Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Cum quicquid ab homine prodire possit, corde prius concipiatur; deinde ore proferatur; ac tandem opere consummetur; haec tria humanorum actuum receptacula omnimode occupat RELIGIO, ut homo totus Deo, a quo totaliter est, vacare valeat; Ita totum hominis cor consecratur Deo, dum Fide, Spe, et Charitate, debitum ei honorem concipit: Item ore in divini cultus exhibitione proficit homo, dum adorando, laudando, benedicendo, et gratias agendo, omnem Deo deberi honorem palam recognoscit: dum denique opere complet, quod mente concepit, et lingua protulit, offerendo, thurificando, et geniculando, Religionem consummat, cuius officia et actus ita tripartitur Seraphicus loco supra cit. ubi insuper ei appendit quasdam considerationes, quales sunt patrati sceleris poenitere, rerum, et temporum vicissitudines ponderare, ac temporalium instabilitatem parvi pendere, veritatem quoque aemulari, sicut et se totum Deo committere: Ita paucis omnem Religionis ambitum lustrat S. Doctor, ubi supra. Verum cum nonnullae difficultates Scholasticae in hac materia occurrant, eas districtius examinabo, postquam brevem explicationem huius nominis praemisero.

RELIGIO definitur a D. Bonavent. loco supra allegato: Religio est virtus, quae Deo debitum cultum affert. Eandem definitionem affert lib. 5. compend. Theologiae, capite 37. Eruitur autem e Tullio, lib. 3. de Iuventute: Religio est virtus, quae superioris cuiusdam naturae, quam divinam vocant, curam ceremoniamque affert. Eodem fere modo definitur a D. Augustino 10. de civit. cap. 1. et 4. apud D. Bonavent. in 3. dist. 9. art. 2. quaest. 3.

DICTa est Religio a religando ex D. Isidoro lib. 8. ethymol. cap. 2. Eo quod per eam uni Deo Religemus animas nostras ad cultum Divinum vinculo servitutis. Quod idem sensit et D. August. de vera Relig. cap. 55. apud D. Bonavent. lib. 4. phar. cap. 19. et Boverium demonst. 1. Symb. art. 1. Valentiam dist. 6. quaest. 1. cum Lactant. lib. 4. divin. Inst. cap. 28. vel cum Isid. lib. 10. ethym. cap. 17. a Reeligendo, seu a frequenti electione eorum, quae ad Dei cultum pertinent; unde Cicero lib. 2. de nat. Deorum, Religiosum denominat. Vel a Reeligendo ipsum Deum, a quo defecerat, ex D. August. lib. 10. de civit. cap. 4. Vel rursus a religando sibi Deum reconciliatione, ex eodem D. August. cap. 26. de quant. animae, et lib. 1. retract. cap. 13. apud D. Bonavent. loco cit. Pharetrae.

UT eius veneremur essentiam, eius ortum indicat Seraph. hic et locis infra citandis. Eam e coelis elapsam, quo vultum ab ortu erigimus, ait Lactant. de falsa sap. cap. 10. Marsil. Ficin. de Christ. Relig. cap. 1. quod e naturae legibus deducit Plutarch. adversus Colotem; nam ubique terrarum gentes, quantumvis efferae, sacra colunt, litant, altaria erigunt, moliuntur templa, et Deum aliquem colunt. Ideo et legum conditores, qui sapientia aeterna magistra iusta decernunt, ut habes Proverb. 8. de his disponunt. Id et prisci Legislatores providentes, etsi ad superstitiosa declinantes, testati sunt.

ID sane intellectui humano divinitus affulsit radio, quod naturae Iudicatorium appellant; de quo Psalm. 4. Signatum est super nos lumen vultus tui Domine, ut monet D. Bonavent. 2. dist. 24. part. 1. art. 2. quaest. 3. et in 4. dist. 6. part. 1. quaest. 1. et de trib. ternar. cap. 8. et de 7. Itiner. aetern. itinere praecipue 6. et notat Bover. demonst. 1. Symb. art. 2. et late ostendi, p. p. tract. 1. disp. 1. et 11. Imaginem Dei gestamus, a quo conditi sumus.

HINC Religionis scopum inveniemus: Quia enim homo ad Deum ordinatus est, tanquam ad primum suum principium, et finem ultimum, ut dicitur Apoc. 1. et saepe observat D. Bonavent. ideo ad eum, a quo bona omnia recipit, debet non ingratus, sed recognitione grata se, suaque dirigere. Hoc autem Religionis actibus exequitur, ut ostendam, et late prosequitur passim D. Bonavent. maxime 3. part. centil. sect. 44. de 6. alis Seraphim, cap. 8. Itinerario mentis in Deum, Soliloq. Itineribus, AEter. Incendio amoris, Stimulo, et aliis opusculis.

Huius quaestionis titulum instituit S. Doctor de Latria, quae primo sumitur pro reverentia Deo exhibita, et est actus internus Religionis, soli Deo exhibendus. Ideo Christus Sathanae eum ambienti severe Matthaei 4. respondit id Deuter. 6. Scriptum est, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies, ubi, quamvis non dixerit, Deum tuum solum adorabis, ut ostenderet aliquam adorationem exhiberi creaturae, ut cum Abraham adoravit populum terrae, Genes. 23. et observat D. Augustinus quaest. 61. in Genes. attamen cultus Latriae saltem, qui dicitur servitus, soli Deo est exhibendus, ut explicat S. Augustinus primo de Trinit. cap. 6.

Hinc vero procedit actus externus cultus Dei, qui dicitur Latria, Matth. 4. Magi procidentes adoraverunt eum, et Ioan. 9. Celidonius a caecitate curatus, procidens adoravit eum. De hoc actu externo agam disput. 4. nunc de habitu, et actu eius interno disseram.

Assero, Latriam, seu Religionem, esse Virtutem.

Probatur primo a D. Bonavent. et D. Thom. Illa est virtus, quae bonum facit habentem, et opus eius bonum reddit: sed talis est Religio: Ergo. Minor probatur. Reddere cuique id, quod est debitum, est actus bonus, et bonum reddit reddentem: sed Religio id praestat: Ergo. Maior probatur; nam dum redditur cuique debitum, constituit in ordine convenienti ad alterum; sed ordo est bonus, sicut et modus, ac species, ut ait D. Augustinus lib. de natura boni, cap. 55. Ergo. Minor probatur e Platone in Phaedone, ubi affert exemplum ergastuli.

Probatur secundo a S. Doctore: Circa opera laudabilia, et ardua consistit Virtus ex Aristotele 2. Eth. cap. 3. Sed colere Deum est actus huiusmodi: Ergo.

Probatur tertio a S. Doctore: virtus maxime est necessaria circa opera meritoria vitae aeternae: sed Deum colere, et adorare, est meritorium vitae aeternae: Ergo.

Probatur quarto a S. Doctore. Id, quod est praeceptum a Deo, ad virtutem spectat; sed Deum colere, est a Deo praeceptum. Ergo. Eadem argumenta resumit in corpore.

Obiicies primo. Omnis Virtus est libera: sed Latria est servitus, ex D. Augustino lib. 10. de civitate, cap. 1. et lib. 5. cap. 15. et lib. 6. cap. 1. Ergo.

Responent Sancti Doctores, Latriam esse servitutem mere voluntariam, qua homo se sponte Deo subiicit, quae magis potius liberum facit a peccato, et in alto statu constituit; nam servire Deo, regnare est. Et inde habes, quo pacto Religio, quae cum timore Dei est coniuncta, sit libera.

Obiicies secundo. Religio est cultus, Deo exhibitus, cultus autem non est habitus, sed est actus.

Respondet S. Doctor primo, habitus saepe notificari per actus; et ideo, licet Latria, seu Religio definiatur per cultum, non sequitur quod sit actus.

Respondet secundo, Latriam aliquando sumi pro actu, aliquando pro habitu; sicut frequenter evenit in actibus animae, qui unum commune nomen habent. Unde Aristoteles primo, et 2. Poster. et 3. de anima, et Auctores 3. de anima, com. 20. aliquando accipit nomen Intellectus pro actu; aliquando pro potentia; eodem modo loquitur D. Ansel. lib. de Incarn. cap. 10. de Voluntate. Similiter et D. Augustinus lib. 10. de civ. cap. 1. et alii.

Obiicies tertio. Latria idem est, ac Pietas, ut ait D. Augustinus 10. de civit. capite 2. Dicitur enim Theosebia, Pietas respiciens cultum Dei: sed pietas non est virtus, sed donum: Ergo.

Respondet S. Doctor ex D. Augustino 10. 12 de civit. citato, Pietatem tripliciter accipi. Uno modo pro eodem, ac Theosebia; et sic est idem, ac cultus Dei. Secundo dicitur Pietas officium, parentibus debitum. Tertio modo pietas dicitur misericordia, quae proximis in operibus exhibetur; est etiam Pietatis donum. Principaliter vero Pietas dicitur Virtus, qua Deus colitur.

Obiicies quarto. Revereri Deum est Timoris: Ergo superfluit Religio.

Respondet S. Doctor, reverentiam reperiri tam in timore, quam in honore, quia in timore est refractio in propriam utilitatem; in honore vero est testificatio, vel exhibitio alicuius testificantis, et profitentis ipsius maiestatem. Reverentia autem, quae est latriae, potius est honoris, quam timoris; et magis habet rationem virtutis, cum consistat in actione exhibendi Deo cultum, timor autem in passione; et haec est una differentia inter Virtutes, et dona.

An LATRIA, seu RELIGIO sit virtus specialis.

Assero, Religionem esse specialem Virtutem.

Probatur primo a S. Doctore: Ille habitus, qui habet speciale obiectum, est specialis: Religio habet speciale obiectum, nempe cultum Dei, quod est speciale bonum: Ergo: Eodem argumento utitur D. Thomas.

Secundo. Ille habitus, qui habet specialem in suo obiecto difficultatem, est specialis: Talis est, Religio: Ergo.

Tertio. Ille habitus, cui opponitur speciale vitium, est specialis: sed Religioni opponitur Idolatria: Ergo.

Obiicies primo. Virtus, qua colitur Deus, est Fides, Spes, et Charitas, ex D. Augustino 19. de civitate Dei, cap. 6.

Respondetur, ibi cultum Dei sumi generaliter pro obsequio praestito Deo; non autem ut dicit specialem servitutem, Deo debitam ex sua excellentia, quae servitus a nobis dicitur Religio, et Latria.

Obiicies secundo a D. Augustino 10. de civitate, cap. 6. Verum sacrificium est omne opus, quod agitur, ut sancta Societate iungamur Deo; sed sacrificium pertinet ad Religionem, ut ibi S. Augustinus dicit: Ergo omne opus bonum ad Religionem spectat.

Respondet S. Doctor, quod sicut cultus Dei multipliciter dicitur; ita et Sacrificium: Est enim Sacrificium bonae operationis, et Sacrificium devotae orationis, et Sacrificium immolationis. Primum est virtutum omnium. Secundum est virtutum Theologicarum. Tertium spectat ad Latriam, cuius est immolare Deo, cui soli debetur Sacrificium, sicut ait D. Augustinus loco cit. et hic est actus elicitus, quae tamen virtus imperat etiam alia supra recitata sacrificia, ut advertit etiam D. Thomas.

Obiicies tertio. Omnis, qui obedit Deo, illi servit; haec autem servitus est Latria, et virtus generalis, quae omnibus Legibus Divinis obtemperat.

Respondet S. Doctor, Latriam non esse virtutem obedientiae generalem, quae continet etiam subiectionem hominibus, vices Dei agentibus, sed specialem obedientiam soli Deo praestitam ratione excellentiae; et haec est Religio.

Obiicies quarto. Omnia sua opera dirigens ad Dei gloriam, iuxta eius cultum agit; hoc autem comprehendit opera omnia; nam ait Apostolus prima Corinth. 10. Omnia in gloriam Dei facite.

Respondetur, operari ex Religione, dicere modum singularem Dei gloriae ob speciale motivum, ut dixi; Religio autem imperat omnia bona opera, quae ad Dei gloriam fiunt, ut ait etiam D. Thomas.

Nota primo ex D. Bonavent. in corpore, et ad 6. Rationem formalem Virtutis ab obiecto formali sumendam; obiectum autem formale Religionis non est Deus, sed cultus Deo exhibitus, ita, ut cultus is sit obiectum formale, Quod; et Deus sit obiectum, et finis, Cui; ex quo sequitur, Religionem non esse virtutem Theologicam: hae enim respiciunt Deum immediate, ut verum, et bonum, atque adeo respiciunt bonum, et verum increatum sub rationibus increatis, quae sunt summa Veritas, et summa Bonitas Dei. Igitur Religio est cultus Deo debitus interior, qui postea multis modis exhibetur exterius Latria. Sumitur autem Latria pro cultu interiori, prout ad exteriorem Dei cultum ordinatur. Ideo dicit, exhibitionem cultus debiti ipsi Deo, atque adeo ad Iustitiam spectat, ut pars potentialis eius; non est autem subiectiva, quia neque redditur aequale debito, neque inveniuntur aliae conditiones Iustitiae propriae, qua de re satis egi p. p. Tract. 1. disp. 19. quaest. 1.

Observat etiam S. Doctor doctrinam D. Augustini lib. 10. de civit. cap. 1. Cultum Deo debitum quatuor nominibus vocari; duobus apud Graecos; et geminis apud Latinos. Apud Graecos quidem dicitur Latria, et Eusebeia, seu Eusebia. Apud Latinos duo nomina respondentia sunt, Pietas respondens Eusebiae; et Religio Latriae; tametsi Religio latius pateat, quam Latria; et Pietas quam Eusebia; nam haec dicit cultum interiorem, qui respicit Deum directe per virtutes Theologicas; sed Latria servitutem exteriorem, prout ab interiori speciali venit, respiciente cultum Deo debitum ob eius excellentiam, et haec relativa est, et spectans ad Iustitiam. Fatetur tamen S. Doctor, Latriam, etiam internum cultum Deo debitum significare sub ratione debiti ob Excellentiam Divinam, ut respiciat cultum, ut Quod, et Deum ut Cui.

Assero igitur, Religionem esse virtutem, non Theologicam, sed Cardinalem.

Probatur primo a S. Doctore ex Tullio 3. de inventione, ubi ait, Religionem esse speciem Iustitiae.

Ratio vero Sanctorum DD. est supra allata, quia Virtutes Theologicae respiciunt Deum immediate, vel ut verum, vel ut bonum, per Fidem, Spem, et Charitatem: At Religio non respicit immediate Deum, sed cultum Deo debitum: Ergo.

Obiicies primo ex D. Augustino 10. de civit. cap. 4. ubi ait: Sacrificamus Deo hostiam humilitatis, et laudis in ara cordis, igne fervidae Charitatis. Hic est Dei cultus, haec vera Religio: Ergo Latria est virtus Theologica.

Respondet S. Doctor, Religionem esse Charitatem, quia scilicet cultus perfectus interior Dei, est per virtutes Theologicas; sed tamen Religio respicit Dei cultum, ut ad extra prodeat per adorationes, etc.

Obiicies secundo. D. Augustinus 14. de Trinitate, cap. 1. Sapientia vera, et verus Dei cultus, quae Theosebia appellatur, quod nomen nostri Deitatem appellant: At Sapientia se tenet ex parte virtutum Theologicarum: Ergo.

Respondet S. Doctor, eum loqui de cultu perfecto interiori, modo supra dicto.

Obiicies tertio: Latria est virtus, qua Deus colitur eo cultu, qui est adoratio: Sed virtus dictans nobis Deum adorandum, est fides, vel etiam Charitas: Ergo.

Respondet S. Doctor, adorationem, ex fide, et Charitate promanantem, esse eam, quae interior est ex motivo deitatis, veritatis, et bonitatis Dei; sed Religio est principium cultus Dei ex motivo excellentiae eius, sub ratione debiti: non nego tamen, posse hunc actum esse a Fide, vel Charitate imperatum.

Obiicies quarto. Impletio primi, secundi, et tertii praecepti Decalogi spectat ad virtutes Theologicas: sed in his continetur etiam cultus Dei: Ergo.

Respondet S. Doctor, impleri illa praecepta primae tabulae, quod ad interiorem perfectionem, virtutibus Theologicis; sed cultum debitum modo dicto, ut ordinatum extra, per Religionem impleri.

Obiicies quinto. In hoc differunt virtutes Cardinales a Theologicis, quod Cardinales consistunt in medio citra superfluum, et diminutum; in Theologicis autem non est reperire superfluum; sed circa Religionem non est invenire superfluum: Ergo.

Respondetur, circa actum interiorem, ut ad externum ordinatur, evenire superfluum, veluti si aliquis vellet decem missas uno die celebrare.

Obiicies sexto. Illa virtus, quae habet Deum pro obiecto, est Theologica: Talis est Religio: Ergo. Minor probatur; nam oratio est actus Religionis, et Deum ipsum postulat.

Respondetur ex fundamento, Theologicam virtutem respicere Deum immediate, ut obiectum Quod, sed Religio respicit immediate, non Deum, sed cultum Deo debitum, et oratio petitionem, ut ait Suarez capite 4.

Collige primo, hanc esse virtutem digniorem omnibus aliis moralibus, nam propinquius caeteris respicit Deum, qui est ultimus Finis, in quem omnia obiecta virtutum moralium tandem referuntur. Idco praecepta Religionis in Decalogo praeferuntur caeteris, ut observat S. Doctor in 3. dist. 37. art. 2. cum D. Thom. quaest. 81. art. 6. sequitur Suarez cap. 3.

Collige secundo, habere actus tum interiores; tum etiam exteriores, per quos interiores excitentur. Religio sane magis interiorem actum respicit, quam quam exteriorem. Ideo Theosebia, quae cultum Dei significat, respicit actum interiorem; Latria vero, quae subiectionem, et servitutem significat, actum exteriorem, ut notat S. Bonavent. in 3. loco cit. Et quia considerat actum suum in comparatione ad alterum, et sub ratione debiti, ideo ad Iustitiam pertinet, ut ait S. Doctor ibi et D. Thomas art. quinto.

OPORTET autem adnotare, cultum, et honorem Religione exhibitum, non dicere aliquid datum Deo propter seipsum, quia est gloriae infinitae, sed propter nos; quia per hoc, quod Deum reveremur, et honoramus, mens nostra ei subiicitur, et in hoc eius perfectio consistit. Quaelibet enim res perficitur per hoc, quod subditur suo superiori, sicuti corpus per hoc, quod vivificetur ab anima, et aër per hoc, quod illuminetur a sole, mens autem humana indiget ad hoc, quod Deo coniungatur sensibilium manuductione, quia invisibilia Dei, per ea, quae facta sunt, conspiciuntur, ut ait Apostolus Rom. 1. et ideo in divino cultu necesse est aliquibus corporalibus, ut eis, quasi signis quibusdam, mens humana excitetur ad spirituales actus, quibus Deo coniungitur; et ideo Religio habet quidem interiores actus, quasi principales, et per se ad Religionem pertinentes; exteriores vero actus, quasi secundarios, et ad interiores actus ordinatos, ut disserit S. Thom. art. 7. et D. Bonavent. locis adductis, et in lib. 2. de profectu Religiosi, cap. 62. et seqq.

OBSERVAT autem Valentia, duplicem honorem, seu duplex in honore Deo exhibito Religionis obiectum haberi: alterum materiale, et est aliquod officium proportionatum ad excitandam, et conciliandam Deo existimationem: alterum formale, et est ipsa existimatio proprie conveniens divinae maiestati, et excellentiae, quod late edisserit S. Doctor illis capitibus. Ita Deo honorem omnem vult; sic differt a virtute, quae aliquem solum vult, ut Obedientia et similes. Vide Suarez cap. 5.

ID autem ostendit applicando rationem communem honoris, et cultus ad specialem Dei honorem, et cultum. Honor enim, generatim loquendo, testimonium virtutis, et excellentiae est, quod continetur verbis, vel factis, quae de excellentia alicuius convenientem illi opinionem gignant. Sic igitur et honor divinus est quidquid verborum, aut officiorum omnino accommodatum est ad gigendam existimationem huiusmodi, quae in divinam maiestatem proprie conveniat.

HOC autem non solum ex vera doctrina Philosophi 8. Eth. cap. 8. cui omnes plaudunt, colligitur, sed etiam ex divinis litteris Tobiae 11. Eccl. 43. Isa. 24. Ezech. 39. Dan. 3. Aggaei 1. Matth. 9. Lucae 2. et 23. Act. 11. Rom. 15. et apud Psalmistam passim, quibus locis ideo glorificatio, et honoratio Dei cum eius laude coniungitur, quia omnis cultus, et honor Deo exhibitus, eo tendit; ut eius bonitas, maiestasque mortalibus innotescat, et supremo loco habeatur. Atque haec est causa, cur Deus sacrificio laudis praecipue se honorari significet Psal. 26. et 49. quia illud accommodatissimum est ad finem divini honoris, nempe, ut divitiae bonitatis Dei hominibus notae fiant, quod ipsum meta est, atque scopus omnium operum Dei Rom. 6. Ephes. 3. Philip. 1. motiua plurima, ob quae gloria Deo debeatur, recenset S. Doctor ad id Lucae 2. Gloria in excelsis Deo, et in terra pax, etc. nempe, quia glorificandus Deus in Incarnatione, qui dedit semetipsum pro peccatis nostris, ut ait Apostolus Galat. 1. Secundum voluntatem Dei, et Patris nostri, cui est gloria. Propter sapientiam glorificandus, Rom. 11. O altitudo divitiarum sapientiae, etc. ipsi honor, et gloria in saecula. Ob potentiam, unde dicitur Ephes. 3. Ei autem, qui potens est omnia facere, ipsi gloria. Pro Iustitia, Apoc. 5. Sedenti in Throno, et Agno, ipsi gloria.