Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

INQUISITIO est tertius procedendi modus, ab accusatione et denunciatione distinctus, cum duae priores saepe seorsim exerceantur; saepe etiam sunt velut posterioris Pedissequae, cum ipsam sequantur ad melius inquirendum de crimine: Hunc procedendi modum licitum esse nullus Iuris canonici gnarus ambigit, cum variis ibi textibus aperte insinuetur, ut C. qualiter et quando 2. de accusat. C. inquisit. eodem, ut habet P. Elizzus tract. 2. de modo proced. quaest. 1. num. 3. ubi authores etiam aggregat. Ratio est publica securitas, cui Iudex subiit onus prospiciendi, quod nequit praestare, nisi etiam de delictis inquirat, cum autem alicui iniungitur finis, mandantur ei media talem finem attingendi.

PRAETEREA potiori iure incumbit Iudici inquirere, quam Actori agere; illud enim magis respicit iudicii substantiam; sed iura mandant Actori, ut actionem obtendat, ut habet P. Elizzus tract. 2. ubi supra; et probat tract. 1. quaest. 10. num. 14.

An vero etiam Iure civili, vel consuetudine sit in Curia saeculari licitus, controvertitur apud eundem Elizzum num. 4. ipsum vide.

Ex his Inquisitio definitur legitima quaedam investigatio, quam Iudex ex officio efficit inquirens de aliquibus criminibus, aut de aliquo delinquente, infamia delicti laborante, emendationem illius primario intendens. Ita Iodoc in pract. crim. tit. de Inquis. cap. 8. Clar. §. fin. quaest. 3. Farinac. quaest. 1. num. 3. Rodriquez Tract. de Ordinario, cap. 2. et patet ex C. qualiter, et quando, 2. de accusat.

DUPLEX est autem Inquisitio. Prima est generalis, qua, incerto delinquente, generaliter inquiritur, quis delictum commiserit? Particularis est, quae fit specialiter contra aliquam personam.

INQUISITIO generalis, seu generalissima, de qua in C. perniciosa, de off. Ord. et C. Trident. sess. 7. cap. 7. et sess. 24. cap. 3. nulla praecedente infamia fieri potest in Visitationibus, iuxta cap. Romana, §. sane, de censibus in 6. et C. Trident. cap. 8. et 20. de reform. sess. 7. et notant Bonac. alios adducens de praeceptis decal. disp. 10. quaest. 2. p. 5. Fagundez in octavum Praeceptum decal. lib. 8. cap. 46. num. 7. ubi ait, esse communem Doctorum, excepto Alciato cap. 1. de off. ordin. num. 5.

IN hac autem inquisitione non potest inquiri de Petro, vel Titio; vel an tale, vel tale delictum commiserit, sed solum, quis in tali re deliquerit, vel tali. Ita Rodriquez tract. de ord. iudic. cap. 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 19. Angel. v. Inquis. §. 1. Sylvest. ibi, quaest. 4. Sotus l. 1. de Iust. quaest. 6. art. 5. concl. 5. et relect. de reg. secreto, quaest. 6. membr. 2. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 12. controv. 6. Aragon. et Bannes ibidem. Navar. Man. Lat. cap. 18. num. 38. Valentia disp. 5. quaest. 14. p. 1. Tanner. disp. 4. quaest. 4. num. 74. Colligitur expresse ex C. qualiter, et quando, dist. 2. et C. cum oporteat. Et C. Inquisitionis, de accusat. et C. Heli, de simonia, et C. Deus omnipotens, dist. 2. quaest. 1.

PROBATUR ab istis apud Fagundez num. 9. multis authoritatibus ex D. Bonav. ex illo Genesis 18. ubi Dominus expectavit clamorem Pentapolitanorum, et mox ait: Descendam, et videbo, utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint.

PROBATUR secundo a D. Bonav. ad 16. Lucae, illa parabola Villici, qui diffamatus est, quia bona dissipasset; non enim vocatur ad singulare examen ante clamorosam diffamationem. Ideo enim famam negligens meruit inquisitione severa ad quaestionem vocari.

PROBATUR tertio a D. Bonav. in Diaeta, tit. 10. cap. 3. nam Dominus non processit ad inquisitionem fratricidii contra Caïn, quo usque non audivit vocem sanguinis fratris eius clamantem, et invocantem iustitiam Dei. Hoc testimonio nititur Pontifex in dicto cap. qualiter, et quando.

PROBATUR quarto a D. Bonav. ad 3. Ioan. ex facto Christi, qui quousque valuit habere emendationis Iudae, eum toleravit, et quia crimen adhuc erat secretum, ita eum correxit, ac si inter ipsum solum; nemo enim discipulorum intellexerit; id ipsum determinat Pontifex, C. si quis potestatem 23. quaest. 4. ubi dicitur: Iudicis non est sine accusatore damnare, sicut nec Christus Iudam abiecit.

HINC, quamvis Iudex delictum sui subditi agnoscat, de quo nullum est iudicium publicum, nec clamorosa insinuatio, vel sparsus rumor; sed adhuc est omnino occultum; et sciat etiam, tres, vel quatuor testes id scire; nequeat via inquisitionis particularis de illo specialiter inquirere, ut eum puniat. Sic expresse declarat Innocentius III. C. Inquisitionis de accusat. §. Tertia dubitatio ibi. Non sufficere ad inquirendum specialiter contra aliquem, non infamatum, etiamfi duo, vel tres testes iurati, etiam exceptione maiores, asserant, se vidisse hominem aliquem delictum illud commisisse: Et haec totius mundi praxis, ut testatur Farinac. quaest. 9. et alii apud illum. Nam accusator necessario requiritur ad puniendum aliquem, vel clamorosa insinuatio, et talia indicia, quae vicem accusatoris subeant et virtualiter accusent, ut Fiscalis, et iustitiae promotor, qui ex officio tenetur accusare, qui etiam in conscientia non potest accusare, nisi id, quod potest probare, et nisi praecedant indicia sufficientia. Hanc veritatem tradit Caietanus 2. 2. quaest. 69. art. 1. et 2. Sotus relect. de teg. secr. membr. 2. quaest. 6. Navar. in C. inter verba, 11. quaest. 3. concl. 6. coroll. 48. num. 579. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 2. controv. 6. Aragon. quaest. 67. art. 3. Valentia disput. 5. quaest. 14. p. 1. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 200. Rodriquez de ord. iud. cap. 3. num. 4. Fagundez l. 8. cap. 46. num. 10. Tanner. loc. cit.

QUOD si inquisitio fit generalis de sceleribus; non potest fieri particularis de Petro, vel Paulo, nisi laborent infamia, ut docent Caietanus 2. 2. quaest. 69. art. 1. et 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 22. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 2. controv. 7. Sotus de seg. secr. membr. 2. quaest. 6. Palud. 4. dist. 19. Adrian. quodl. 11. Aragon. ibi disp. 2. Ioannes ibi disp. 10. Valentia, et Tanner. cum Rodriguez supra.

Probatur, quia praesumitur quis bonus, dum non laborat infamia; et ideo gravis ei iniuria infertur inquirendo, an sit facinorosus.

Quod idem sequitur, si crimen aliquod sit patratum, et non laboret Petrus infamia, non potest inquiri in particulari: an ille sit patrator. Ita Doctores citati; puta si cadavet occisi sit in via. Et hoc solum volunt Doctores citati, Caiet. et Adrianus, adducti a Diana p. 1. tract. 13. resol. 63. Solus Sotus renuit; potest tamen inquirere in genere: Quis commiserit? et venari indicia; verbi gratia, quis eo tempore illuc transierit? an armatus? an praeceps, et fugiens? et ex illis inditiis ad personam, quae caepit infamari, procedere. Ita communiter Doctores, Rodriq. num. 5. Sayrus num. 21. Sotus de teg. secr. membr. 2. quaest. 6. Nauarrus C. inter verba, concl. 6. correl. 46. num. 214. Corduba Summa, quaest. 64. p. 1. Petrus Nauar. l. 1. de restit. cap. 4. num. 154. Aragon. loc. cit. Fagundez num. 18. Malderus 2. 2. Tract. 6. cap. 1. disp. 119. Villalob. Tom. 2. tract. 14. diff. 7. Valentia, et Diana loc. cit. Bannes 2. 2. quaest. 70. art. 1. disp 2. Sà verbo Iudiciales actus §. de modo procedendi, Salonius controv. 7. Tabiena, v. Inquisitio, §. 8. et huius opinionis fuit etiam D. Thom. ut refert Sylvester, v. corrept. quaest. 8. Idipsum videtur sentire D. Bonavent. serm. 3. in decem praecepta, ubi hoc observandum accinit, quoad substantiam, ad purgationem, quae iuramento fiebat a populo viciniori, invento cadavere, cuius interfector ignorabatur, postquam inquisitum esset de interfectore, et non fuisset inventus.

Hoc autem consuetudine invectum est, ut sine accusatore in tali casu procedatur; potest autem consuetudo, legitime praescripta, tollere, vel limitare ius positivum C. ult. de consuetudine, et Leg. de quibus, ff. de Legibus, et hoc in toto mundo servari ait Innocentius in C. Bona memoriae et Canonistae in C. Inquisitionis, et Diana p. 2. Tract. 15. resol. 63. ubi multos adducit.

Neque tamen illico tenebitur reus se prodere; quia, licet Iudex habeat ius interrogandi testes, non tamen habet ius interrogandi reum: an sit ipse, nisi postquam satis probatum sit, ut dicam quaestione sequenti.

Quod si unus tantum sciat Reum, non tenetur eum prodere, ut notant Sayrus l. 12. cap. 10. num. 26. Fagundez num. 20. tunc autem aiunt teneri confiteri, quando sunt plures, qui crimen sciunt.

Addo, quod si aliquis de uno crimine sit infamatus, et de alio non; potest inquiri de illo tantum, de quo est infamia.

Oportet autem hic explicare, quid sit esse infamatum de aliquo crimine, vel clamosose infamatum. Infamia est frequens vox bonorum, et proborum hominum, quae hominem de tali crimine suspectum reddit. Dicitur: vox bonorum, ut excludatur rumor etiam inter malos. Dicitur: de tali crimine, ut inferatur, non posse de alio inquiri. Ita Caiet. 2. 2. quaest. 69. art. 1. Sotus l. de iust. quaest. 6. art. 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 12. Unde Sotus merito invehitur in Magos, sive Ariolos, qui arte diabolica inquirunt aliorum scelera, eosque iudices acriter reprehendit, qui, ex illorum dictis, aliqua in particulari contra aliquem inquirunt. Eosdem graviter Pontifices apud D. Bonau. in confessionali, cap. 3. particula 37. et 38. increpant, et contra huiusmodi procedendum notat ex dist. 26. quaest. 5. Non oportet, si quis Episcopus.

Hanc vero infamiam ait Beia casu 32. ex iuris utriusque peritis, esse probandam duobus saltem testimoniis, qui deponant, se ita publice audivisse, vel ita passim dici, ut ait etiam Less. cap. 29. dub. 16.

Alias conditiones, ad probandam famam requisitas, recenset Delrius l. 5. sect. 5. referens Iuristas multos, dicentes, nunquam, se vidisse processum, in quo fama esset statis probata.

Laborant autem Doctores in assignando numero hominum ad convincendam infamiam necessario; Canonistae in C. Inquisitionis, de accusat. docent, denarium numerum esse necessarium. Tannerum vide, ex communi dicentem num. 76. requiri maiorem partem populi, vel parochiae.

Verum nihil de iure definitum est, ut advertunt Sotus l. 3. de Iustitia, quaest. 6. art. 2. concl. 6. et relect. de teg. secr. membr. 2. quaest. 6. disp. 3. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 13. Salon. 2. 2. quaest. 69. art. 2. controv. 1. Fagundez l. 8. cap. 46. num. 26. Ita relinquitur iudicio prudentis. Clamorosa insinuatio est vox populi, vel publicus rumor inter multos de tali crimine extra iudicium, ut ait Baffaeus, v. Indicium publ. num. 4.

Quoad indicia, vel circumstantias, debent graviter indicare factum, ut notant D. Thom. quaest. 69. art. 2. Caietanus, et Salon. ibi, Sotus l. 5. de Iustitia, quaest. 6. art. 2. Valentia disp. 5. quaest. 13. p. 2. Sayrus l. 12. cap. 10. num. 13. qualia sunt, si in lecto nudus cum nuda inveniatur, crimen fornicationis graviter indicant. Si quis districto ense cruentato iuxta occisum deprehenditur, et similia; homicidium indicant.

Iam vero si unus incipiat nominare aliquem, ut reum delicti, ista nominatio viam aperiet ad inquirendum specialiter contra nominatum, idest ad assumendum contra eum alias informationes: Ita Farinac. quaest. 1. num. 49. Innocent. supra, qui ait, hoc de consuetudine servare totum mundum, Bart. in Leg. 2. §. si publico, num. 9. ff. de adult. Baldus in Leg. edita Cod. de eden. et alii apud Clatum, §. fin. quaest. 5. Aretin. in C. cum oportet, num. 44. de accusat. et Nauar. rubric. de Iudice, post numerum 88. ubi ait, opinionem Innocentii in Theorica, et praxi receptam esse: Ita etiam Tannet num. 79. Lessius cap. 89. disp. 15. numero 124.

Notat vero Philippus de Bictis quaest. 11. primum testem, qui nominat delinquentem, haberi pro denunciante, cum Deciano resp. 93. num. 125. ideo, ut denunciator non probat, ac contra Iudices oppositum facientes exclamat Dettas conf. 251. n. 103. et sequitur Guez defens. 29. cap. 2. num. 18.

Addit Bictus, quod si quis interrogatus iuridice detegat indebite occultum auctorem, poterit tamen iudex ad inquisitionem specialem contra detectum procedere, secundum Nauar. rubr. de ind. num. 87. non obstat Franciscus Arretinus in pract. cap. 13. et Less. de iustitia, et iure lib. 2. cap. 29. dub. 15. ubi contra Sotum tenet, non modo posse, sed teneri procedere; subsistunt Thomas a Iesu, et Lezana tract. 1. cap. 27. num. 4. Ratio est, quia Iudex utitur iure suo; cum iam crimen sit publicum, esto impie detectum; si tamen index non est causa illius impietatis.

Attamen haec opinio est falsa, ut notat Bouerius in Direct. p. 2. cap. 4. v. 3. qui cum Soto, Nauarro, et Sayro existimat, melius esse in proposito casu abstinere a procedendo.

Hinc libet examinare doctrinam Tanneri disp. 4. quaest. 4. num. 73. in via Iudiciae denunciationis; quando nullus testis est productus, institui quidem posse generalem inquisitionem; sed neque Reum, vel alios de Reo speciatim interrogari posse, nisi forte loco accusationis fationis indicia, vel infamia, vel quid simile occurrat; at secus esse, ait, dum proceditur via enunciationis fraternae, tunc nempe sat esse denunciantem, et adducit Valentiam quaest. 13 p. 2. ubi tamen aestimationis fratri debitae rationem habendam ait.

Haec ultima doctrina hac sane cautione est moderanda, quia etiam in paterna inquisitione potest macula inferri famae, et bonae existimationi eius, de quo inquiritur.

ADDIT etiam num. 81. approbandam praxim iudicum, qui ex denunciatione procedunt ad quaerenda indicia, ut sic forment libellum inquisitionis, et putat Lessius, sic praecedere infamiam, quae ex communi Theologorum est necessaria, et ex canonibus, sed hoc cum Nauarro in rubr. de Indiciis, num. 66. falsum esse reor. Quae enim infamia hic praecedit? Timent forsan ne scelera impunita maneant; sed puniantur debitis modis.

Hoc sane etiam cum Tannero affirmo, Iudicem ob delationem sibi, non ut Iudici, sed ut privato factam, non posse ad specialem inquisitionem procedere; alioqui totus processus est iure nullus, ut docent etiam Clarus quaest. 5. num. 4. Less. dub. 15. n. 136. solum enim ad generalem inquisitionem tendere potest, ut notat Tannerus num. 84. cum Caetano, et Salonio.

Hoc pro coronide graviter notandum, quod omni inquisitioni supponitur, nempe corpus delicti, sine cuius notitia non potest Iudex procedere. Ita omnes Doctores exclamant apud Farinac. quaest. 2. num. 1. et Clarum §. fin. quaest. 4. qui quaest. 66. ait: Si non constat de corpore delicti, non posse condemnari Reum, etiamsi esset convictus. Imo neque potest torqueri Leg. 1. §. Item illud, ff. ad Sillan. Imo neque potest examinari Reus, ut dicunt Doctores apud Farinac. quaest. 2. Neque potest capi, ut testantur apud eundem Farinacium Marsil. Bossius et alii, inter quos Bonacos testatur de communi Doctorum; et si capiatur Clericus, dum non constat de corpore delicti, Iudex est excommunicatus, ut notat Farinac. ibi post Ioan. Andr. et Cornerum, qui testatur, esse communem. Neque potest contra Reum specialiter inquiri. Farinac. quaest. 7. per Leg. necessario, §. 1. ff. ad Sillan. et plura alia iura, citans Baldum, Angelum, Marsilium, Boss. et alios, et ait, esse communem. Tandem nisi constet de delicto, nec generaliter inquirere, nec ad aliquem actum procedere debet Iudex. Ita Clar. quaest. 4. Bouër. p. 2. cap. 7. §. primo modo, qui citat multos Doctores.

RATIO horum est, quia ubi Lex disponit de aliqua re, debet prius de ea re constare, Leg. Decime, ff. de testam. milit. et qui vult probare qualitatem, debet prius probare substantiam, in qua illa qualitas fundatur, Gloss. in Leg. si arbiter, ff. de probat.

NEQUE solum debet constare de corpore delicti, puta homicidio; sed etiam de illius qualitatibus; et ideo praxis universalis est, ut Iudex vadat, vel mittat notarium ad visitandum cadaver occisi, et in actis redigat, quot habeat percussiones, seu vulnera punctim, seu caesim, et in qua parte corporis ea habeat, et similia. Vide Clarum quaest. 4. Farinacium quaest. 2.

DEBET etiam cadaver cognosci per testes, si potest. Hoc tamen non cogit, si cadaver probetur combustum, vel iactum in mare, ut ait Baiard. quaest. 4. ad Clarum, plurimos adducens. Vide Biotum quaest. 12.

POSTQUAM vero constiterit de corpore delicti, tenetur Iudex causam diligenter prosequi, et si neglexerit, puniri potest, Clar. quaest. 4. Bursat. et Guaz. tract. ad defens. cap. 1. num. 22. defens. 4. Baiard. ad Clarum quaest. 66. num. 7. et graviter premit S. Bonaventura in speculo animae, cap. 2. et in Apolog. Min. quaest. 2.

Haec tamen non intelliguntur in generali Visitationum inquisitione, et sindicatu nostrorum Praelatorum.

SIMILITER nec in delictis, quae signa non relinquunt, ut in fornicatione, neque in delictis occultis difficilis probationis, ut in furto, dum sit fine fractura. Non potest tamen procedi ad condemnationem, antequam reperta sit res furata. Similiter nec in casibus, in quibus ambiguum est: An intervenerit delictum, ut in aliquo reperto suffocato in puteo, occiso veneno, etc.

DEBET autem in his casibus prius inquirere de veritate facti, et sic scelere detecto, ultra procedere; Secus autem, sileat processus. Clar. quaest. 4. Farinac. quaest. 2. num. 29. quem vide etiam num. 30. De hac materia vide Clarum. §. fin. quaest. 4. 55. 64. et 66. Farinac. quaest. 2. Guaz tract. ad defensam, defens. 4.

ADVERTE adhuc, quamvis contra personas ordinarias sufficiat fama, ut instituatur causa; tamen contra Praelatos, et eximias personas requiritur clamorosa insinuatio, atque ut eadem fama saepe ad aures Iudicis devenerit, secundum Card. Alex. qui ait, ita tenere communiter Doctores C. accusatoris, et Clar. quaest. 6. et 7. et Farinac. quaest. 9. ubi admonet, famam debere esse in processu probatam per contestes, qui saltem debent deponere, se ita publice audivisse, vel ita passim inter probos dici, Bald. Leg. litteras, num. 2. de praesumpt. sicque passim servatur, teste Claro quaest. 6.

DEBET autem Iudex cautus, si videat famam alicuius iniuste denigrari, delationes non recipere, ut monet Bouerius p. 2. cap. 4. cum Soto de teg. secr. quaest. 2. Nauarro C. inter verba, 11. quaest. 3. Sayro l. 2. cap. 9. num. 18.

IN casibus tamen atrocioribus procedi potest ex inditiis gravibus sine fama, ut de haeresi tenet in C. Excommunicavimus, §. adiicimus, ubi omnes Interpretes; et notat Farinac. quaest. 9. num 14. citans Bartolum, Bossium, Menochiam, Felinum; qui testatur de communi, et refert Clarum quaest. 6. et Decianum cum aliis de crimine laesae maiestatis, et aliis enormibus. Est communis sententia D. D. in C. qualiter, et quando, de accusat. eamque tenuit Farinac. supra num. 15. cum Gigante, Alciat. Cephalo, et Deciano.

IN his vero casibus facienda est inquisitio de indictis, quibus deficientibus, cum neque praecedat fama, esset inquisitio nulla. Farinac. quaest. 1. ubi innumeros adducit. Eum vide multa differentem.

HIC quaerunt ultimo: An Iudex possit poenam relaxare, de quo D. Thom. art. 4.

REGULA generalis est, non posse in praeiudicium partis. Vide Valentiam p. 4. et D. Bonav. ad 8. Ioan. in sententia lata pro adultera, ubi Christus Iudex eam absolvit.

PECCAT etiam lethaliter absolvendo Reum in praeiudicium boni publici, dando ansam improbis peccandi libertius: Ita Molina tomo 4. tract. 3. disp. 48. Clau. Reg. l. 12. cap. 12. et alii apud Bassaeum, v. Indicium publ. num. 12.