Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

De DONO INTELLECTUS.

FIDEM consequitur intellectus, qui penetrat ea, quae tenebris offusa, credenda proponuntur, et rationis adminiculo, credita faciat quodammodo visa; hinc S. Doctor quaest. 3. ad 1. dicit, Intellectum se habere ad fidem, sicut Sapientia ad charitatem; illa enim negotiatur circa aeterna secundum rationes etiam aeternas in ordine ad veritatis visionem; Ista vero circa eadem, iuxta easdem quoque rationes, versatur, sed in ordine ad dilectionis gustum; ab illis differt scientia, quod versetur circa creaturas per creatas rationes, ut infra dicam.

CUM autem implicare pateat, Intellectum simul esse cum fide, cum fides tantum simpliciter assentiatur, et captivet mentem in suum obsequium: Intellectus vero ulterius procedat, et sit quasi cognitio per visum, ut ait Seraphicus in Diaeta, tit. 6. cap. 3. de Dono Intellectus, ideo de hoc per dubitationes agam.

An INTELLECTUS sit donum Spiritus Sancti.

ASSERO. Probatur a D. Bonav. allatis locis, praecipue de Dono intellectus, cap. 2. et D. Thom. art. 1. Intellectus importat quandam intimam cognitionem; dicitur enim intelligere quasi intus legere, et hoc patet consideranti differentiam inter cognitionem Intellectus, et sensus; nam cognitio sensitiva occupatur circa sensibilia extra; cognitio autem intellectiva, tanquam nobilior, atque subtilior, penetrat usque ad quidditates rerum interiores, quia obiectum intellectus est quid quid est, ex Aristotele 3. de anima, text. 37. Unde cognitio humana incipit a sensu, neque perficitur, nisi perveniatud ad Intellectum, qui vere cognoscit, quid est res. Dicitur enim in lib. de spiritu, et anima, cap. 11. quod: Quidquid sensus respicit exterius, imaginatio repraesentat interius, ratio investigat, intellectus diiudicat, intelligentia comprehendit, et ad contemplationem adducit, quae memoria conservat. Sed advertendum est, quod intellectus interdum accipitur, ut est Vis animae naturalis, et ita de eo loquitur author Libri de Spiritu, et anima, dum ait, quod intellectus est vis animae, qua invisibilia percipit, cui concordat Aristoteles de anima. Et hic intellectus, ut plurimum caecutiens est: Unde Psal. 81. Nescierunt, neque intellexerunt. Sumitur interdum Intellectus, ut dicit virtutem intellectualem, seu habitum primorum principiorum naturalium, quae subsunt lumini intellectus, ut patet ex Aristotele 6. Eth. cap. 6. Sed neuter istorum est Donum Spiritus Sancti, licet sit a Deo, atque adeo a Spiritu etiam Sancto.

Quoniam vero ordinatur homo ad beatitudinem, tanquam finem supernaturalem, ut apparet ex eius imagine; ideo oportet ponere intellectum, sive lumen aliquod, ut est habitus supernaturalis principiorum supernaturalium, quae sunt articuli fidei, et ex consequenti quarundam operationem, quae ordinantur ad finem, quia: Fides per dilectionem operatur, ut ait Apostolus Galat. 5. et hoc lumen supernaturale vocatur donum Intellectus, quod nominat quandam excellentiam cognitionis, penetrantis supernaturalia, quae non potest haberi lumine naturali.

DESCRIBITUR autem lib. de spiritu, et anima, loc. cit. Intelligentia ea vis animae est, quae immediate supponitur Deo: cernit siquidem ipsum summum verum.

RURSUS definitur ibi cap. 37. Intellectus, ea vis animae est, qua de Divinis, quantum homini possibile est, cognoscitur, ad caelestia arcana penetranda, quae penetrari nequeunt, nisi per spiritum eius, qui etiam profunda Dei scrutatur. Unde ait Apostolus 1. Cor. 2. Nobis autem revelavit Deus per spiritum suum, qui omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Haec D. Bonav. ad litteram, et fere D. Thomas.

Id ipsum probat S. Doct. Scripturarum, et Patrum testimoniis. Prima Ioan. 2. Unctio Spiritus docet nos. Ioan. 16. Cum venerit Paraclitus, docebit vos omnem veritatem. Idipsum probat in Diaeta loc. cit. ex 2. Timot. 2. Dabit tibi Dominus in omnibus intellectum. Idem probat in 3. dist. 34. p. 1. art. 2. quaest. 2. Requiescit super eum spiritus Domini, Spiritus sapientiae, et intellectus.

DE nobilissima, et delitiosa cognitione, quam communicat Donum intellectus, eleganter disserit sub metaphora convivii S. Bonav. de septem donis, cap. 7. Ubi primo asserit, pet donum Intellectus caelestes epulas apponi, et refert D. Gregorium lib. 1. Moral. cap. 32. dicentem: Intellectus in die suo convivium parat: quia in eo quod audita penetrat reficiendo cor, tenebras eius illustrat: Ergo in penetratione auditorum, inventa veritate, mens reficitur. Ratio est, quia menti non sufficit gustare velamina veritatum, sed nucleum. Cum igitur donum Intellectus, secundum Gregorium, penetret omnia velamina veritatis divinae, tam in Scripturis, quam in doctrina, usque ad intimam veritatem degustandam, quadam intellectuali experientia pertingat, quod perfectissimorum est, ut ait Bernardus in Cantica; ideo donum Intellectus dulcissime mentem reficit. De hoc gustu experientiae Bernardus loquens in lib. de amore Dei cap. 10. ait: Gustus experientiae Scripturarum, et Sacramentorum Dei, qui est in Christo, facit nobis sensum, ut intelligamus Scripturas. Unde Dominus post resurrectionem aperuit discipulis sensum, ut intelligerent Scripturas, Lucae ultimo. Vide Seraphicum divinitus delitiantem pane hoc habente omnem saporem suavitatis, Sap. 16. Cibat enim pane vitae, et intellectus. Eccles. 15.

Utrum DONUM INTELLECTUS possit esse simul cum FIDE.

ASSERO. Probatur a D. Thoma hic, et D. Bonav. de 7. donis, cap. 7. illo Lucae ultimo: Aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas. Idem probabo, dubio sequenti.

PROBATUR a S. Bonav. loc. cit. discursu Linconiensis super principium Mysticae Theologiae, quo uti ur D. Thom. quia donum Intellectus erigit ad sensus Scripturarum, et intelligentiam Mysteriorum, modo proportionato viae; ubi tamen non videtur Deus sine Symbolis, etiam in sensibus anagogicis, ne dum litteralibus allegoricis, et moralibus; intrat enim adhuc cum Moyse caliginem, ut dicitur Exodi 24.

DEINDE id probat, quia elevat hoc donum mentem, quantum necessarium ad meritum; Ideo dicitur Lucae 10. Porro unum est necessarium; atque adeo, quantum non detrahit fidei in via, necessatiae ad modum meriti ordinarium, mentem erigit.

QUAE doctrina S. Thom. solvit obiecta conantis, donum intellectus, tanquam clare ostendens obiectum fidei, repugnans ostendere.

An DONUM INTELLECTUS consistat in contemplatione Creatoris, et Creaturae.

QUAERIT S Doct. qui sit actus proprius doni Intellectus, et quod obiectum. Supponit autem, cognitionem de Deo posse tripliciter haberi. Primo per simplicem, et immediatum assensum, et hoc est fidei. Secundo per rationis adminiculum, nempe percipiendo Spiritus Sancti instinctum, quo ad assensum fidei. ¶ Tertio per simplicem intuitum, et hoc est illius beatitudinis, quae stat in munditia cordis, cuius est Deum videre.

Quoniam ergo rationes, seu motiva, quibus iuvantur ad credita intelligenda, accipiuntur non solum a conditionibus Creatoris, sed etiam a conditionibus Creaturae spiritualis, quae inter creaturas viciniorem habet assimilationem ad Creatorem; hinc est, ut donum Intellectus, cuius actus est in contemplationem Summi veri elevari per lumen, quod non solum facit assentire, sed etiam per congruas rationes credita intelligere, non solum attenditur in contemplatione creatricis essentiae, sed etiam spiritualis creaturae.

Ex his deducit, quis sit actus, et obiectum doni Intellectus. Obiectum enim eius est Verum aeternum, in quantum intelligibile, non solum secundum proprias conditiones, sed etiam secundum proprietates creaturarum Deo similium, ut dicit Magister. Actus vero eius est contemplari ipsum Verum creditum, ut devotius credatur, et ardentius diligatur.

Ex quo fit, ut actus eius sit speculativus, quia respicit assensum fidei, sed practicus etiam, quia respicit articulos, ut ordinatos ad Charitatem; nam fides per dilectionem operatur, ut ait Apostolus Galat. 5. Itaque donum Intellectus ad quaedam operabilia se extendit, non quidem, ut circa ea principaliter versetur; sed in quantum in agendis regulamur rationibus aeternis, quibus conspiciendis, et consulendis, secundum August. 12. de Trin. cap. 7. adhaeret superior ratio, quae dono intellectus perficitur, ut docet etiam D. Thomas. Id confirmat S. Doct. cum D. Thom. illo Psalm. 110. Intellectus bonus omnibus facientibus eum.

ASSERIT igitur, obiectum huius Doni esse CREATOREM, etiam ut relucentem in creaturis spiritualibus, quae sunt Imagines Dei.

PROBATUR a S. Doct. primo ex Magistro in littera dicente Intelligentiam non tantum de aeternis esse, sed etiam de rebus invisibilibus, et Spiritualibus, in tempore exortis.

SECUNDO ex D. Dionysio cap. 1. de coelesti hierarchia, circa medium, ubi habet: Impossibile est quamdiu in via sumus, relucere nobis divinum radium, nisi circumvelatum; hoc autem velamen ostendens Deum in imagine, est creatura spiritualis: Ergo si intellectus est ad Creatorem, debet etiam esse ad creaturae cognitionem.

TERTIO. Non est perfectus amor in Deum, nisi ametur Deus in se, et in sua imagine: Ergo similiter non est perfectum donum Intellectus, nisi Deus per illud cognoscatur, et quoad conditiones suas, et quoad conditiones creaturarum, quae sunt ei similes.

QUARTO de eisdem est Intellectus, et Fides, ex D. Gregorio 1. Moral. cap. 18. dicente, quod: Deus intellectum dat, dum de auditis mentem illustrat; sed Fides non tantum respicit divinam essentiam in se, sed etiam in comparatione ad creaturam: Ergo donum Intellectus ad duo illa contemplanda ordinatur. Vide S. Doct. in Dicta loc. cit. ubi Libros aperit, in quibus CREATOR in creaturis legitur, quem imitatur Glielmus in suis discursibus, Italice conscriptis.

OBIICIES primo. Donum Sapientiae circa aeterna versatur: Donum vero Scientiae circa creata, ex D. August. 12. de Trinitate, cap. 14. Ergo aut donum Intellectus superfluit; aut actus eius non est circa illa duo.

RESPONDEt S. Doct. diverso modo versari Sapientiae, et Intellectus dona circa aeterna: nam Sapientiae donum respicit aeterna secundum aeternas rationes; secundum quod illae aeternae rationes sunt via ad gustum, et experimentalem cognitionem divinae suavitatis; Donum vero Intellectus negotiatur circa aeterna, secundum rationes aeternas, quae sunt via ad cognitionem veritatis, quo sic a Spiritu Sancto redditur mobilis ad veritates fidei percipiendas. Hinc D. Bernardus donum Intellectus, fidei appropriat: donum vero Sapientiae, appropriat Charitati, cuius est disponere ad gustandum Deum.

SIMILITER donum Scientiae diverso modo versatur circa creata; nam respicit ens secundum rationes creatas, unde negotiatur etiam circa creaturas corporeas, quae habent rationem vestigii: Donum vero Intellectus negotiatur solum circa creaturas secundum rationes aeternas. Et ideo est tantum circa creaturas spirituales, in quibus rationes aeternae relucent, ut in imagine.

OBIICIES secundo. Sapientia, et Scientia differunt, quia haec versatur circa temporalia; illa vero circa aeterna. Igitur non potest donum Intellectus versari circa ambas has rationes oppositas, quae sunt obiecta diversorum bonorum habituum.

Respondet S. Doct. negando consequentiam; quia Sapientia, et Scientia, ut dixi versantur circa ea obiecta, ut opposita; at donum Intellectus respicit creata, ut ordinata ad rationes aeternas, et unum est propter aliud; atque adeo unum obiectum. Hinc deducit S. Doct. donum Intellectus esse infra sapientiam, et supra scientiam; et ita in medio.

OBIICIES tertio. Aut donum Intellectus consistit in cognoscendo tantum, aut in cognoscendo, et afficiendo. Si primum: Ergo non est meritorium, quia actus cognitivus non est meritorius. Si secundum: Ergo non differt a Sapientia.

RESPONDEt S. Doct. diverso modo se habere Sapientiam, et donum Intellectus; nam illa consistit in experientia divinae suavitatis; hoc vero in cognitione extensa ad praxim, ut via ad gustum; sicut cognitio fidei ad delectationem, seu dilectionem Charitatis, quae quidem viam sternit ad sapientiam gratuitam, quoniam super assensum fidei fundatur, et insuper ordinat ad sapientiae gustum. Nihilominus in dono etiam Intellectus est quaedam delectatio de veritate, quae est beatitudo quaedam. Huc revocat in Dicta ad Psal. 33. Gustate, et videte quoniam suavis est Dominus. Gustare, ad sapientiam pertinet: Videre, ad intellectum, et allegat D. Gregorium homil. 19. in Ezech. Summa huius differentiae est, quod donum Intellectus est proprie penetrativum; sed donum Sapientiae est proprie saporativum.

OBIICIES quarto. Si donum Intellectus respicit creaturas, ut ex eis consurgat in Dei cognitionem, debet respicere non modo spirituales, sed etiam corporeas; nam etiam in his relucet Divina Bonitas.

RESPONDEt S. Doct. in creaturis corporeis relucere Dei bonitatem solum obscure, ut in vestigio, in spiritualibus vero clarius, ut in imagine; et quia ad donum intellectus spectat contemplatio clarior, quam sit cognitio fidei; hinc est, ut respiciat eas tantum creaturas, in quibus clarius elucet Deus; hae autem sunt, quae habent rationem imaginis.

OBIICIES quinto. Dona, quae invicem combinantur, circa idem versantur: Tale est donum Intellectus, quod dono Sapientiae combinatur: Ergo: Sed donum Sapientiae est solum circa aeterna, ergo et donum Intellectus.

RESPONDEt S. Doct. quod quia donum Sapientiae consistit in gustu; donum vero Intellectus in lumine rationis, et altius ascendit affectio, quam ratio, et unio, quam cognitio, ut ait S. Dionysius; hinc est, ut donum Sapientiae non sic indigeat adminiculo creaturae, sicut donum Intellectus. Ideo hoc versatur etiam circa creaturas, ut adminicula ad ascendendum in Deum. Itaque cum dicitur, dona, quae invicem combinantur, habere idem obiectum; id verum est de obiecto principali, non de adminiculante.

Obiicies sexto. Donum Intellectus versatur circa creaturas, ut ducunt ad Creatoris notitiam: Ergo contemplatur Deum per speculum: Ergo non differt a Fide.

Respondet S. Doct. diverso modo fidem, et donum Intellectus contemplari Deum in speculo; sunt enim varii gradus cognitionis speculantis. Fides igitur habilitat ad assentiendum articulis fidei, immediate, praecedente tamen per creaturas cognitione illius, quod per tale, nomen dicitur. Sic movet ad assentiendum articulo Trinitatis, praevia tamen cognitione numeri ternarii. At vero donum Intellectus ulterius illuminat ad cognoscendum motivum, propter quod debeat Trinitas poni in Divinis; nempe, quia videt in creatura rationali egressum Verbi e mente per viam generationis, et Amoris, ab utroque per viam connexionis. Et ideo constat ratio, ob quam debeant esse habitus diversi.

Ex his habes; quodnam sit obiectum doni Intellectus; et quis actus illius; et quae sit huius doni ab aliis habitibus differentia.

Utrum DONUM INTELLECTUS insit omnibus habentibus gratiam, et an his solis.

Assero primo, Intellectum esse in omnibus, habentibus gratiam sanctificantem.

Probatur a D. Bonav. in Diaeta ex illo Psal. 110. Intellectus bonus omnibus facientibus eum.

Probatur a S. Doct. de septem donis, cap. 1. ex progressu nostrae conversionis, assignato a Concilio Trident. sess. 6. et 14. ex quo deducit etiam ordinem Donorum Spiritus Sancti; nam, ut ait D. Anselmus lib. de simil. cap. 130. Primo Spiritus Sanctus mentem facit pauentem per donum Timoris; sibique compatientem per donum Pietatis; et ea, quae sunt facienda, manifestat per donum Scientiae, et illa fortiter exequitur per donum Fortitudinis, quae tria dona ad appetitivam pertinent vim; et in hoc differunt a dono Intellectus, quod primo ad intellectivam pertinet, secundum D. Thomam art. 6. et de ipsis facit consulere per donum Consilii, quo fit applicatio mediorum ad singularia opera, ut ait D. Thomas. Post Spiritus Sanctus accendit mentem ad intelligendum, cur haec, et illa fieri debeant, ut affectio charitatis sequatur: haec enim sequitur perfectam veritatis inventionem; haec vero est ab intellectu. Ideo Intellectus ipse naturalis dicitur 3. de anima, text. 18. Lumen penetrans ad intimas essentias; neque vero potest voluntas recte ordinari ad bonum, nisi praeexistente aliqua cognitione veritatis, quia obiectum voluntatis est bonum intellectum, ut dicitur 3. de anima, text. 34. et 49. Ex quibus fit, donum Intellectus dari cum gratia, ut ultimam dispositionem ad sapientiam, seu Divinum Saporem. Ideo D. August. lib. 2. de doctrina christiana, cap. 7. loquens de septem donis, ait de dono Intellectus: Post quintum gradum, scilicet donum Consilii, per quod anima levatur ab appetitu sordium inferiorum, ascendit in sextum gradum, idest in donum intellectus, ubi ipsum oculum purgat, quo videri potest Deus ab his, qui huic saeculo moriuntur; qui in tantum vident, in quantum moriuntur saeculo.

Observat autem S. Doct. cap. 4. triplicem veritatem irradiari dono Intellectus: Veritatem cognitionis, ostendendo nobis fidem Christi verissimam: Veritatem operationis, ostendendo operationem perfectissimam; et veritatem dilectionis, ostendendo nobis charitatem. Hanc autem revelationem operatur Spiritus Sanctus per donum Intellectus, dum mentem a terrenis elevat, purgat, et inflammat. Affectus enim terrenus, et animalis impedit intellectum, ne spiritualia intelligat, quia: Animalis homo non percipit ea, quae Dei sunt, ut dicitur prima Corinth. 2. Ex his sequitur, donum Intellectus esse in iustis, qui rectam habent voluntatem, per charitatem, quae supponit rectam intelligentiam; dari vero in ultima praeparatione ad charitatem, non autem peccatoribus in sensu composito; de his enim (aiunt SS. DD.) Psalm. 81. Nescierunt, neque intellexerunt, in tenebris ambulant.

Quamvis autem actuale donum Intellectus convertatur cum Fide, quae est etiam in peccatoribus; tamen ut est donum habituale, est solum in eo, qui habet rectam cognitionem, et directionem voluntatis ad finem, ut ait S. Bonav. ad 3.

Quod vero detur in ultima dispositione ad gratiam, probatur illo Ioan. 6. Omnis qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me. Haec autem ediscimus per Intellectum, ut docet D. Gregorius primo Moral. cap. 32. Ergo quicumque habet intellectum, venit ad Christum per gratiam gratum facientem. Unde non recte affertur hic locus a D. Thom. art. 5. ad probandum, non esse hoc donum Dei, nisi in iam constitutis in gratia; hi enim non veniunt ad Christum, sed venerunt.

Qua sit necessitas, et utilitas DONI INTELLECTUS.

Incipit S. Doct. cap. 3. necessitatem, et utilitates huius doni recensere.

Prima quidem necessitas est, fidei manifestate veritates reconditas, tot Scripturis, atque Sacramentis obvelatas, cum intellectus humanus absque lumine superno nequeat ad eas apprehendendas pertingere. Hoc probat ex Richardo lib. 3. de contempl. cap. 6. Hinc D. August. lib. de spiritu, et anima, cap. 36. Potest homo hoc lumine agnoscere, se ad imaginem Dei conditum, et ideo capacem Dei, atque ideo Deum trinum, et unum, ut filius a Patre; et ab utroque Spiritus Sanctus, et simili modo ab intellectu Voluntas; et ab utroque memoria, et verbum ab intellectu; et ab utroque amor. Vide Seraphicum.

Pergit cap. quarto describere, quo pacto veritates Scripturarum divinarum nobis dono intellectus illucescant; ut dicitur prima Ioan. 2. Unctio Spiritus Sancti docet.

Capite quinto ostendit, quo pacto velamina Sacramentorum, dono intellectus revelentur.

Capite sexto ostendit; quo pacto dies spiritualis per hoc donum appareat, ut dicam infra.

Capite septimo, convivium spirituale, hoc dono praeparari, demonstrat. Vide S. Doctorem; non enim libet capita integra verbatim huc transcribere.

Utrum DONO INTELLECTUS respondeat sexta beatitudo, scilicet Beati mundo corde, etc.

Asserunt D. Bonav. de 7. donis, cap. 3. et D. Th. hic cum D. August. lib. 1. de serm. Domini in monte, cap. 9.

Probatur a Seraphico cap. 4. de dono Intellectus. Sicut se habet lux solaris ad videnda sensibilia, et ad purgandum aërem, ita se habet Intellectus ad visionem spiritualium; sed munditia aëris oritur a luce solari, ita ut clare videatur ipse Sol, et absente hac luce, aër obscuretur, et veluti deturpetur: Ergo. Ad hoc adducit S. Doct. illud Psalmi 81. Nescierunt neque intellexerunt, in tenebris ambulant, ubi causa, unde anima obtenebretur, refunditur in defectum Intellectus. Deinde assignat S. Doctor. tres gradus munditiae cordis quae sunt veluti mane, meridies, et vespera Intellectus.

Primus gradus est, quando per Donum Intellectus ad nostra interiora revocati lumine compunctionis omnes peccatorum maculas, et tenebras abstergimus, et sublucet nobis quoddam divinae lucis crepusculum, unde oriatur matutina cordis munditia, quae respondet ad mane intellectus.

Secundus gradus est nimietas quaedam lucis, et cordis fervor, penetrans omnia velamina, obumbrantia veritatis radios, illuminans pariter et inflammans mentem claritate, et simul charitate: Et hinc nascitur meridies Intellectus, et meridiana cordis munditia.

Tertius gradus est, quando fervida haec claritas advesperascit, manente tamen Domino, omnis claritatis, et fervoris fonte; Hinc mox inchoatur somnus contemplationis, et nocturnae deliciae celebrantur, accensis undique divini fulgoris lampadibus; vide ipsum Seraphicum, de his mira, et super humanum intellectum per plura capita dicentem.

An DONO INTELLECTUS respondeat, inter fructus Spiritus Sancti, Fides.

Dono Intellectus inter fructus Spiritus Sancti respondere fidem asserunt SS. Doctores, et probant; Cum enim veritates Theologicae, et Divinae, quae nobis fide revelantur ad salutem, sint velatae sub plurium figurarum velamine, prophetiarum obscuritate, et expositionum diversitate, necesse fuit superaddi aliud lumen supernaturale, prioris causans certitudinem, et experimentali quadam claritate penetrans ad interiora velamina, faciensque quodammodo videre, quod fides fecit credere, unde dicitur Ioan. 10. Nisi credideritis, non Intelligetis; pro his affert Seraphicus Doctor D. Bernardum serm. 33. in cantica, ubi praeclare de fidei, et intellectus correspondentia sic disserit: Mihi apponitur veritas, sed in Sacramento. Angelus ex adipe frumenti saginatur, et nudo grano me oportet interim quodam Sacramenti cortice esse contentum, carnis furfure, palea litterae, fidei velamine. Et haec talia sunt, quae gustata afferunt mortem, si non de primitiis Spiritus, quantulumque accipiant condimentum, quod fit per donum Intellectus, et subdit: In his omnibus fides est mihi locuples, intellectus pauper: numquid vero per sapor intellectui, fideique, cum sit in meritum ista, in praemium illa. Vide Seraphicum cap. quinto de dono Intellect.