Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Hi Contractus inter caeteros celebriores sunt, cum totum fere humanae societatis commercium ex eis subsistat; periculosissimi tamen sunt, tum propter vitia, saepenumero in re vendibili inscio emptore latentia; tum propter avaritiam mercatorum, quae specioso hoc praetextu palliata, per fas, et nefas suas merces venditat, cumulatque sibi pauperum Denarios, viliores res charius ipsis vendendo; haec maxime actitantur in locis, ubi nulla sit pretii taxatio; sed cuique impune permittitur, res suas vel pro emptoris necessitate, vel pro suo libito commutare.

PLURIMAS tradunt de his definitiones, ex quibus elicitur definitio perbrevis, quam indicat S. Doctor in speculo animae, cap. 2. Venditio est passio mercedis pro pretio, Emptio vero Passio pretii pro mercede, ea utitur Caspensis Tract. 19. disp. 4. et alii apud Fagundez lib. 5. de contract. cap. 1. Bassaeum, verb. Emptio.

ADVERTE hic, nomen mercis proprie significare tantum res mobiles vendibiles lib. 66. ff. de verb. signific. At hic sumitur merces pro mercede, quatenus habet rationem obiecti pretiandi. Sic accipitur a Lessio Tom. 1. lib. 2. cap. 11. dub. 1. cum Iuristis ad leg. 1. ff. de contract. emptionis, et venditionis, et Molina Tom. 2. de iust. tra. 2. disp. 336. qui sic eam definiunt. Igitur sumitur hic prout dicit mercedem, non mercem. In quo decipitur Fagundez cum Bassaeo.

DICITUR Passio, quia est mutuus contractus, et hoc est loco genetis. Dicitur mercedis pro pretio, et pretii pro mercede, quia olim ante inventam pecuniam erant solae permutationes equi cum bove; vini cum oleo; et tritici cum panno; post vero pecunia inventa est ob rerum inaequalitatem, quae, initio, pede pecudum excusa fuit; unde et pecunia dicta est, teste Plinio lib. 33. cap. 3. et apud Romanos pede bouino imprimebatur. Unde illa Martii paroemia: Bovem habet in lingua, idest, pecunia corruptus est. Hinc etiam Depeculatores dicti sunt, qui pecunias vi, furto, etc. auferunt. Mox vero metallis variis, ob inaequalitatem, pecunia excusa est, cuius pretio incoeperunt fieri Emptiones, et Venditiones, iure gentium, licet quo ad aequalitatem pretii fiant iure naturae. De his vide Fabianum de monte de empt. et vendit. quaest. 1. Molinam Tom. 2. tract. 2. disp. 336. Fagundez in Prooemio ad lib. 5. de Emptione, etc.

DE hac (ut ait S. Doctor supra) periculosa materia, aliqua agam, ut pote necessaria, tametsi paucissima in Seraphico inveniantur.

TRIA autem colliguntur necessaria ad Emptionem, et Venditionem, nempe Consensus, Res, et Pretium. De Consensu patet ex Leg. omnibus, ff. de verb. oblig. De re constat ex lege, Nec emptio, ff. de contrahend. empt. De pretio constat ex dicta lege, et docent communiter Doctores.

PROBATUR, quia hic contractus est ultro citroque obligatorius; obligatio autem sine consensu non est.

ADVERTE autem, simplicem contractum; Emptionis, et Venditionis initum cum conventione formandi scripturam non esse perfectum, nisi facta scriptura, et potest quilibet contrahentium resilire, quia sub ea conventione, et conditione initus fuit contractus, et ideo non censetur perfecta, nisi purificata, impletaque conditione. Ita advertunt Doctores ad leg. 2. ff. de contract. empt. et leg. contractus, Cod. de fide instrument. et Instit. de empt. et vendit. §. 1. Vide Molinam tom. 2. de Iustitia, tract. 2. disp. 337. Fagundez lib. 5. cap. 2.

QUOD si de scriptura facta est mentio, perfecto iam contractu non est necessaria scriptura. Potest tamen alter contrahentium compellere alium, ut scriptura fiat ad faciliorem probationem contractus, quia quod sibi non obest, et alteri prodest, tenetur quilibet contrahentium efficere. Instrumentum autem tenetur solvere, qui alium hoc casu cogit. Vide Molinam supra cum Fagundez.

SI vero initio contractus conveniente de scriptura facienda, et dubitatur, an ad hoc convenerint ad maiorem scripturae firmitatem, et faciliorem probationem; an ad valorem contractus.

COMMUNITER respondent, eam censendam esse sufficientem ad valorem contractus; alii tamen oppositum dicunt.

CERTISSIME haec praestare nequeunt, qui non habent rerum dominium, et administrationes, ut minores, pupilli, amentes, filii familias, et alii, quos refert S. Doctor in 4. dist. 15. part. 2. art. 2. quaest. 1. ad 4. et disp. de contractibus in genere, sunt recensiti.

MERCATURA lucrativa est Clericis, et Religiosis illicita, cap. consequens, ubi suspensio inducitur dist. 88. et cap. fornicati, eodem titulo, et cap. negotiatorum, ibidem, et cap. ultimo, de vita, et honestate cleric. Clement. V. eodem titulo, et cap. 1. Ne clerici, vel monachi. Sic communissime Doctores, et in eo cap. imponitur excommunicatio ferenda. Similiter vetita est conductio agrorum causa lucri, et avaritiae, cap. pervenit, dist. 86. ubi permittitur tantum ad sustentationem.

INTELLIGITUR autem de clericis tantum in sacris. Vide Molinam Tom. 2. disp. 342.

PROHIBENTUR etiam Iudices, et alii Principem repraesentantes, in terris a se gubernatis emere, et vendere, vide Molinam disp. 343.

TUTORES vero iure communi tenentur, volentes emere bona suorum pupillorum, habere decretum iudicis palam, et bona fide inito contractu. Ita Gama decis. 217. Probatur leg. si in Emptione, §. finali, verbo tutor, ff. de contrah. empt. dum fiat palam et bona fide, nam secreto per amicum ementes praesumuntur de fraude. Vide Molinam Tom. 1. disp. 224.

POSSUNT etiam coniuges invicem, et patri filius de his, quae sunt propria, habere tales contractus. De coniugibus habetur text. in leg. Aurelius, §. finali, ff. de liber. legat. De Patre, et filio quo ad bona Castrensia, et quasi Castrensia certum est; haec enim sunt penitus filii.

PATER vero nequit vendere filio uni aliqua sua bona absque consensu aliorum filiorum; neque uni nepoti absque consensu aliorum nepotum, aut sine licentia Regis, vel Principis, quando illi talem consensum praestare nequeunt, aut nolunt; alias tales contractus sunt irriti, et filius emptor in poenam amittit earum rerum pretium leg. 2. ff. de contrah. empt. Vide Molinam tract. 2. disp. 343. alias 245. Et idem dic de filiis vendentibus res suas parentibus ex regula correlativorum, ut notant Fagundez lib. 5. cap. 15. num. 4. Rebell. de oblig. iustit. part. 2. lib. 9. quaest. finali, sect. 3. num. 17. eadem enim ratio in ascendentibus militat.

HINC deducit Fagundez num. 12. neque posse Patrem cum filio mutuum contrahere, neque patrem cum filio prioris matrimonii, existentibus e secundo aliis.

SIMILITER, si pater donet filio huic agrum pro solutione alicuius pecuniae, quam debebat, erit invalida, quia habet vicem venditionis.

DICO primo, Hominem liberum non posse vendi. Itaque si mala fide vendatur ut mancipium, tenetur venditor emptori de pretio, et de omni lucro cessante, et damno emergente, et venditio est nulla ipso facto. Si autem bona fide vendidit, putans, eum servum esse, venditio est nulla; non tamen tenetur damnis. Vide Molinam tract. 2. de Iust. disp. 340. Lessium lib. 2. cap. 14. dub. 13. num. 19. Tannerum disp. 4. quaest. 7. num. 55.

HIC oritur dubium: An ille, cui dedisti tuam rem vendendam, possit aliquid de pretio retinere, ut si ei des equum, dicens: vende quadraginta aureis saltem, et ille vendat quadraginta duobus, an possit haec duo aurea retinere; vel si dederim vestem dicens, si tibi decem aureos dederint, da; et ipse duodecim acceperit.

DICO, teneri totum dare venditori, quia nihil acquirit iuris in pretium, nec ratione rei venditae, quae est aliena, nec ratione laboris, quem suppono tanti non aestimari, etsi condictum sit solui mercedem laboris.

DUBITATUR etiam: an possit aliquis emere Chirographum continentem creditum minoris pretii, quam scriptura testetur ob anticipatam solutionem, ut si ego habeo Chirographum centum aureorum crediti cum Ioanne ad S. Martinum: An Petrus possit nunc anticipare in mense Iunio emere Chirographum nonaginta quinque aureis.

DICO primo, usurarium esse ob solam dilationem, excepta causa lucri cessantis, vel damni emergentis, talia credita minoris emere. Ita communiter DD. cum D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2. §. secundus ramus principalis avaritiae, etc.

DICO secundo; si Chirographum continet creditum difficile, litigiis obnoxium, potes quid minus emere creditum ob has difficultates iudicio prudentis. Ratione etiam lucri cessantis, vel damni emergentis potes minori pretio emere haec credita. Ita Valentia quaest. 20. puncto 2. §. concl. 5. Lessius lib. 2. c. 21. dub. 18. num. 65. Navar. cap. 17. num. 231. Tanner. dub. 4. quaest. 7. num. 46. Medina Cod. de restit. quaest. 38. D. Antonin. 2. tit. 1. cap. 8. §. 3. et 4. Molina disp. 361.

RATIO est, quia illae difficultates minuunt pretium crediti, et labores in illis evincendis difficultatibus, pretium exigunt. Eadem etiam ratio est de lucro cessante.

TOTA difficultas est, quid agendum, quando nihil horum subest.

PRIMA opinio concedit, posse minoris emi ob has rationes: Prima est, quia talia Chirographa iudicio prudentum minoris aestimantur, quam valor pecuniae praesentis; iustum autem pretium illud est, quod iudicio prudentum iudicatur, ut docet Couar. lib. 2. var. cap. 3. et alii apud Fagundez lib. 5. cap. 16. num. 11. et Tannerum supra. Inter eos citatur Bellarminus.

DEINDE, quia emens illa Chirographa, emit ius ad recuperandam pecuniam, quam continent leg. minus, ff. de regulis iuris. Hoc autem ius toto tempore, quo non soluitur, est inutile, et sterile ementi.

TERTIO, alioqui iniquae erunt emptiones censuum personalium, quae in pluribus locis sunt receptae. Subscribunt alii cum Diana part. 1. tract. 8. resol. 49.

SECUNDA sententia negat omnino, posse eo casu minoris emi credita. Ita Medina Cod. de restitut. quaest. 38. Sotos lib. 6. de Iust. quaest. 4. art. 3. ad 3. Sylvester V. usura, 2. quaest. 14. Gabriel. 4. dist. 15. q. 11. dub. 14. Lessius lib. 2. cap. 21. dub. 8. num. 21. Rebell. 2. part. de oblig. iust. lib. 5. quaest. 13. Angelus V. usura 1. num. 63. Molina Tom. 2. disp. 361. Fagundez lib. 5. cap. 16. num. 13. Tanner. loco cit. Valentia supra, Sot. lib. 6. quaest. 4. art. 1. Bassaeus, V. emptio, num. 18. etsi oppositam non renuat.

RATIO est, quia nullum est fundamentum huius lucri, et aperit viam usuris palliatis; Illud enim ius non affert, ut supponitur, aliquod damnum in illa dilatione realis acquisitionis rei.

QUOAD opera, quibus ex iustitia tenemur, iam ostendi in disp. de Iudice, non posse ea vendi. Vide Molinam Tom. 1. disp. 89. et Lessium lib. 2. cap. 14. dubio 8.

SIMILITER et opera, ad quae tenemur ex voto, invendibilia sunt, quia his tenetur vovens ex quadam iustitia ad Deum.

IDEM dic de operibus debitis Principi, vel Praelato ex virtute obedientiae. possunt tamen accipere stipendia ad suam sustentationem, ut notat D. Bonavent. ad 3. Lucae in ea verba: Contenti estote stipendiis vestris

SIMILITER neque pro operibus praeceptis ab Ecclesia possunt mercedem accipere. Vide Molinam disp. 91.

QUOAD meretrices, licet pretium accipiant valide, et iuste, et sine obligatione restituendi, quidem laboris, non tamen licite illud accipiunt. Quare peccatum est, non contra iustitiam, sed contra sextum praeceptum non moechandi, ut notat D. Bonav. in 4. dist. 15. p. 2. art. 2. quaest. 1. ad 4. Fagundez l. 5. cap. 18. num. 21.

QUOD ad opera misericordiae extra tempus, cum ex praecepto cogimur, ut docere etiam Theologica, servire infirmis, etc. potest vendi; neque enim omnia spiritualia invisibilia sunt, sed ea quae sunt a Spiritu sancto. Haec sane venduntur simoniace.

QUOD res Sacras nequeunt vendi. Vide Fagundez l. 5. cap. 19. sed nos de hoc infra Tract. de votis, disput. 12. quaest. 3. Possunt tamen vendi ratione materiae, ut notat Tanner. num. 55. Azor. T. 3. l. 8. cap. 5. quaestio 1. iuxta C. Ligna, de consecrat. dist. 1. can. Aurum, et can. Apostolicos, et can. Sacrorum, 12. quaest. 2. de qua re egi laconice tom. 4. disp. 17. quaest. 10. ad proposit. 22.

QUOD ad Religionem, tametsi accipere aliquid ad religionem ob pretium sit simoniacum, tamen potest accipi pretium victus, et vestitus. Vide Less. l. 2. cap. 35. dub. 12. num. 71. Suarez T. 1. de relig. l. 4. cap. 17. cum D. Thom. in 4. dist. 25. quaest. 3. art. 3. quaest. 1.

RATIO est, quia venditur temporale, non autem spirituale, neque est aliquod decretum id vetans. Si tamen monasterium opulentum sit, tunc simoniam esse conclamant communiter Iuris interpretes, et colligitur ex cap. Tua nos, de simonia; et C. veniens ad nos, et cap. dilectus 2. eodem titulo.

REMANET labor in operibus spiritualibus. Distinguunt autem multi laborem in intrinsecum, et extrinsecum. Intrinsecus est, qui in actione sacra moraliter includitur, ut labor in cantando Missam, Concionatoris in concionando. Alter est labor extrinsecus, puta eundo ad locum remotum ad concionandum, vel celebrandum. Ita Fagundez l. 5. de contract. cap. 21.

D. BONAVENT. in speculo animae, cap. 2. ait, vendere aliquid spiritualiter adnexum, esse simoniam. Licere autem pro labore, et sustentatione secundum bonas consuetudines accipere, seu dare.

ADNEXUM autem spirituale faciens simoniacum videtur S. Doctor accipere id, quod est etiam spirituale, ut patet in 4. dist. 25. dub. 5. litt. aut aliquid intrinsece coniunctum, ut ordinationem sacram adiunctam, quae est ipsa sacratio intrinsece coniuncta spirituali, vel cum venditur praebenda, vel si venditur spirituale adnexum spirituali; ut praedicatio. Ita p. 1. Censit. sect. 30.

QUAPROPTER non videtur eo modo accipere laborem, sicut accipiunt supra allati, ita, ut vendere laborem, quem insumo per se cantando missam, vel praedicando, sit simonia; sed arbitror, eum laborem esse invendibilem, qui in devotione, attentione, seu intentione collocatur: at labor, quem per se insumo, non modo longum iter assumendo, sed stando in Ecclesia, canendo, et clamando, esse appretiabilem arbitror, et hoc sensu (ut reor) locuti sunt D. Thom. in 4. dist. 25. quaest. 4. art. 2. Durand. ibi, quaest. 3. Sylvester v. Simonia, quaest. 9. Malder. de simonia, tract. 9. cap. 3. dub. 6. Filliuc. cap. 1. quaest. 11. Reginald. l. 23. disp. 228. Sotus l. 9. quaest. 6. art. 1. Less. T. 1. l. 2. cap. 35. dub. 8. Suarez T. 1. de Relig. l. 4. de simonia, cap. 21. num. 10.

CLARIUS autem id asserunt alii, quos refert Malderus loc. cit. et Bonacina de simonia, quaest. 6. p. 5. dicentes, posse licite laborem appretiari per se iniunctum operi spirituali, et pro maiori labore, maius pretium exigi, puta, si Sacerdos est pinguior, vel Concionator imbellis. Imo aliquid amplius dicit Valentia disp. 6 quaest. 16. p. 1. referens Gabrielem, Caietanum, Sotum, et alios, ac Tanner. 2. 2. dist. 5. quaest. 8. dub. 3. num. 76. atque Suarez loc. cit. num. 17. quibus adhaeret Diana p. 1. tract. 16. resol. 29. Bassaeus v. Emptio, num. 5. monens, non posse augeri pretium rei ob spirituale adnexum, puta calicis, etc. vel agri ob ius patronatus, etsi non renuat omnino oppositum.

QUOD si tantum ob extrinsecum, et per accidens occurrentem laborem, liceat mercedem accipere, ut ait Fagundez n. 3. qualis est longi itineris ad missam, vel ieiunii ad multas horas; heu quot simoniacos infarsiemus? Docet D. Bonav. ad cap 2. Ioan. Christum eiecisse vendentes boves, idest, qui laborem praedicationis pretio temporali vendunt.

QUOAD officia saecularia: an vendi possint, multi quidem negant; eo quod talia officia sint obiectum distributivae, et dignioribus conferenda. Ita Medina C. de restit. quaest. 4. de usuris, Adrian. in 4. quaest. de usura Torrianus 2. 2. T. 2. disp. 23. dub. 2. num. 5. et facit ad hoc Lex unica, Cod. ad Legem Iuliam de ambitu, quae prohibet, aliquem promoveri ad officium publicum pro pretio, et ambitione.

ARRIDET Castaneus p. 1. Catal. gloriae mundi, consider. 60. alias autem fol. 38. Glossa in C. sicut 1. quaest. 6. Bouët. decis. 149. Caietan. in offi.. Avendan. resp. 9. col. 2. Fagundez l. 5. cap. 13.

ALII vero afferunt posse Principes vendere illa officia, dummodo moderate, et dignis ea dispensentur, et ob Reipublicae utilitatem ad Summam aliquam conflandam, quae aliter non haberetur. Ita docent Less. l. 1. cap. 32. dub. 4. num. 29. Aragon. 2. 2. quaest. 63. art. 2. Villalobos T. 1. tract. 8. difficult. 7. Ioan. de Cruz in directorio, p. 2. punct. 7. quaest. 7. art. 2. dub. 10. con. l. 3. Ledefma in summa, T. 2. tract. 7. cap. 1. concl. 15. Salon. 2. 2. T. 1. quaest. 63. art. 2. controu. 8. Ibidem Sylvius, Tanner. diff. 5. quaest. 7. p. 2. §. 5. ad 3. Malderus 2. 2. tract. 9. cap. 1. Bassaeus num. 8. dub. 5. Rebell. l. 9. quaest. 18. sect. 2. num. 24. et alii apud Dianam tract. 5. Miscell. resol. 108. addit is Azorium T. 3. l. 8. cap. 7. quaest. 3. Filliuc. t. 1. tract. 24. p. 2. cap. 2. Cordubam summa quaest. 117. Addit Fagundez l. 5. cap. 23. Valentiam disp. 5. quaest. 7. p. 2. §. 5. ad 3.

EAM licitam concedit etiam D. Thom. in resp. ad Ducissam Brabantiae, opusculo 21. Sylvester, v. dignitas, num. 4. Baldus l. Barbarius, lectura 1. num. 6. ff. de offic. Praetoris, Vallascus in praxi de partitionibus, cap. 13. num. 67.

APPONIT tamen D. Thom. aliqua inconvenientia, ob quae haec non expedite assumit.

QUOAD S. Bonav. arbitror, esse pro secunda sententia; nam in speculo animae, cap. 2. finem versus §. Item, ut dictum est, ut probet illicitam simoniam, arguit, quia rerum spiritualium non sumus Domini; de temporalibus autem dignitatibus non dicit in illa tota divisione integra peccatorum, esse illicitam venditionem, imo videtur inferre, esse licitam ex ratione allata opposita, et quia inibi, ubi omnes species peccatorum obiicit, tanquam in speculo, ipsi animae, consulto hanc venditionem omittit.

DEINDE videtur huius sententiae etiam in 3. dist. 40. dub. 2. litt. ad illud: Non concupisces domum proximi tui, ubi opponit Argumentum hoc: Quod licet Petro acquirere, licet concupiscere: Et respondet licere desiderare moderate, quod licet emere, et statim addit de honoribus, et dignitatibus sane, ut utiles sunt temporaliter, quarum ambitus ad avaritiam spectat, ait, posse moderate appeti; et infert, posse et emi.

OPTIMA ratio est, quae in D. Bonav. includitur, dum haec supponit publica, et antiqua consuetudine vendibilia. Sic enim Principes, et Reges vendunt officia, habentia etiam iurisdictiones adnexas, et quidem utiliter non modo aerario, sed etiam populis: hi timentes eas dignitates, quas tanti emerant, perdere, magis in officio continentur. Confirmatur, quia, ut S. Bonan. tacite indicat eo Opusculo, in quo omnia ad unguem peccata menti obiicit, Iuraque adducit, nullum contra hoc ius se invenire profitetur. Non arbitror sane, omnes Principes consilii esse inopes, vel consiliariorum;sed certo certius existimo, prudentissime eos sapientum Theologorum consiliis haec agere, maxime quia etiam sanctissimi Principes, iisdem probis, haec in praxi exercerent. Neque haec distributio iustitiae obsunt, possunt enim vendi melioribus.

Uxoris sane Iustiniani consilio facta est lex, quod de caetero officia Iudicaturae non vendantur in camera. Ut Iudices sine quaequo suffragia fiant, ut refert Cassanaeus allatus. Et S. Ludovicus Rex Franciae id ordinavit, ut refert Gaguinus l. 6. cap. 2. Et Pius V. motu proprio Etsi Romani, et Sixtus V. Cum pro suprema, vetant procurationem, et assersionem aliquarum dignitatum habentium ius medio pretio sub poenis confiscationis bonorum, etc. Vide Dianam p. 3. tract. 5. resol. 108. Miscellan.

FATEOR, rem male agi, cum quod virtute fieri debet, pecunia tractatur, ut dicit Cicero, quem refert Baldus in Leg. Barbarius.

Dico, haec optimo zelo dicta, ne iustitia vendatur Leg. Quisquis, C. si certum patet, hoc caute sanxerunt quoad potestatem iudicandi ob grande periculum avaritiae; qui enim tam caro emunt officia praetoria, volunt in criminibus subditurum refarciri, ut saepius vidi in Praetoriis Rhetorum, ubi omnia venalia sunt officia. Attamen si caute, et prudenter id fiat, auferentur pericula.

QUAESTIO vel id est de his, qui habent talia officia cum potestate transferendi ea in alium, puta in consanguineum, vel amicum; an possint etiam illud vendere.

COMMUNITER affirmant DD. Ita Corduba, quaest. 117. Ioan. de la Cruz in doct. p. 1. praecept. 7. quaest. 7. art. 2. dub. 10 et alii cum Diana Tract. 5. Miscell. resol. 109. et Fagundez de contract. l. 5. cap. 23. num. 21. Ratio est, quia ea licentia includit tacite etiam potestatem vendendi, cum non limitetur modus transferendi. Accinit his Bassaeus num. 8.

ADDUNT multi cum Diana, posse hunc reservare sibi aliquam pensionem in transferendo tali officio; sed Fagundez timore perculsus, huic non arridet.

VENDIBILES sunt res etiam in spe, ut partus ancillarum, pecorum, iactus piscationum, venationes, et aucupia: Haec enim possunt dari hypothecae L. et quae nondum sunt, ff. de pignoribus: Ergo et vendi. In his tamen aliqua venduntur conditionate, ut fructus agri, partus ancillae, nempe si nascantur; alia vero absolute, ut iactus piscationis, etc. Ita Molina T. 2. disp. 340. Gomez t. 2. variar. cap. 2. Fagundez cap. 24. Libri 5. man. 6.

VENDIBILIA sunt etiam venena, quae vel ad colores, vel alios usus, purae commixtionis, inservire possunt, non autem caetera. Vide Molinam disp. 340.

VENDIBILIA sunt etiam omnia bona praesentia, et futura. Ita Molina loc. cit. Fagundez lib. 5. cap. 25.

QUOAD res alienas, suppono cum D. Bonav. in speculo animae, cap. 2. et in 4. dist. 15. p. 1. art. 2. quaest. 1. dupliciter posse aliquem esse possessorem rei alienae, quam vendit. Primo bonae fidei: Secundo malae fidei. Possessor bonae fidei est, qui putat, rem esse suam: malae fidei est, qui novit, esse alienam. Vide Panormitanum in cap. gravis, de resti. spoliatorum, et patet ex cap. si virgo, 24. quaest. 1. in se. unam parte decreti. De his satis egi, cum de restitutione, et caeteris.

CERTUM est igitur, possessorem malae fidei vendere non posse. Ratio D. Bonaventurae, qua omnes utuntur, est, quia Venditione transferri debet dominium a vendente in alium: at talis possessor non habet rei dominium, imo est in continua mora obligationis ad restitutionem etiam fructuum.

POTEST etiam possessor bonae fidei rem vendere, quamdiu prudenter putat esse suam: statim vero ac rem esse alienam agnoverit, tenetur eam domino restituere, ut dixi de restitutione.

EVENIT aliquando, ut ratione loci, vel temporis, venditio sit illicita, ut deferrentur venalia ad Ecclesiam, vel locum Sacrum, ut vendantur, peccatum est mortiferum. Ita D. Thom. prima Corinth. 2. ad ea verba: Numquid domos non habetis ad manducandum, et bibendum? Et allegat factum Christi cap. 2. Ioan. quando eiecit omnes vendentes.

EODEM argumento probatur a D. Bonavent. ad cap. 2. Ioan. et confirmat authoritate D. Chrysostomi homil. 22. in Matt. et l. 2. de civitate, cap. 20. ex quo deducit S. Doct. fuisse culpam gravem, idest, gravem irreverentiam. Idem docent Molina t. 1. de iustitia, disp. 44. Sylvest. v. immunitas, Panorm in cap. cum Ecclesia, de immunit. et arridet Concilium Trident. Sess. 22. decreto de observandis, et vitandis in celebr. miss.

PRAETEREA in periuriis, mendaciis, et aliis vitiis, quae proveniunt, non ex ipsa venditione, sed ex vendentium, et ementium nequitia, illicia, et peccaminosa redditur venditio, ut omnes fatentur cum D. Bonav. in speculo animae, cap. 2. Imo, si mendacia, et periuria fiam ad fallendum emptorem, ut ultra, et supra iustum pretium emat, mortale est contra iustitiam, et tenetur venditor ad restitutionem sub mortali, si emptor ideo ultra rigorosum pretium emat, et si excessus sit gravis: Veniale autem erit, si leviter iustum pretium excedat, ut docet D. Bonav. loc. cit. Molina T. 2. disp. 346. Fagundez l. 5. cap. 27.

SUNT vero res aliquae, non habentes pretium terminatum, ut peregrinae e novo mundo, de quibus quaeritur: an possint vendi, quanti velint domini earum.

MINI probabilius est, haberi pretium aliquod iudicio prudentis apponendum; computatis computandis. Ita Navar. sum. l. 23. num. 78. Less. l. 2. cap. 21. dub. 3. Caiet. 2. 2. quaest. 77. art. 1. Caspens. Tract. 19. disp. 4. sect. 2. et alii communiter apud Fagundez l. 5. de contract. cap. 28. Tametsi nonnulli apud hunc, et Dianam p. 1. Tract. 8. resol. 36. oppositum sentiant; quos refert etiam Bassaeus num. 8. nobiscum sentiens.

RATIO est, quia res venales non sunt determinandae a solo venditore; alioqui gravissima inconvenientia orientur; Neque haec sunt melioris conditionis, quam res caeterae, imo; cum necessariae non sint; non debent expilare populos.

RES quoque victui necessariae debent in magnis necessitatibus vendi, et cogi possunt homines ob bonum publicum, et ea abscondere gravissimum peccatum est, si alioqui pretio ascendant, vel patiantur graviter pauperes. Ita D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2. ad finem. Quod probat illo Lucae 12. Qui multa bona sua quidem congregaverat, cui indicta est mortis sententia, et damnationis: Stulte, hac nocte animam tuam repetent a te. Idem probat ad 12. Lucae. Et hoc etiam de panno, et aliis necessariis docent Barthol. l. 1. C. de Episcopali audient. Tabiena v. emptio, num. 6. Couar. l. 3. var. cap. 14. alligans alios Panormit. et alii in cap. 1. de empt. et vendit. et l. 2. ff. de nundinis, et l. 1. Cod. ne nemini liceat in empt. Matth. de Afflictis quaest. 3. in prooem. constit. Neapol. Felinus in cap. 1. de Iudaeis. Itaque potest Iudex tempore charitatis, aut annonae, praefigere pretium, et poenas imponere victualiis, ut docent Molina T. 2. de Iustitia, disp. 341. Syluest. v. emptio, quaest. 4. Couar. l. 3. var. cap. 14. Gomez t. 2. var. cap. 2. et patet ex l. 1. §. cura carnis, ff. de offici. Praetoris urbis.

TANDEM addo, licere emere res, ut eaedem immutatae carius vendantur causa lucrandi, et hoc ad bonum finem alendae familiae, etc. Ita D. Bonau. loco citato quem sequuntur Molina T. 2. disp. 239. Less. l. 2. cap. 21. dub. 1. D. Thom. 2. 2. quaest. 77. art. 4. Sotus de Iustitia, l. 6. quaest. 2. art. 1. Benuenutus tract. de mercatura, cap. 1. num. 28. Cunha l. 1. decret. ord. C. Fornicari disp. 88. ubi id probatur etiam ex D. Augustino.

NEQUE obstat D. Chrysost. relatus eo C. ubi ait, mercatorem non posse Deo placere. Loquitur enim de ponentibus in mercatura ultimum finem, parati mortifere Deum offendere.

EMPTIONES, et venditiones ex pretio potissimum iustae sunt, vel iniustae.

EST autem pretium iustum duplex: Alterum lege publica taxatum, ut quod carnis libra, cadus olei, vel metrera vini, tanti vendatur. Hoc autem pretium consistit in indiuisibili, et vocatur ab Aristotele primo Eth. cap. 7. legitimum pretium, cui subscribunt communiter Doctores. Alterum pretium naturale est, quod ex natura ipsa secundum prudentem aestimationem imponitur. Hoc autem iustum esse, patet ex l. pretio, ff. ad Legem Falcidiam. Non consistit autem hoc pretium in indiuisibili, quia pendet ex multis circumstantiis, de quibus videatur Nauar. cap. 23. num. 79. Medina C. de restis. quaest. 31. Couar. l. 2. var. cap. 3. In hoc igitur datur quaedam latitudo, intra quam non violatur iustitia, ut docet D. Bonau. in speculo animae, cap. 2. Molina T. 2. disp. 347. Less. l. 1. cap. 21. dub. 2. num. 8. Fagundez l 5. de contract. cap. 29. Caspens. Tract. 19. sect. 2. Tanner. disp. 4. quaest. 7. num. 27.

HINC igitur pretium naturale est triplex. Supremum, seu rigorosum: Medium, seu moderatum; et Infimum, seu pium. Exempli gratia, pretium medium sit centum; Rigorosum erit 105. Infimum erit 95. Rursus medium sit 10. Infimum 8. Supremum 12. quae exempla ponunt Couar. l. 2. var. cap. 3. Lessius, et Molina supra, Caspensis num. 7. qui tamen computans accrementum in centum, tantum quinque ponit in decenis augeri, et decrescere solum unum, et dimidium.

INTER horum trium pretiorum fines non potest esse iniustitia, ita ut carius possit vendi res credito, quam pecunia numerata, dummodo stetur inter hos limites. Ita colligitur ex D. Thom. 2. 2. quaest. 77. art. 1. Caietano ibi, Molina t. 1. disp. 347. Less. l. 2. cap. 21. dub. 2. num. 11. Soto l. 6. de iust. quaest. 2. art. 3. Couar. l. 2. var. cap. 3. Scoto in 4. dist. 15. quaest. 2. Maiore quaest. 29. et 40. Conrado de contract. cap. 3. quaest. 56. Nauar. in C. qualitas, de poenis. disp. 5. num. 43. Fagundez l. 5. cap. 29. Casp. num. 7. qui tamen cum aliis aduertit, pretium debere determinari. Quare, si vendas tali pacto: Vendo, quanti volueris, est inualida.

MULTIS e circumstantiis tradunt Doctores mutari posse rerum pretium naturale.

PRIMUM est ex pecunia mercium, et emptorum abundantia; sicut enim emptorum paucitate, et mercium copia vilescunt merces; ita e contra, etc. Ideo enim in fine nundinarum decrescit mercium pretium. Ita Sotus l. 6. de iustitia quaest. 2. art. 3. Rebell. 2. p. de oblig. iust. l. 9. quaest. 1. sect. 1. num. 34.. Couar. l. 2. var. cap. 3. num. 4. Caiet. 2. 2. quaest. 77. art. 1. Tannet. disp. 4. quaest. 7. num. 28. Fagundez l. 5. de contract. cap. 30. et indicat S. Doct. in speculo animae, cap. 2.

SECUNDO ex abundantia pecuniae: Sunt enim aliquae regiones, in quibus aurum, et argentum abundat, ut Indiae, et totus fere nouus orbis, ubi amplius auri, et argenti effundi potest; Adde etiam id saepe euenire ex difficili mercium aduectione. Ita Fagundez num. 30.

TERTIO, causa est modus vendendi; carius enim venduntur res minutatim, ut notat Bass. num. 5. Rebell. num. 36. Syluester v. emptio, quaest. 20. Molina T. 2. disp. 348. Fagundez num. 4. Ad hoc reducantur venditiones sub hasta, aut per proxenetas, vel quando studentes ultimo discedunt. Ita Nauar. in Manuali, cap. 23. num. 78. Caiet. et Soto supra. Tannerus num. 19.

QUAERUNT autem Doctores, quodnam sit pretium iustum venditioni sub hasta.

COMMUNITER respondent, esse illud, quod non excedit dimidium iusti pretii, nec minuit infra dimidium. Ita Gregorius Lopes de contract. l. 1. cap. 19. Filliuc. t. 2. tract. 35. cap. 6. num. 141. Mercado l. 2. cap. 12. Garcia l. 1. cap. 21. Corduba quaest. 8. Rodriguez tom. 1. cap. 174. Ioan. Franc. Suarez l. 1. verbo venditio, et emptio, §. 14.

ALIQUI tamen dicunt, esse illud, quod ultimo offertur, si fraudes absint. Ita Iacobus Gordon. T. 1. Theolog. Mor. l. 4. quaest. 5. cap. 8. num. 98. Villalobos t. 2. cap. 21. diffic. 5. et citat alios Fagundez l. 5. de contract. cap. 30. num. 6. Alii dicunt, merces vitroneas vilescere pro tertia parte. Ita Caietanus, sed non placet Tannero num. 29.

QUARTO augetur pretium ex appetitu, et affectu rerum nouarum circa fructus terrae, pisces maris, et quaedam curiosa: Sic AEthiopes rubeos pileos magni pendunt, et Iaponii antiquitates quasdam. Vide Caspensem tract. 19. disp. 4. sect. 4.

MONET vero Tannerus num. 32. rem esse periculi plenam. Idem habet Molina disp. 351. Ideo dissuadendum aiunt. Addit Tanner. num. 34. pro curiosis rebus posse aliquid accipi. Bassaeus adiungit affectum venditoris, quo suae rei velit adhaerescere, et qua dure se priuat.

QUINTO ob maiorem utilitatem communem. Vide Molinam disp. 348. Tomo 2. Fagundez num. 8.

Dico utilitatem communem, quia vilitas, vel necessitas paucorum non est causa, ut augeatur iustum pretium; sicut enim pretium rerum non pendet ab unius vendentis aestimatione, ita nec a necessitate unius ementis; alioqui fas esset carius vendere paupeti, quam diviti, quia magis ea re indiget. Ita S. Bonav. in speculo animae, capite 2. §. circa fraudes, quae in emendo. D. Thom. 2. 2. quaest. 11. art. 1. Rebell. 2. p. de oblig. iust. l. 9. quaest. 15. Molina loc. cit. Fagund. num. 8.

SEXTO augetur pretium ex bonitate rerum, ut ex multis iuribus ostendit Pinellus 3. p. C. de rescind. vendit. C. ult. num. 32.

SEPTIMO ex translatione mercium ad locum, ubi carius venduntur, et melioratio illis facta per humanam industriam, vel per naturam, et tempus currens, ut si equus creverit, etc. Ita Molina disput. 348. Fagundez num. 11. Tanner. num. 31.

ALIAM causam addit Scottus 4. dist. 15. quaest. 2. art. 2. Maior quaest. 41. multum facere ad pretium augendum expensas, industriam mercatoris in mercibus vehendis, et computanda pericula, quibus se exposuit in navigatione, aut devectione per terras, latronibus obvias.

HANC regulam reprehendit Fagundez num. 12. quia non est industria mercatoris augendum, vel periculis etc. ut patet ex L. reg. pretia rerum, ff. ad Legem Falcidiam, et ex text. in cap. 1. de empt. et vendit. et ex l. si servum meum, ff. ad l. Aquiliam.

HAEC tamen, si recte intelligantur, non refellunt modum Scoti, qui non vult, immoderate augeri pretia his de causis, aut posse naufragia mercium aliarum refarciri, excessu pretii immoderati; hoc enim Scottus non praetendit.

ALIAS causas per quaestiones discutiam.

An ratione lucri cessantis, vel damni emergentis possit pretium augeri ultra summum.

ASSERO, id licere. Ita Fagundez l. 5. cap. 31. Less. l. 2. cap. 21. dub. 4. num. 18. Tanner. disp. 4. quaest. 7. num. 36. Couar. l. 2. var. cap. 3. num. 6. Valentia quaest. 10. p. 2. Itaque si quis habet triticum, quod vult vendere solum mense Maii; interpellatus nunc, ut vendat, potest exigere pretium, quod valebit in Maio, detracto periculo corruptionis, deteriorationis, et prudentis iudicio, provi est maius periculum, etc. At vero non licet vendere pro illo anni tempore, quo valebit plus; nam incertum est, quo anni tempore plus valitura sit, et saepe decipiuntur avari, differentes ad Maium, etc. Quare venditor assumit certo commodum, et relinquit periculum emptori, quod est usura, ut docet D. Bonau. cap. 1. Speculi, et Fagundez lib. 5. capite 37. ac Bassaeus v. Venditio, num. 5.

HINC etiam facile aliam resolves quaestionem, utrum liceat exigere aliquid supra iustum pretium ratione periculi sortis, cui interdum vendens credito exponitur.

ID usurarium conclamant Scotus de iust. l. 6. quaest. 4. art. 1. disp. 2. Nauar. cap. 23. num. 81. Lopes in Instruct. p. 2. cap. 120. Palacius de contract. l. 4. cap. 3. concl. 8. Garcias de contract. l. 1. cap. 23. Toletus de septem peccatis, cap. 5. Azorius p. 1. l. 8. cap. 8. quaest. 7. Rebell. de oblig. Iust. p. 2. l. 9. quaest. 12. Haec secura est, et suadenda, ut ait Caspens. nam sequens est periculosa, et viam aperit usuris. Subscribit Bassaeus num. 11. Ratio est, quia hi sunt fructus mercatorum.

OPPOSITA sententia probabilis videtur Medina de restit. quaest. 38. causa tertia, et 4. Petto Nauar. l. 3. de restit. cap. 2. p. 1. dub. 11. et p. 2. cap. 3. dub. 10. Valentia Tom. 3. disp. 5. quaest. 20. p. 2. Sà v. venditio, Rodriquez p. 2. cap. 83. Lessius l. 2. cap. 21. dub. 6. num. 54. et aliis, quos citat, et sequitur Sancarellus p. 1. quaest. 47. num. 17. et Salas tract. de usuris, disp. 27. et Diana p. 1. tract. 8. resol. 57. si tamen emptori explicetur in contractu ob periculum, aliquid sumi; quae conditio necessaria semper est in omni excessu lucri cessantis, vel damni emergentis, ut notat Molina disp. 356. et Caspens. disp. 4. sect. 6. ut sit verum periculum, et tunc ait esse pretio aestimandum.

ADDUNT alii, ne mercator hoc periculum proponat invitando emptorem, et prius petat fidei iussionem, vel pignus ad assecurandum; alioqui exigat aliquid ob periculum.

HINC pedetentim definies: an mercator, qui praevidet, brevi superventuram e mercium adveniente copia abundantiam, ac sibi damnum emersurum, possit nunc merces illico pretio currenti vendere.

PRIMA opinio negat. Ita Conradus de contract. quaest. 63. et 64. Ioan. Medina C. de restit. quaest. 35. post Ciceronem cum Antipatro l. 3. de off.

PROBANT, quia imminens abundantia censetur praesens, quae enim parum distant, praesentia censentur in iure. Ideo et Evangelistae referentes consecrationem Eucharistiae, dicunt: Hic est sanguis, qui pro vobis effundetur, Matth 26. Lucae 22. scil de corpore ait Lucas: Quod pro vobis traditur; cum tamen simul et sanguis sit effusus, et corpus mortuum, imo prius effusus sanguis, in quo est anima dispositiue, seu conseruatiue.

OPPOSITUM tamen censent D. Thom. 2. 2. quaest. 77. art. 3. ad 4. Caietanus ibi, Syluester verbo emptio, quaest. 15. Valentia disp. 5. quaest. 2. punct. 4. Tanner. disp 4. quaest. 7. num. 53. Scotus l. 6. quaest. 3. art. 2. ad 3. Couar. ad regulam peccatum, 2. p. §. 4. Molina t. 2. disp. 354. Less. l. 2. cap. 21. dub. 5. num. 4. Pinellus l. 2. C. de rescind. vendit. p. 3. cap. 2. num. 24. Fagundez l. 5. cap. 31. de contract. num. 10. Faustus in speculo conf. disp 6. quaest. 15. Molfes. t. 2. tract. 12. cap. 5. num. 69. Nauar. de restit. l. 3. cap. 2. num. 67. Caspens. disp. 4. sect. 9. Diana p. 1. tract. 8. resol. 40. et alii apud istos.

OPTIMA est ratio, quam colligo ex D. Bonaventura serm. ultimo Hexaëmer. et ad cap. 10. Sap. ubi advertit, Sapientiae divinae adscribi, et sanctae sagacitati, ut Ioseph frumenta tempore abundantiae ex AEgypti regno colligeret remisso pretio, et servaret carius vendendum, tempore penuriae imminentis Genes. 41. Igitur licet haec facere, alioqui vero peccasset Sanctus ille Patriarcha, et ad restitutionem fuisset ligatus, ut infert Fagundez num. 10. quod est absonum, cum Sapientiae cap. 10. eas omnes illius actiones sibi sapientia Divina adscribat. Adde vero, id fecisse Ioseph, ut populo in penuria subveniret, quod est ficitum, ut ait S. Bonav. cap. 2. speculi animae, §. 35. fructus principaliter iustitiae.

INFERO tamen cum D. Bonav. in speculo animae, cap. 2. Molina citato, Rebell. t. 1. de oblig. iustitiae, l. 9. quaest. 6. num. 5. Fagundez num. 14. futurum contra iustitiam, et charitatem, si dolo, fraude, aut mendacio induceret emptores, unde magnum eis damnum ex tot mercibus importune adunatis sequeretur. Addunt vero aliqui cum Diana p. 1. Tract. 8. resol. 46. resol. 46. interrogatum de adventu mercium, etc. unde vilescat pretium, et negantem, etiamsi sciat, non teneri restitutioni, si ille caro emat.

SIMILITER videtur contra charitatem, si daret tantam multitudinem illarum mercium uni, cui, ingruente copia, damnum grave in reuendendo obveniret.

ADDIT tandem Fagundez num. 21. si merces, puta vinum, oleum, et triticum essent alicuius magistratus, qui a Principe sciret, legem promulgandam decrementi mercium, vel monetarum, et suos admoneret, ut statim merces, vel monetas subito deiiciendas expedirent, tenerentur hi ad restitutionem, etiamsi esset ipse Princeps, quia ex iustitia tenentur omnibus subditis procurare bona. Ita etiam Rebell. 2. p. l. 9. quaest. 6. Less. l. 2. cap. 21. dub. 5. num. 48. et alii. Attamen oppositum docent Turrian. 2. 2. disp. 18. dub. 3. alios citans. Et Couar. in regulam peccatum, p. 2. §. 4. nec dissentit Diana p. 1. Tract. 8. resol. 42.

Utrum liceat carius vendere supra summum pretium, expectata solutione, quam numerata pecunia.

INTRA limites iusti pretii licere concedunt communiter, quia totum illud pretium iustum est. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. 77. art. 1. Valentia disp. 5. quaest. 20. p. 2. § 8. Caietanus ad art. D. Thomae, Less. lib. 2. cap. 21. dub. 6. num. 50. Rebell. t. 1. 2. p. l. 9. quaest. 15. Molina t. 2. disp. 355. Baffaeus v. Vendit. Fagundez l. 5. cap. 32. et alii communiter. Vide etiam Caspensem diff. 4. sect. 6. At vero venditam rem catius ob dilationem pretii statim reemere, viliori exhibito pretio, male olet, ut ait Tannerus disp. 4. quaest. 7. num. 52. Carbo quaest. 52. Less. dub. 16. Nauar. cap. 23. num. 51. Petr. Nauar. num. 169. et si Baffaeus num. 4. annuat licere; non tamen primo inire pactum retroemendi, quia hoc est mutuum usurarium.

ENIM vero transcendere pretium rigorosum ob solam dilatatam solutionem, est usura palliata. Ita allegati cum D. Bonau. in speculo animae, cap. 2. §. tertius fructus principalis iniustitiae. Et §. secundus ramus principalis avaritiae. Et rursus D. Thom. quaest. cit. art. 2. ad 7. Toletus l. 5. Summae, cap. 28. Soto l. 6. de iust. quaest. 1. art. 3. et alii adducti. Ratio est, quia nihil est aliud expectare solutionem, quam mutuare illam pecuniam, quae statim reddenda erat pro toto illo tempore, quo expectatur; sed pro mutuo non licet accipere aliquid ultra sortem, ut ait S. Bonav. Ergo. Unde Fagundez cum Soto damnant mercatores, qui in fine nundinarum, quando vilius est pretium, vendunt merces credito, seu expectando solutionem, eo pretio rigoroso, quo initio nundinae vendebantur.

ADDUNT tamen, si tempore solutionis valiturae sint merces amplius; posse vendi supra rigorosum pretium praesens, eo pretio, quo vendentur tunc, cum solvet. Ita Lessius l. 2. cap. 21. dub. 6. num. 52. Rebellus 2. p. l. 9. quaest. 11. num. 3. Debet tamen sciri certo.

Addunt aliqui, posse illud plus accipi, etiamsi venditor non constituisset eo tempore vendere merces illas.

SED haec est usura palliata, ut docent Couar. l. 2. var. cap. 3. num. 6. Medina C. de restit. quaest. 38. causa quinta, Lessius, Rebellius, et Fagundez.

RATIO est, quia, id erit exigere pretium rei alienae; nam merces sunt ementis absolute eo tempore, quo crescit pretium, nec enim cogitarat venditor eas tunc habere.

ADVERTE tandem, posse (ut in nonnullis partibus mundi solet) vendi res numerata pecunia minori pretio; eo quod illa pecunia vendenti, illico negotiis exposita, reddit amplius, unde ex credito, et dilatione pecuniae oritur cessatio lucri, vel damnum emergens.

Ex dictis etiam definies: an ob anticipatam solutionem possint pretia remitti. Et quidem intra latitudinem iusti pretii, iam primo definitum est initio quaestionis.

IGITUR ex praecisa anticipatione non licet egredi limites iusti pretii, attamen ob damnum emergens, vel lucrum cessans, ex illa pecunia, quam anticipate solvo, quamque negotiis impensam augerem, licebit. Vide Fagundez cap. 33. l. 5. de contract. Caspensem diff. 4. sect. 7.

HAC de causa multi Doctores iustificant contractum illum Lanarum in Hispania ex anticipata solutione, infra pretium infimum. Eos refert Fagundez num. 8. Ratio est, quia mercatores illi, pretium illud anticipantes, ea pecunia luctarentur, quam anticipate profundunt. Vide Molinam Tom. 1. disp. 360.

An licita sint Stocolia, et Barocolia Italice, Stocch Hispanice MOHATRA.

CONTRACTUS hic talis est: Titius petit 100. aureos mutuo a mercatore Clodio, qui non vult dare pecuniam, sed exhibet merces ad valorem summi pretii 100. aureorum, ut ille vendat pecunia numerata, et suae inopiae satisfaciat; sed emptor Titius statim eas merces offert ipsi mercatori Clodio; qui easdem merces emit pretio medio, vel infimo.

HIC prima facie usura fracida est. Ideo legibus Castellae, et Lusitaniae sub gravibus poenis interdicuntur; esse igitur usuram afferunt Rebell. 2. p. l. 9. quaest. 7. num. 7. Medina l. 1. Summae, cap. 14. §. 23. D. Antonin. p. 3. tit. 8. cap. 4. §. 4.

ALII tamen appositis conditionibus eum ab usura redimere conantur. Prima est, ut stetur intra iustum pretium. Altera, ut tollatur omne scandalum, explicando in tali contractu, nullam esse iniquitatem, cum semper sistatur intra limites iusti pretii. Sic Nauar. cap. 23. num. 91. Petrus e Navar. l. 3. cap. 2. num. 170. Homobon. in Exam. p. 2. tract. 9. cap. 10. Regius in suis resol. casu 14. et 34. Summa Corona, p. 2. cap. 7. Less. l. 2. cap. 21. dub. 16. num. 130.

NEC valet opponere, esse dolum, quippe idem est venditor, et emptor, quia si potest alius eo pretio emere, cur non etiam mercator? imo venditor liberatur a cura vendendi per Proxenetam. Non tamen potest ad hoc cogere, nec pactum de hoc habere, ut notat Graff. p. 1. l. 1. cap. 209. Bonac. de contract. disp. 3. quaest. 3. p. 3. num. 20. Baffaeus num. 4.

ADDUNT aliqui aliam conditionem, ut non fiat haec venditio ea intentione reemendi viliori pretio. Sic Molina T. 2. disp. 310. Angel. v. usura, n. 60. Lopes l. 1. de contract. cap. 34. Vegha in Summa, T. 2. cap. 131. cas. 62. Azor. p. 3. l. 8. cap. 11. et arridere videtur Fagundez l. 5. cap. 34. num. 2.

SED hanc tertiam conditionem refellant Salas de empt. disp. 37. et Diana p. 1. Tract. 8. resolut. 58. quia ubi nihil ultra sortem deducitur in pactum, nec speratur, ut praemium, aut debitum de iustitia pro mutuo, nulla est usura, si auctarium intendatur, ut vult Molina T. 2. disput. 305. Valentia disp. 5. quaest. 21. p. 1. Nauar. de restit. lib. 3. cap. 1. dub. 2. num. 19. et idem Salas tract. de usuris, disput. 5. numero 5.

Fateor mihi hunc contractum foetere, quia nullum adest huius lucri fundamentum, nisi foenus, et ipsa res, quae non est lucrantis, et est usura in spe, ut arguit S. Doct. in speculo animae, cap. 2. §. tertius fructus principalis iniustitiae. Sicuti usura est manifesta, cum promissum ex pacto intervenit, ut notat S. Doctor.

Nec solide eum tuentur plures Casuistae, inanibus argutiis praetendendo, nihil mali esse, si mercator suas vendat merces, si eas alter emat, redimatque prior venditor; cum non sit hic deterioris conditionis, quam alter mercator, qui potest eas emere. Non inquam solide haec obtendunt, cum res morales non ita tractandae sunt, ut seorsim singulae circumstantiae inspiciantur; nam etiam rem alienam manu tangere, innoxium est; sicut et eam manu clausam tractare, ac demum e domo excedere, nihil culpae habet; verum haec iunge, furtum est. Similiter, vendere, emere, ac revendere innocua sunt; at si ita fiant ut venditor equum det Iuveni pro 100. Aureis, inita aliquod tempus solvendis, Iuvenisque equum venditori reddat pro 60. numerata pecunia: quis talem contractum ab usura, saltem in spe, vindicare poterit.

Alios similes contractus avaritia excogitavit, quos vide in Fagund. 2 cap. 34. Molina disp. 362. Rebellio l. 9. quaest. 7. num. 7. Bassaeo loc. cit.

Unum frequentatum appono. Divites aliqui dant greges ovium, vel armenta boum quibusdam pastoribus, vel armentariis, ut pascant, exigentes lanas ex parte, sed lac, caseum, et agnos relinquendo, ita vero, ut pereant pastoribus, interim pereuntes.

Alii emunt v. g. centum oves, pretio communi numerato. Sed cum pacto ut usque ad mensem Iunium serventur illaesae; interim fructus omnes exigentes lactis, lanae etc.

Dico cum D. Bonav. in speculo animae, cap. 2. loc. cit. esse tacitam usuram, cum quis aliquid commune habet cum aliquo, quidquid sit illud, et periculum, vel damnum non sit commune; subscribunt Fagundez lib. 5. cap. 34. num. 15. Molina T. 1. disp. 362.

Ratio D. Bonau. est clara, quia res, sicuti Domino fructificat, ita et illi perit.

Quo usque Emptio, et Venditio in Monopoliis sit illicita.

Monopolium, ut ait Molina disput. 345. dicitur quasi unus vendens. Fit autem tunc Monopolium, quando unus, vel pauci efficiunt, ut ipsi soli aliquod mercionis genus vendant eo pretio, quo ipsis collibuerit.

Definitur autem Monopolium: Est conventio, machinatio, et industria aliquorum mercatorum, qua efficiunt, ut ipsi soli, vel aliquod mercium genus vendant, vel certo pretio vendant.

Hoc autem quatuor modis fieri potest, vel conspirando inter se de pretio, ut nullus vendat minori. Vel faciendo ut ipsi soli vendant aliquas merces, vel emendo omnes merces certi generis, easque supprimendo, donec pretium illarum multum ascenderit. Vel impediendo, ne aliunde asportentur ab aliis. Hos omnes discutiam.

Suppono autem cum D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2. ad finem, Iniustam congregationem esse, cum quis bona etiam sua, puta fructus terrae, congregat solo ardore ditescendi, vel ut caristia procuretur, et res servatae postea carius vendantur, et iterum pretium reponatur.

Igitur quoad primum casum; Si mercatores non vendant extra limites iusti pretii, nec ad caristiam ordinetur inducendam, dico non esse iniquum contra iustitiam. Ita Less. lib. 2. cap. 21. dub. 20. num. 145. Molina t. 2. disp. 345. Navar. in sum. Lat. cap. 23. num. 42. Maior in 4. dist. 15. quaest. 4. Sylvester v. emptio, quaest. 18. Fagundez l. 5. cap. 35. Bass. num. 24. tamen dicunt, peccare huiusmodi contra charitatem. Nauarrus vero loquitur in genere. Et hoc idem indicat S. Doctor, dum ait, monopolia facientes solo ardore habendi, peccare. Aliqui tamen apud Fagundez aiunt, peccare contra iustitiam, quam certo violant, iustum pretium excedentes.

Quoad secundum casum; certum est, posse Principem dare, ut aiunt aliqui, facultatem (Italice Appalto) posseque mercatores acceptare, dummodo non sit in damnum publicum. Ita Molina t. 2. disp. 345. Fagundez l. 5. cap. 35. et alii. At servetur iustum pretium, ait Bassaeus num. 25.

Quoad tertiam modum, cum multi simul emunt merces, ut postea vendant pro libito tempore cariori. Dico cum D. Bonav. peccare eos contra iustitiam, et teneri restitutioni. Ita etiam Gabr. 4. dist. 15. quaest. 10. art. 3. Medin. de restit. quaest. 36. Sylvest. v. emptio, quaest. 10. Angelus v. negotiatio, Sums l. 6. de iust. quaest. 2. art. 2. Maior in 4. dist. 15. quaest. 4. alioqui 41. Fagund. l. 5. cap. 35. Azor. 3 p. l. 8. cap. 28. Regin. l. 25. num. 327. Sylvest. quaest. 77. art. 1. quaest. 2. Conrad. de contr. quaest. 51 Rebell. 2. p. de oblig. iust. l. 9. quaest. 5. Bassaeus num. 27. ubi cum Fill. tract. 35. num. 214. Less. l. 2. dub. 21. num. 153. Molin. disp. 345. addit, non agi contra iustitiam commutativam, sed Legalem, et ideo non teneri restituere. Sed decipiuntur: nam iure gentium libera esse debet singulis emptio in tota latitudine iusti pretii, ac proinde fit emptoribus iniuria toto illo condicto pretii augmento.

Emere autem omnes merces, aut tantam copiam, ut penuria inducatur, vel singulis auferatur libertas tempore debito emendi iusto pretio currente; est iniustitia ad restitutionem cogens. Vide Medin. de restit. quaest. 36. §. penult. Sylvest. v. emptio, quaest. 10. Ang. v. Negotiatio, Sot. l. 6. de Iust. quaest. 2. et alii supra citati.

Quare frustra Fagund. num. 7. id licitum ait; si maneat libertas, et abundantia.

Quartus modus monopolii est omnium consensu iniustus, ut ait Fagund. num. 9. Frustra vero Bassaeus num. 27. addit, id verum, si mercatores vi, vel fraude divertantur; non, si precibus, vel suasoribus. Sane adhuc iniustitiam inferunt civibus contra ius gentium; esto non mercatoribus advenientibus, qui tamen, ut plurimum, aliquam patiuntur amissionem.

An teneatur venditor defectum rei gravem aperire.

ASSERO, venditorem teneri revelare defectum rei gravem, notum sibi, alioqui tenetur ad omne damnum etiam resultans; puta si ovem morbidam det, quae gregem inficiat, l. Iulian. ff. de act. empt. et l. 1. C. de aedilit. ait D. Thom. 2. 2. quaest. 77. art. 3. D. Bonan. in speculo animae, cap. 2. §. secundus ramus principalis, Molin. t. 2. disp. 353. Nauar. cap. 23. num. 89. Medin. C. de Restit. quaest. 34. Tanner. disp. 4. quaest. 7. num. 56. Fagund. de contract. l. 5. cap. 38. Baldus, v. Venditio, num. 14. et caeteri apud hos: Et Dianam Tract. de contr. post D. Ambr. l. 1. de offi.

QUOD si emptori defectus absconsus gravis dedit causam contractus, quem sciens non iniisset, irritus est contractus, et datur ei actio redhibitoria ad rehabendum suum pretium, reddita re, l. 1. et l. si sciendum, 19. ff. de aedilit. edicto, quae actio durat per sex menses l. si tam: n. 4. vers. Non nocebit l. Per sex menses, ff. eodem. Si ea sex mensibus non est usus, potest intra aliud semestre actionem intentare aestimatoriam, quae durat per annum l. si tamen cit. Incipit autem utriusque actionis tempus a die notitiae emptoris.

AT si vitii ignoratio non dat causam contractui, sed in hunc cadit, adeo, ut emptor adhuc emeret, etsi minori pretio; contractus est validus, ut ait D. Anton. 2. p. t. 1. cap. 17. §. 6. Caiet. loc. cit. D. Thom. Sotus l. 6. de iust. quaest. 3. art. 2. Less. l. 2. cap. 7. Fagund. num. 10. Baldaeus num. 14. Tenetur tamen venditor reddere id maius. Idem ait num. 15. si vitium non est grave. Monendus vero emptor, ne et ipse charo revendant.

ADDUNT tamen aliqui, quod si emptor suo iudicio fidens, rem aliquam e multis eligat, nihil interrogans, praeterquam de pretio; non peccat venditor contra iustitiam, etiamsi occultum vitium non aperiat, dummodo non vendat supra iustum, sed detrahat de pretio aestimationem vitii. Ita D. Thom. art. 2. et 3. Sotus l. 6. quaest. 3. art. 2. Antonin. 2. p. tit. 1. cap. 14. §. 6. Less. t. 1. de Iustitia l. 2. cap. 21. num. 91. dubit. 11. Molina disp. 352. Ludou. Lopes 2. p. Instruct. consc. cap. 42. Tanner. num. 59., dummodo tamen venditor dolo vitium non contegat, miscendo rem illam cum aliis optimis.

QUOD si vitium patens est, et manifestum, in foro Soli nulla datur actio adversus venditorem, nisi emptor ultra dimidium iusti pretii defraudetur. Colligitur ex Leg. 1. §. si intelligatur. Et Leg. si tamen §. si quis, ff. de aedilit. edict. Vide Fagundez num. 23.

IN interiori vero foro, si pretium sit aequale, ad nihil tenetur. Ita D. Thom. quaest. 77. art. 3. si tamen venditor advertit, emptorem ignorare vitium; tenetur monere, ex communi apud Molinam disp. 353. at D. Thom. cum aliis oppositum tenet, nec renuit Tannerus num. 62.

PRO ulteriori intelligentia adverte; quando quis ultra dimidium iusti pretii vendit, aut emit, dari in foro exteriori actionem contra eum, qui iniustitiam committit, et obligari vel ad restituendum excessum, aut defectum pretii, vel ad rescindendum contractum l. 1. C. de rescindenda vendit. cap. cum dilecti, et cap. cum causa de emptione et venditione. Est praeterea peccatum mortale laedere medium iusti pretii, in quo iustitia consistit, nempe excedendo in venditione summum, et in emptione minuendo infra infimum. Ratio est, quia egreditur uterque medium, in quo iustitiae virtus consistit, alioqui licitae essent etiam mensurae dolosae contra id Deuter. 29. Non habebis in sacculo diversa pondera, ut infert S. Doct. in speculo animae, cap. 2.

CONCLUDO pro regula generali, in omni venditione diminuendum esse, quantum valet ipsum vitium rei; alioqui erit iniustitia, ut notat Caspens. sect. 10. addens, posse venditorem se habere mere negative, exigendo tamen iustum pretium tantum, si aliunde nequeat rei suae iustum pretium invenire. Et hoc verum, etiam si sciret, emptorem non fuisse empturum, si vitium nosset, atque adeo involuntarius emit; neque contra hoc faceret, in rebus. §. Item, qui sciens, ff. commodati, statuentem, ut venditor revelet occulta rei vitia; alioqui actionem contra eum concedit.

HANC ait communem esse sententiam, quod si velimus huiusmodi contractus invalidos facere, orientur innumerae lites, atque dispensationes, quae hoc modo postulantur, etiam si absque mendacio essent invalidae, cum tacentur aliqua de iure non exprimenda, quibus expressis, non concederentur. Idem est in donationibus, eleemosynis, legatis, testamentis, electionibus, praesentationibus, et aliis huiusmodi. Itaque alioqui nihil fere unquam in humanis commerciis esset solidum, nihil ratum, ut ait Valentia quaest. 20. p. 4. innumeraeque lites ebullirent ad irritandas emptiones, magno Reipublicae incommodo, et detrimento.

ITAQUE ad rationem oppositam respondet, contractum huiusmodi esse voluntarium, nisi emptor explicetus simpliciter. Sed hoc non est verum, ut dixi.

AD Legem illam ait Molina disp. 392. intelligi, quando vitium est grave, et res noxia, et minus utilis venditur. Hoc sensu Caspensem non refello, ut dixi.

E contra etiam emptor Gemmae a rustico ignorante, debet iusto pretio emere, non autem vili, ut monet Tanner. num. 67. et Molina disp. 253. num. 12. Posse tamen emi agrum, in quo sciam esse Thesaurum, communi pretio, docent cum D. Thom. quaest. 66. art. 5. ad 2. Valentia quaest. 20. p. 4. Sù verbo emptio, Tanner. num. 66.

An res vendita, non adhuc tradita, pereat emptori.

SUPPONO, quod si iam res sit tradita peribit emptori. Vide Molinam disp. 366. Ratio est quia per traditionem translatum est dominium in emptorem. Res autem domino suo perit, et deterior fit, ut notant DD. in l. Quod si ff. de periculo, et commod. rei vendit.

ASSERO primo, si res non adhuc sit tradita, et sit determinata, ut hic equus, hic bos, etc. perire emptori. Ita communiter Doctores apud Fagundez cap. 47. sic enim disponunt Iura, et merito; nam ius acquisitum est iam ab emptore, et ipsa venditio rei determinatae spectato iure gentium sufficiens est ad transferendum dominium in emptorem; nam quod realiter non transferatur ante traditionem, id provenit ex dispositione Iuris civilis, quod ob certas causas ad vitandas lites id statuit, non tamen per hoc ius civile vult impedire, ne commoda, et incommoda rei ad emptorem pertineant.

EXCIPE tamen primo, si res culpa venditoris perit, aut deterior fit, puta si ex culpa lata, vel levi non custodiat rem.

SECUNDO, si venditor fuit in mora tradendae rei venditae, tunc enim ipse est in culpa, ut notat D. Bonav. in speculo animae, cap. 2. ad finem. Tunc igitur venditori perit, ut colligitur ex l. illud, ff. de periculo, et commodo rei vendit. et docent Less. l. 2. cap. 21. dub. 12. num. 96. Sylvester v. emptio, quaestione 3. Molina loc. cit. Fagundez num. 4. Bassaeus num. 23.

TERTIO, si in contractu ita conventum est, expresse sumitur ex l. in venditione, ff. de per. et com. rei vend. et docent Molina loc. cit. Fagundez num. 6. Bassaeus loco cit.

QUARTO, quando res confiscatur ob delictum venditoris. Sic supra allegati sentiunt.

QUINTO si venditor in contrahendo aliquid dixit, quo emptor crederet, rem duraturam. Item si venditor sciebat non duraturam rem, nec admonuit emptorem l. si vina, ff. de pericul. et commod. rei vend. Vide Molinam loc. cit. Fagundez num. 8. Bassaeum loc. cit.

ASSERO secundo, si venditio fiat in genere, ut loquuntur Iuristae, seu si res vendita sit indeterminata, ut Theologi loquuntur, puta si ex grege suo decem oves, ex armento duas vaccas, non designando illas; pereunte grege, vel armento perit venditori, Less. l. 2. cap. 21. dub. 11. num. 97. Molina loc. cit. Fagundez num. 10. cap 47. Patet ex Leg. In ratione, §. diligenter, ff. ad l. Falcidiam, et Leg. Incendium, Cod. si certum petatur.

RATIO est, quia e tali emptione emptor solum acquisivit ius, ut sibi decem oves traderentur, nullum autem ius in particulari.

ADDUNT communiter tertio; quando venditur aliqua res mensuranda integre tota, ut totum hoc dolium vini, totum hoc horreum tritici, totum hoc dolium olei tot regalibus pro quavis mensura, si pereant, antequam mensurentur, perire venditori; mensurata vero, emptori; Less. l. 2. cap. 21. dub. 12. num. 97. Molina loc. cit. et alii apud Fagundez num. 12.

Attamen Baldus, et Paulus de Castro ad l. 2. C. de per. et com. rei vendit. existimant, talem venditionem esse ad corpus, non ad mensuram, nisi quando aliquae mensurae ex dolo, vel acervo venduntur, et ideo perire emptori, etiam ante dimensionem. Alii hoc reiiciunt cum Fagund. num. 12. et aliis ibi, ac Bassaeo, num. 13. Ipse tamen Fagund. secum pugnat, ut dicam quaest. 13.