. eam transactionem, ff de transact. Dummodo tamen absit fraus, et dolus, alioqui erunt irriti, leg. 1. ff. de minoribus, et leg. finali. Posset tamen masculus maior viginti annis, et foemina maior decimo octavo anno, petere a Principe habilitatem.

ADVERTE autem, quod alienatio, vel contractus minorum gestus sine decreto iudicis, et consensu tutoris, est invalidus, et non revalidatur, si post initum contractum adveniant. Ratio est, quia haec interveniunt ut causa, quae debet praecedere, ut notat Fagundez cap. 12. num. 16 et innuit D. Bonavent. in 4. dist. 29. et 30. passim. consensus enim debet praecedere debitus; non subsequi.

ADVERTE secundo, tutores, curatores, eorumve filios, aut uxores non posse emere bona pupilli; alioqui venditio est invalida Leg. Non licet, et Leg. si emptione 23.

QUAERES: an pupilli saltem in foro conscientiae se possint obligare contractibus.

PRIMA sententia est negatiua plurimorum apud Fagundez, cap. 13.

SECUNDA est assertiua plurimorum ibi, et videtur probabilior.

RATIO est, quia contractus, factus a curatore, firmatur a iuramento, ut probat Sanchez lib. 6. de matrim. disp. 38. num. 13. Ergo ex illo oritur obligatio naturalis.

Confirmatur; nam minores, et pupilli possunt se votis Deo consecrare absque tutoribus, ut docent cum D. Bonavent. in 4. dist. 38. quaest. 3. alii.

FILII etiam familias, nempe qui sub potestate Patris sunt, etiamsi viginti quinque annos excedant, possunt quidem circa bona Castrensia, et quasi Castrensia contrahere, quia circa haec plenissimum habent ius, ita, ut de eis possint etiam testari, ut Doctores plerique astruunt apud Molinam Tract. 1. disp. 131. Fagundez lib. 1. cap. 14.

CIRCA bona vero aduentitia, cum de his habeat pater usumfructum, non potest filius donare, aut disponere inter vivos per quemlibet contractum: Non possunt vero filii donare causa mortis sine consensu patris.

De profectitiis autem, cum sint omnino patris, nil potest filius disponere, nisi de licentia patris. Quod si de his duobus contrahant, datur in eos actio, ut ait Bassaeus V. Contractus.

OBSERVA tamen, posse filium egredi e potestate paterna multis viis.

PRIMA est per emancipationem, quae consistit in supplemento aetatis, concesso a Principe, de quo Instit. quibus modis ius patriae potestatis solvitur, §. praeterea.

DE Iure tamen communi, patre, et filio comparentibus coram iudice, filius egreditur reciproco consensu, ut probat Molina diss 229. De eodem Iure communi emancipatio proprie est, quando pater filium emancipat Leg. 1. ff. de iis, qui sunt sui, vel alieni iuris princip. Instit. et Leg. iubemus, et Leg. ult. Cod. de emancip.

SECUNDA est per mortem patris, tunc enim profecto egreditur de potestate eius.

TERTIA est per haeresim patris, etiam occultam, cap. 2. §. ult. de haeret. in 6. Vide Molinam Tract. 1. disp. 9. Sanchez lib. 2. decal. cap. 24. num. 5.

QUARTA via est matrimonium, quod inuitis parentibus potest esse, ut docet D. Bonavent. in 4. dist. 29. quaest. ult. ubi ostendit, nullum posse eum vetare, quin matrimonium contrahat.

QUINTA est per professionem patris, vel filii in Religione.

SEXTA secundum alios, est susceptio sacrorum Ordinum.

SEPTIMA per assumptionem filii ad Episcopatum, siue etiam Patris.

OCTAVA per dignitatem Pattitiam in Consiliarium Regis, vel Praefecti praetorii.

NONA est, cum pater capitur ab hostibus, vel eiicitur in exilium. Vide Fagundez lib. 1. cap. 18. de contract.

SUBSEQUUNTUR Religiosi, qui nihil donare, nullumve possunt contractum inire absque licentia Superioris sui. Ita D. Bonavent. in 4 dist. 15. part. 2. art. 2. quaest. 1. de quo agit Bassaeus V. Contractus, tractu, et Fagundez cap. 19. et nos in disput. de restit. egimus.

SIMILITER servi excluduntur in iis rebus, secundum quas sunt servi, et uxores in his, secundum quas sunt sub potestate virorum, ut docet D. Bonavent. in 4. dist. 29. quaest ult. et haec est regula generalis pro omnibus subditis, ut non possint contrahere, quo ad eas res; secundum quas subditi sunt. Ratio generalis D. Bonaventurae est, quia ad contractum requiritur libertas, et potestas supra res contrahendas. Et haec regula multa solvet.

DE obligatione resultante ex contractu, aliqua dixi quaest. 6. quae est servare contractum, possunt tamen evenire casus, ut alter possit resilire.

PRIMO affero. Quando contractui cuicumque ex utraque parte satisfactum est, neutri contrahenti in aliquo foro licet in conscientia, tum iure civili, tum Canonico a contractu recedere.

EST communis cum D. Bonavent. in 4. dist. 35. passim, Sanchez Tom. 1. decal. lib. 3. cap. 15. num. 11. Meres de maioratu, p. p. quaest. 23. Molina tomo 1. de iustitia, tract. 2. disp. 258. Glossa in Leg. ex placito, Cod. de rerum permut. ubi asseritur alterum alteri teneri de evictione.

ASSERO secundo, parte altera repugnante, nefas est in utroque foro, Poli, et Soli, a contractibus nominatis mutuo consensu initis resilire. Colligitur ex cap. qualiter de pactis, iuxta leg. iuris gentium 7. ff. de pactis, Leg. si pecuniam, ff. de condict. causa data.

ASSERO tertio, quamvis pactum stipulatione firmatum sit, si tamen alter contrahentium ex parte sua implere illud noluerit, fas erit parti alteri secundum utrumque ius recedere a tali pacto, et repetere, si quid dedit. Ita Molina tract. 2. disput. 158. patet ex leg. 3. §. idem erit, ff. de condict. causa data, non secuta.

ASSERO quarto. Si praecise attendamus iuris civilis dispositionem, potest quivis contrahentium altero invito recedere a quovis contractu innominato (modo res integra sit,) ut neutra ex parte sit satisfactum, manentque intra limites nudi pacti, Molina disp. 258. Patet ex leg. 3. §. praesertim in principio, et §. 1. et Leg. si pecuniam, ff. de condict. causa data, et ex Glossa, et Bartol. ibi, estque communis omnium opinio. Imo si ex una parte impleta res sit, non tamen ex altera parte, impune poteris secundum leges citatas recedere, etiamsi alter paratus sit ex parte sua implere.

RECTE tamen ex iisdem legibus observat Molina secundum idem ius civile, non esse locum poenitentiae ei, qui non implevit respectu eius, qui impleverit.

ASSERO quinto. Interim dum unus e contrahentibus non dissentit, nequit alter eo invito, tam in foro conscientiae, quam secundum utrumque ius civile, et Canonicum recedere a nominato contractu iam inito, et perfecto, leg. sicut 5. Cod. de act. et obligat. iunctis illis iuribus, quae ibi recenset Glossa, verbo minime. Limita vero contractus precarii, mandati, et depositi, qui non prohibent concedentem, mandantem, et deponentem resilire.

DE Precario res est patens, ex Leg. cum precario, ff. de precario. De contractu mandati, patet ex Leg. si mandavero, 2. §. finali, et Leg. si quis alieni, §. qui suscepit, ff. mandati. De contractu depositi colligitur ex leg 1. §. penult. ff. de depositi.

ADDE etiam contractum societatis non habentem determinatum aliquod tempus affixum, Leg. verum, §. finali, ff. pro socio.

ASSERO sexto, quando contractus, praestito sibi consensu, non accipit ex eo nomen aliquod specificum, sed ad illud vindicandum ulterius rei traditionem desiderat, aut utrinque, aut ex altera tantum parte; Et adhuc tali traditione non est perfectus, potest quis interim, dum ita imperfectus est, si ius civile attendamus, resilire. Ita Couar. in cap. quamvis pactum, 2. part. § 4. num. 14. Molina Tom. 2. tract. 2. disp. 257.

PROBATUR, quia huiusmodi contractus intra terminos nudi pacti manet; pactum autem nudum non parit obligationem in foro CIVILI. leg. Iuris gentium 7. §. finali, ff. de pactis, ibi nuda pactio obligationem non parit, sed parit exceptionem, leg. ex placito, Cod. de rerum permut.

IN foro tamen conscientiae ex iure naturae obligatio sequitur in omnibus contractibus et antequam ius civile introduceretur, iam obligabant; ut docet Vallaens de iure emphyt. quaest. 6. Molina allegatus, Padella in Leg. Naturalis, §. etsi quidem, num. 17. ff. de praescript. Gomez Tom. 2. var. et alii apud Fagundez lib. 1. de contract. cap. 15.

ASSERO septimo. Ius Canonicum pro tribunali suo non permittit recedere a contractu etiam nudo, cap. 1. de pactis, et cap. iuramenti 22. quaest. 5.

ASSERO octavo. Quando alter est in mora implendi, potest resilire secundum omne ius, ut docent communiter Doctores in regula mora, de regul. iur. in 6.

ASSERO nono. Potest Donator secundum omne ius resilire a donatione, quamdiu Donatarius non acceptavit. Vide Couar. in rubr. de testament. 3. part. numero 13. Sanchez lib. 1. de matrim. disput. 6. Molinam supra disput. 258. Fagundez lib. 1. cap. 15. num. 11.

AGUNT hic: an iuramento firmentur contractus, sed de hoc infra disp. de Iuramento.

HIC obiter Adverteudnm e Bonacina disput. 3. de contract. quaest. 1. part. 1. num. 4. promittentem aliquid cum Iuramento posse, antequam acceptetur, suam promissionem revocare. Ratio est, quia tunc Iuramentum est promissioni accessorium, cuius naturam tanquam sui principalis sequitur; nulla autem promissio obligat ante acceptationem.

IURAMENTUM autem, contractui affixum, varios habet effectus; duplicem primo parit obligationem, unam erga Deum, alteram erga hominem: verum si contractus non afficitur iuramento: perit secunda, et prima tantum subsistit. Deinde parit actionem partis in Iurantem. Tertio facit, ut obligatio iuramento firmata ad haeredes transeat; est enim realis, non personalis: Haec tamen intellige, quando Iuramentum afficit ipsum contractum. Ita Bonacina supra, cum Sanchez apud ipsum alegato.

De acquisitione Dominii in Personas, et Res alias, per Divisionem Rerum Acquisitas.

COMMUNEM rerum usum natura instituit, cuique etiam suae personae dominium liberum reliquit; verum subintrante per peccatum cupiditate, ac dominandi libidine, Iure Gentium primo invectum est Meum, ac Tuum tam in Res, quam in personas, ne nimia licentia totum quisque sibi arripere moliretur; e duobus his titulis, tanquam e duplici eiusdem fontis rivulo, manarunt iugiter mille acquirendi artes, quas tandem longa firmavit consuetudo, ac multa locorum Iura sanxerunt. Hinc non possumus contractus inire, nisi dominium rerum contractarum habeamus, ideo ante disputationes de contractibus singulis, agendum de acquisitione dominii rerum, iure gentium.