Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus
Gaudenzio da Brescia (1612–1672)
Reuerendi patris Gaudentij Bontempi, ... Palladium theologicum, seu Tota theologia scholastica in septem tomos distributa. Ad intimam mentem d. Bonauenturae seraphici doctoris ... Tomus quintus, De virtutibus
First published 1676
Bontempi's Palladium theologicum (Lyon 1676) is a complete scholastic theology composed ad mentem D. Bonaventurae, arranged in seven tractatus on the order of the Secunda secundae. This fifth volume, De virtutibus, treats the theological virtues (faith, hope, charity, with their gifts, beatitudes and fruits), the cardinal virtues and their opposite vices, and the states and offices of men (religious and prelates, bishops, princes), including the extensive disputations on contracts, religion, vows, fortitude, temperance and the judicial process. It is a significant example of the Bonaventurian scholastic school and a counterpart to the Thomist manuals of the period.
Tractatus I: PRIMUS DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS
Proemium I: Prooemium
Disputatio I: DE FIDE
Quaestio I: Quid FIDES significet, et quid sit
Quaestio II: Quodnam sit FIDEI obiectum
Quaestio III: An obiectum FIDEI sit aliquod complexum
Quaestio IV: An FIDEI obiectum possit esse falsum
Quaestio V: An obiectum FIDEI possit esse evidens scientifice
Quaestio VI: An FIDES sit de his, de quibus habetur visio in via
Quaestio VII: An articuli FIDEI sint evidenter credibiles
Quaestio VIII: An credibilia recte per articulos sint disposita
Quaestio IX: Utrum articuli FIDEI, decursu temporum, creverint
Quaestio X: Utrum FIDES creverit quoad lumen
Quaestio XI: An Fides creverit certitudine
Quaestio XII: An Fidei articuli exponendi sint auctoritate aliqua, quae sit infallibilis magistra, et quae sit
Quaestio XIII: Quae sint notae verae Ecclesiae, apud quam stat authoritas exponendi FIDEM
Quaestio XIV: Quidnam sit necessario credendum, necessitate medii
Quaestio XV: Quae sint credenda necessitate praecepti
Quaestio XVI: An teneamur FIDEM confiteri, et quando
Quaestio XVII: An liceat de FIDE disputare, et quando
Quaestio XVIII: An Fides sit in Intellectu
Quaestio XIX: An Fides perficiatur per Charitatem, tanquam per formam
Quaestio XX: An certum sit, FIDEM sine CHARITATE manere
Quaestio XXI: An, et quomodo FIDES sit VIRTUS
Quaestio XXII: An FIDES sit UNA VIRTUS
Quaestio XXIII: An FIDES sit prima Virtutum
Quaestio XXIV: An FIDES sit certior quacumque scientia; vel habitu quocumque intellectivo
Quaestio XXV: An quis certo scire possit, se FIDEM habere
Quaestio XXVI: In quibusnam sit FIDES
Quaestio XXVII: An FIDES sit Donum DEI substantialiter
Quaestio XXVIII: Utrum differentia FIDEI, et aliorum actuum naturalium a supernaturalibus moralibus proveniat semper ex obiecto
Quaestio XXIX: De FIDEI effectibus
Quaestio XXX: De DONO INTELLECTUS
Dubitatio I: An INTELLECTUS sit donum Spiritus Sancti
Dubitatio II: Utrum DONUM INTELLECTUS possit esse simul cum FIDE
Dubitatio III: An DONUM INTELLECTUS consistat in contemplatione Creatoris, et Creaturae
Dubitatio IV: Utrum DONUM INTELLECTUS insit omnibus habentibus gratiam, et an his solis
Dubitatio V: Qua sit necessitas, et utilitas DONI INTELLECTUS
Dubitatio VI: Utrum* **DONO INTELLECTUS** *respondeat sexta beatitudo, scilicet Beati mundo corde, etc.
Dubitatio VII: An* **DONO INTELLECTUS** *respondeat, inter fructus Spiritus Sancti, Fides
Quaestio XXXI: De Dono Scientiae
Dubitatio I: An* **SCIENTIA** *sit donum Spiritus Sancti
Dubitatio II: An scientia sit de rebus Divinis
Dubitatio III: An donum scientiae sit speculativum
Dubitatio IV: An Dono Scientiae respondeat tertia Beatitudo: Beati, qui lugent, etc.
Disputatio II: De Infidelitate
Quaestio I: Quid, et quale peccatum sit INFIDELITAS
Quaestio II: An opera omnia Infidelium sint peccata
Quaestio III: Utrum infideles possint compelli ad FIDEM audiendam
Quaestio IV: An cogi queant Infideles ad FIDEM nostram, sufficienter propositam, amplectendam
Quaestio V: An Infideles non baptizati, cogi queant ad relinquendos errores, vel ritus, rationi naturali contrarios
Quaestio VI: An permittendi sint ritus Infidelium
Quaestio VII: An liceat cum infidelibus pacisci de eorum ritibus tolerandis
Quaestio VIII: An Infideles, non baptizati, possint retinere potestatem supra Fideles, et an possint ea privari
Disputatio III: De Haeresi
Quaestio I: Quid sit HAERESIS
Quaestio II: An dubitans de articulis FIDEI sit haereticus
Quaestio III: An, qui actu opinativo mero assentitur articulo FIDEI, sit haereticus
Quaestio IV: An, et Quae Ignorantia excuset ab Haeresi
Quaestio V: Qua pertinacia ad HAERESIM requiratur
Quaestio VI: An, ut quis censeatur Haereticus, necesse sit, ut fuerit baptizatus, et fidelis
Quaestio VII: Utrum Ecclesia cogere possit haereticos ad FIDEM Catholicam recipiendam
Quaestio VIII: De alio medio, quo utitur Ecclesia contra haereticos prohibendo eorum Libros
Quaestio IX: An teneamur haereticorum conversationem vitare
Quaestio X: Quae excommunicatio haereticis infligatur
Quaestio XI: De aliis Poenis spiritualibus haereticorum
Quaestio XII: De poenis temporalibus Haereticorum
Disputatio IV: De Spe
Quaestio I: Quid sit SPES
Quaestio II: Quodnam sit obiectum materiale SPEI
Quaestio III
Quaestio IV: An SPE certo obiectum exhibeatur, et speretur
Quaestio V: An Spes sit Virtus
Praemittit S. Doct. Spem sumi aliquando pro affectione: et sic Philosophi, et SS. PP. dicunt quatuor esse affectiones animi: Gaudium, et Dolorem, Spem, et Timorem. Aliquando sumi pro re expectata, vel sperata, Tit. 2. Expectantes beatam spem. Sumi vero tertio pro habitu dirigente animae motum, et affectum in illud, quod expectandum est.
Assero primo, Spem esse Virtutem.
Probatur a D. Bonau. fundamento 3. Habitus, repugnans culpae, est virtus; Spes repugnat Praesumptioni, et Desperationi: Ergo.
Probatur secundo a S. Doct. fundamento 4. ratione, qua utitur D. Thom. Habitus rectificans animam, est Virtus: Virtus enim est habitus potentiae regulativus, et confirmativus, qui facit animam gaudere circa ea, quae recta sunt, ut ait Philosoph. 2. Eth. cap. 3. 4. et 6. et 2. Rhet. et 7. Eth. cap. 14. Spes est huiusmodi. Humanorum vero actuum duplex est regula, seu mensura; Una proxima, et homogenea, idest ratio: Alia suprema excedens, idest Deus, et ob id omnis actus, attingens ad rationem, et Deum, est bonus; actus autem spei attingit ad Deum: obiectum enim spei est bonum arduum, possibile haberi: Possibile autem est aliquid nobis dupliciter: Primo per nos metipsos. Secundo per alios, ut patet 3. Eth. cap. 3. In quantum ergo speramus aliquid per Dei auxilium possibile, Spes nostra attingit ad ipsum Deum, cuius auxilio innititur. Igitur Spes est Virtus, et quidem supernaturalis, et gratuita.
Assero igitur secundo, Spem esse virtutem gratuitam.
Probatur a S. Bonau. primo. Id, quod ad salutem facit pervenire, est a gratia. Talis est Spes, ut dicitur Rom. 8. Spe salvi facti estis: Ergo.
Probatur secundo. Quod reddit Deo acceptum, est gratuitum: Talis est Spes, Psal. 32. Beneplacitum est Domino super timentes eum; et in eis, qui sperant super misericordia eius: Ergo.
Probatur tertio. Habitus directe repugnans culpae, quae Deum immediate attingit, est virtus superna. Talis est Spes repugnans praesumptioni beatitudinis absque meritis, et desperationi de Divina misericordia: Ergo.
Probatur quarto. Ita se habet expectare, quod est supra omnem appetitus naturae captum, sicut credere omne, quod est supra omnem captum intellectus: Sed ex hoc capite Fides est virtus supernaturalis: Ergo et Spes, quae expectat ea, quae transcendunt cor nostrum, ut dicitur prima Corinth. 2.
Tandem probatur fundamento ultimo, et in corpore, ratione facta pro primo asserto.
OBIICIES primo. Nulla passio est virtus, ex 2. Eth. cap. 5. et lib. 3. ubi ait: In anima tria sunt, Potentiae, Passiones, et Habitus; inter habitus autem versatur virtus. Sed spes est passio ex Boët. de consol. Ergo.
RESPONDET S. Doct. hic sumi Spem, ut est regulativa passionum, et est Virtus.
OBIICIES secundo. Sicut contingit expectare futura, ita rememorari praeterita: Sed hoc non est virtus: Ergo neque illud; nam Spes, vel est expectatio futurorum, vel ab ea oritur.
RESPONDET, negando paritatem; nam virtus magis stat in regulandis agendis, quam actis. Deinde rememoratio stat in Cognitione; expectatio vero in Affectiva; virtus autem magis respicit regulare affectum. Hinc etiam remunerationi, ut iungitur affectioni, adnectitur actus virtutis; puta prudentiae, vel poenitentiae, vel charitatis, quatenus recordatur praeteritorum factorum, ut futura melius agat; vel praeteritorum malorum, ut doleat; vel beneficiorum, ut gratias agat.
OBIICIES tertio. Sicut contingit recte sperare, ita et recte timere: sed habitus, qui dirigit animam in timendo, non est virtus: Ergo.
RESPONDET S. Doct. negando paritatem, quia Timor stat in resilitione; Spes in prosecutione: et ideo Timor magis habet de passione; Spes vero de actione; et quia habitus virtutum dirigunt animam in actibus, in quibus consistit rectitudo vitae, iuxta id, quod dicitur: Virtus est bona qualitas mentis, qua recte vivitur; hinc est, quod Spes magis est in genere virtutis, quam Timor. Hinc etiam patet; cur magis circa affectionem Spei consistat habitus virtutis, quam circa alias tres affectiones, supra relatas; nam Gaudium, et Dolor, quia habent obiectum coniunctum, magis sunt in sustinendo; affectus vero Spei inter caeteras, magis stat in agendo; et ideo licet, ut est passio, non sit virtus, tamen ut est protensio animae in rem speratam, est virtus.
OBIICIES quarto; Omnis virtus moralis consistit circa bonum, et difficile, ex Aristotele 2. Eth. cap. 3. Sed in expectatione bonorum promissorum a Deo, non est difficultas, cum Deus nequeat mentiri: Ergo.
RESPONDET, quod sicut credere ea, quae naturaliter probata nobis sunt, est facile; ita et sperare, quae naturaliter obvia: At sperare supernaturalia, quae nec sensus, nec intellectus percipit, et pro his bona nostra contemnere, est arduum, et magna dignum laude.
OBIICIES quinto. Nulla virtus gratuita in suo actu repugnat perfectioni meriti; sed Spes in suo actu repugnat perfectioni meriti; ex imperfectione enim procedit, ut quis serviat Deo propter retributionem futuram; quia, ut ait S. Bernardus de diligendo Deo, cap. 4. Charitas praemium non intuetur. At vero Spes facit expectare pro meritis retributionem futuram: Ergo non est virtus gratuita.
RESPONDET S. Doct. primo, Spei actum, non minuere meritum; sed, ut ait Apostolus, illum consurgere ex meriti perfectione: Quanto enim aliquis maiora habet merita; tanto firmius, et certius sperat. Neque detrahitur Charitati, expectando ipsum Deum, quem diligit, in mercedem, cui uniatur; maxima enim charitas maxime desiderat Deo uniri. Hanc autem mercedem speramus, ut habetur Genes. 15. Ego ero merces tua magna nimis. Et hoc a posteriori ostendit S. Doct. nam veri Sancti, qui expectant beatitudinem, parum de se; multum de Deo sunt solliciti. Sic spernunt omnia, ut Deo uniantur in patria.
CAETERUM Spes mercenaria ea mala est, quae ponit finem in proprio commodo, ut ait etiam Caspensis sect. 4. servire autem Deo ob mercedem iuxta Divinam voluntatem, quae declarat, se velle dare Matth. 20. Voca operarios, et redde illis mercedem; non est defectus, sed actus honestus, ut definit Concilium Trident. sess. 6. cap. 11. et can. 31. Si quis dixerit, iustificatum peccare, dum intuitu aeternae mercedis bene operatur; anathema sit. Probant hoc Patres Concilii ex Psal. 118. Inclinavi cor meum ad faciendas iustificationes tuas in aeternum, propter retributionem. Et Hebr. 11. refert Paulus, Moysen sanctissimum studiosissima opera exantlasse, quia aspiciebat in remunerationem. Ideo saepe Deus proponit oblectam praemii Deuter. 11. Apoc. ult. honestum est enim ultimum suum finem appetere.
Hinc contra Sectarios habeo, honestum esse gloriam aeternam expectare, ut coronam laborum. Sic enim et Paulus 2. Timot. 4. Bonum certamen certavi, etc. Ideo reposita est mihi corona iustitiae. Et Tobias 4. Fiducia magna erit coram summo Deo eleemosyna omnibus facientibus eam. Addo, licitum esse etiam sperare ex orationibus, et operibus studiosis bonum temporale, dummodo in hoc non ponatur finis ultimus.