Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Boni operis exemplo, quo Dei Ecclesia aedificatur, opponitur Scandalum, quo satagit inimicus homo ut in ruinam procumbat: hoc enim Charitatis caementum dissolvit, ponitque eius loco lapides offensionis, in quos e structura decidentes, impingunt pedes inique ambulantium, ut mox dicam.

Scandalum significat impactionem pedis in aliquod offendiculum, ut ait D. Hieronymus in cap. 15. Matth. et D. Bonavent. p. p. Compil. sect. 31.

a Graeco Scandalon, quod significat obicem, offendiculum, Σκάνδαλον quod apud Graecos significat patulum illud lignum in muscipula, quod cum mus tetigerit, ut rodat escam, sequitur casus asserculi.

IGITUR Scandalum apud Theologos est id, quod est occasio spiritualis ruinae, proximo data. Hinc illud definiunt: Scandalum est dictum, vel factum minus rectum, praebens proximo occasionem spiritualis ruinae, Ita D. Thom. hic, Alens. part. 2. quaest. 189. memb. 1. Richardus 4. dist. 38. art. ult. quaest. 1. Durandus ibi, quaest. 3. Maior quaest. ult. art. 1. Adrianus quodl. 1. art. 1. Sylvest. et alii Summistae verbo Scandalum. Couar. R. l. CL. in cap. Peccatum, de reg. iuris, part. 1. num. 5. et D. Bonavent. in speculo animae, cap. 1. et parte prima Centiloquii, sect. 31.

DICITUR vero dictum, vel factum, quia debet esse aliquid externum. Dicitur minus rectum, quia non est necesse, ut absolute sit malum; sed sufficit, ut minus rectum sit deficiens in una circumstantia ex illis integralibus, quibus bonum constituitur, secundum D. Dionysium, cap. 4. de divin. nominibus. Includitur etiam omissio debiti.

DIVIDITUR Scandalum primo in Activum, et Passivum. Activum est illud, quod modo definivimus; Passivum est ipsa spiritualis ruina alterius. Vide S. Bonavent. loco cit. Centiloquii.

SECUNDO dividitur Scandalum activum in Scandalum per se, et Scandalum per accidens. Scandalum per se hoc loco dicimus, cum ex certa, et expressa intentione datur occasio ruinae, eam promovendo, sollicitando, suadendo, hortando. Per accidens est duplex: alterum respectu operantis, non respectu operis, ut cum quis peccat, in facie aliorum, tali crimine, quod ex se inducit ad peccatum, tametsi is non hoc intendat; tali Scandalo peccat alendo concubinam in facie filiorum, et dicitur generale. Aliud est per accidens, tum respectu operantis, qui non intendit alios ad peccandum inducere; tum ex parte operis, quod non est suapte natura incentivum ad peccatum, esto naevo scateat.

DIVIDUNT adhuc Activum per se in illud, quo intenditur formaliter ruina spiritualis proximi; et in aliud, quo intenditur sola voluptas, vel utilitas a peccante, non autem formalis ruina. Et utrumque a multis dicitur speciale.

SCANDALUM passivum subdividitur in Datum, et Acceptum. Scandalum Datum est id, quod oritur ex activo alterius Scandalo; et vocatur Scandalum pusillorum, quod est cavendum, iuxta dictum Christi, Matth. 18. Qui autem Scandalizaverit unum de pusillis istis, expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo eius, et demergatur in profundum maris; oritur hoc etiam ex infirmitate videntium. Scandalum Acceptum est, quod non ex occasione data, sed accepta, propria malitia oritur, et dicitur etiam Pharisaeicum. De hoc ait Christus Matth. 15. Sinite illos: caeci sunt. De hoc enim non est curandum.

An SCANDALUM sit speciale peccatum.

CERTUM est primo, Scandalum omne, etiam per accidens datum, non voluntate directa, sed ex opere, esse mortale ex natura sua.

PROBATUR primo a D. Bonavent. p. p. Centil. sect. 31. et ad 17. Lucae ex illo Matth. 18. Vae homini illi, per quem Scandalum venit. Expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo eius, et demergatur in profundum maris, quod idem testicat B. Lucas, ubi ex Beda in Glossa, observat, imponi poenam gravissimam potius subeundam, quam aeternam; illam vero fore illi utilem.

PROBATUR secundo a D. Bonaventura ibi. Quia contra Charitatem pugnat, deducens ad infernum animas. Est etiam contra iustitiam, eripiens Christo animas, creatas, et suo sanguine redemptas; de quibus dicitur Sap. 11. Tua sunt omnia Domine, qui amas animas. Hinc graviter Apostolus, prima Corinth. cap. 8. ait: Peribit infirmus in tua scientia frater, propter quem Christus mortuus est? Sic autem peccantes in fratres, et in Christum peccatis. Ideo Apoc. 2. protestatur: Habes tenentes doctrinam Balaam, qui docebat Balac mittere Scandalum, etc. Poenitentiam age: si quo minus, etc.

PROBATUR tertio a S. Doctore, quia sicuti aedificanti bono exemplo grande paratur praemium, ita destruenti opus Dei, grandis poena. Ideo Rom. 14. Noli propter escam destruere opus Dei.

PROBATUR quarto a S. Doctore, quia magna crudelitas est seducere simplices, ut dicitur Levit. 19. Nec coram caeco pones offendiculum.

PROBATUR quinto, quia scandalizans tenetur illi poenae: Animam pro anima.

Hoc autem est maius peccatum in personis publicis, ut Praelatis, ac religiosis, de quibus Malach. 2. Legem requirent ex ore eius. Vos autem recessistis de via, et scandalizastis plurimos in lege: Propter quod et ego dedi vos contemptibiles.

OBIICIES Matth. 18. dicitur: Necesse est ut veniant Scandala. Quod autem est necessarium, non est culpa.

RESPONDET S. Doctor, loco cit. loqui ex suppositione, quod mali sint, maxime vero de Scandalo passivo ex suppositione activi; imo ex suppositione malitiae, quae scandalizatur etiam de operibus sanctis, sicuti scandalizatus est mundus de Christo Ioan. 7. Matth. 13. Marci 11. prima Petri 2. et Paulus, Christum, ait, Iudaeis esse Scandalum, et Lucae 2. dicitur: Positus in ruinam multorum. Ita respondent etiam Valentia puncto 2. et alii.

CERTUM est etiam, Scandalum passivum per se esse peccatum mortale, vel veniale, pro ut erit peccatum ipsum.

CERTUM est etiam, Scandalum ex intentione trahendi in ruinam animae, seu ad aliquod crimen, ut sic, esse speciale Scandalum; nam opponitur beneficae Charitati.

QUAESTIO est iam: an ille, qui alium induxit iussu, concilio, etc. tametsi ruinam eius directe non intenderit, specialis criminis Scandali sit reus. Insuper, num etiam, non solum qui intendit solummodo ad illam voluptatem sibi attrahere, sed et qui e sola operis pravitate malo exemplo accenderit, sit Scandali specialis contra Charitatem reus.

PRIMA opinio est esse peccatum speciale. Ita Adrianus in 4. dist. 38. quaest. ultim. Antoninus 2. part. titul. 7. §. 4. cap. 4. Navar. relect. in cap. Consideret, de Poenit. disp. 5. et in Manuali, cap. 6. numero 19. Valentia disp. 3. quaest. 18. puncto 2. ubi allegat etiam Alensem part. 2. quaest. 189. memb. 2. Idem sentiunt Petrus Soto Lect. 9. de confess. Suarez de Charitate, disput. 10. sect. 2. Layman Lib. 2. tract. 3. cap. 13. Tannerus disp. 2. quaest. 6. dub. 8. afferens etiam Victoriam, et modernos Thomistas, Sylvius 2. 2. SECUNDA sententia est, hoc scandalum esse meram circumstantiam aggravantem. Ita D. Bonav. in 4. dist. 38. dub. 2. lit. D. Thom. 2. 2. quaest. 43. art. 3. Caietanus ibi, et in summa, V. scandalum, Couar. relect. in cap. Peccatum, part. 1. num. 5. Bannes quaest. 43. art. 4. Durandus 4. dist. 38. quaest. 3. Palud. ibi, quaest. 6. Fagundez part. 2. Lib. 4. cap. 4. Ledesma Tom. 2. Tract. 4. cap. 5. concl. 5. Lorea 2. 2. quaest. 43. sect. 3. diff. 56. num. 7. Villalob. summa, Tom. 2. tract. 3. diffic. 8. Becanus 2. 2. cap. 27. quaest. 2. Coninch. de act. supernaturalibus, disp. 33. dub. 5. num. 35. Fillucius Tomo 1. tract. 28. cap 6. num. 216. Sylvius 2. 2. quaest. 43. art. 3. Sanchez summa, Tom. 1. lib. 1. cap. 6. Vasquez prima secundae, disp. 102. cap. 4. Azor Lib. 4. cap. 7. quaestio 1. Diana part. 3. tract. 4. resol. 114. et part. 5. Tract. 2. qui totus est de scandalo, ubi resol. 2. renuit sententias Doctorum referre, quia haec disputatio videtur metaphysica; nam quo ad praxim parum refert, quia iuxta communem D. Bonavent. sententiam, quocumque modo des occasionem spiritualis ruinae, teneris eam confiteri. Eodem modo loquuntur aliqui e supra allegatis, praecipue Layman, et Hurtadus 2. 2. disp. 173. sect. 8. §. 61. Fuliensis lib. 2. cap. 12. Bassaeus, et alii.

ASSERO cum hac sententia, huiusmodi scandalum solummodo esse circumstantiam aggravantem.

PROBATUR a D. Bonavent. et D. Thom. quia peccatum non nominatur ratione eius, in quem est; unde si quis una contumelia plures offendetet, unum peccatum committeret; sed sumitur ratione actus, circa quem est, et circa id, quod per se est intentum, non circa id, quod per accidens. Ideo id, quod est praeter intentionem formalem, non nisi reductive pertinet ad actus speciem, ut fatetur etiam Valentia.

RESPONDET Valentia, assumptum verum esse de eo, quod est praeter omnem intentionem, et absque omni voluntario; neque spectat ad moralem actum, neque habet aliquid quo inter actus morales computetur. Ast, sufficit Seraphico, si actus non habeat esse morale per se, sed egeat ad aliud reduci, ut non constituat distinctam speciem actus moralis.

OBIICIT Valentia. In omni alia materia, in qua peccatum specificatur a nocumento, vel iniuria illata, intentio, et voluntas tacita, et indirecta, sive virtualis aequivalet intentioni expressae, saltem ut committatur peccatum talis speciei: Ergo et in materia scandali. Antecedens probatur: Nam vere committit detractionis peccatum, qui temere dicit aliquid, ex quo sequitur detrimentum famae proximi. Item committit vere peccatum furti; qui aufert rem alienam, non intentione nocendi proximo; sed sibi commodandi; et qui committit fornicationem in loco sacro, committit Sacrilegium, licet expresse non intendat inferre iniuriam loco Sacro: Ergo. Huius argumenti nodum fatetur Caietanus, se nescire dissolvere quaest. 53. art. 2. ad 3.

RESPONDETUR tamen, diversos esse casus: nam omnes habent entitatem moralem per se, neque egent iam alteri inniti, non sic in casu nostro. Quo ad primum; probabile censent multi, non esse peccatum. Quo ad secundum casum, ea est voluntas directa, nam necessario vult eripere alteri, ut sibi commodet. Tertius casus est diversae materiae, circa quam actus per se fit in Ecclesia, si fornicans vult profecto fornicari in eo loco, esto principaliter id non intendat.

OBIICIES secundo. Qui per actum bonum scandalizat, vere committit peccatum scandali, ut concedant Caietanus, et Paludanus; licet is indirecte solum velit proximi ruinam: Ergo etiam, qui scandalizat per actum malum. Neque enim is est melioris conditionis, quam ille; nec, quod actus eius sit alioqui malus, obstat, quo minus alia ratione possit esse in alia simul specie peccati, ut patet ex doctrina D. Thom. prima secundae, quaest. 18. art. 10. Non puto (ait Valentia) hoc argumentum solvi posse.

RESPONDETUR cum D. Bonavent. negando Antecedens: Nam ille peccat contra prudentiam, atque adeo circumstantia illa actus est, non peccatum per se, et per hoc patet ad tertium.

OBIICIES tertio: Si formalis intentio necessaria est ad speciale scandali peccatum; raro, aut nunquam peccato scandali peccabitur. Quotus quis enim est diabolico ita veneno imbutus, ut velit specialem, ac spiritualem aliorum ruinam? et tamen in Scriptura hoc peccatum, ut frequens describitur Matth. 18. prima Corinth. 8.

RESPONDETUR facile, ad intentionem directam non esse necesse, ut velis illum inducere in ruinam spiritualem, nempe ad infernum directe; sed satis est, ut velis illum inducere ad peccandum tali modo, suadeasque, sollicites, mineris, etc. Heu quam frequentes sunt actus isti. Hoc sensu aliqui secundae sententiae non negant, esse peccatum speciale. Sic D. Bonavent. in speculo animae, cap. 1. et lib. 3. Phar. cap. 39. ubi id sentire videntur SS. Patres allati, et ad 17. Lucae, et in 4. loco cit. idem visus est loqui.

Ex dictis colliges; quomodo se debeat gerere in confessione, qui scandalum dedit.

SANE videtur, non esse confitendam hanc circumstantiam necessario, iuxta doctrinam D. Bonav. de circumstantiis aggravantibus, et dicam 3. part. Tract. de Paenit. diff. 2. sect. 3. quaest. 5. Ita multi hac de re afferunt.

COMMUNITER vero docent, eam confitendam. Ita Lorea, Villalobos. Becanus, Coninchius, Fagundez, Ledesma, supra citati, quibus subscribit fere Diana Parte 3. Tract. 4. resol. 114. cum D. Bonavent. Imo advertunt Sylvius, Filliucius, Sanchez, Layman supra, Bonacina de sacrament. disp. 5. quaest. 5. sect. 2. puncto 2. §. 3. diff. 3. num. 21. et Diana, debere exprimi numerum personarum, et earum conditionem, quibus scandalum datum est, etiam unico peccato, et qua ratione, num colloquiis de fornicatione? num de infandis? vel de coningatis? Quare caecos conclamant hi duo postremi confessarios, qui haec non interrogant. Subscribit iterum Diana Parte 5. Tract. 7. resol. 3. addens Palaum, Molfesium, Leonem, et alios.

NOTA vero primo, sollicitare patatam, vel paratam, esse scandalum probabiliter directum, in confessione dicendum, apud Sanchez lib. 1. cap. 6. num. 14. Bonacin. tract. 1. disp. 5. quaest. 5. puncto 2. §. 3. Vasquez quaest. 91. art. 1. disp. 4. Fill. tract. 28. num. 231. Excipiunt, si explicito actu satis perciperetur, ut dicto, te fornicatum cum foemina, colligere potest id to petiisse; non enim solet foemina, ut plurimum, petere.

ALII tamen non confitendum admittunt; non enim inducit, cum paratum inveniat. Sic Fagundez praecept. 2. lib. 4. cap. 5. Suarez 3. part. tract. 4. disp. 22. sect. 4. num. 18. Henriquez lib. 2. de paen. cap. 6. num. 7. Diana part. 1. tract. 7. res. 34. Azor tract. 2. lib. 12. cap. 16. quaestio 5. Bassaeus §. 1.

SOLLICITARE vero non paratam, vocatur a Diana scandalum indirectum; sed renuo, Opera enim facere in facie perfectorum, quae incendunt, multi non excusant; nam et hi cadunt, ut David 2. Reg. 11. videns Bethsabeam in balneo. Salomon 3. Reg. 11. Vide D. Thom. art. 5. et 6. Excusaris forsan, si opineris, videntes non movendos, ut dicunt multi cum Diana, Tract. de scandalo, resol. 3. vel si ita pervecti sint, ut non moveantur ob id. Vide ibi.

Quaenam sint facienda, et quae omittenda ad vitandum scandalum.

NON agimus de scandalo per se speciali, seu inherentio; sed de generali ex opere solum.

MULTAE regulae dantur de hac re a Gregorio de Valentia disp. 3. quaest. 18. puncto 4. Tannero disp 2. quaest. 6. dub. 9. ex D. Bonau. p. 1. Centil. sect. 31. quorum late Bassaeus eas tradit 2. Scandalum, a num. 8.

PRIMA est, non licere ad vitandum scandalum, facere aliquam rem, vel aliquam omittere, quam facere, vel omittere sit peccatum mortale per se intrinsece. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. 43. art. 7. et D. Bonau. loc. cit. et alii infra cit. Ratio prima est, quia peccatum non est ordinabile in bonum.

PROBATUR secundo: Nam, ut dicitur Rom. 3. Non sunt facienda mala, ut eveniant bona. Et confirmatur ex ordine charitatis, debet enim quisque se magis, quam alium, immunem a spirituali ruina servare.

SECUNDA regula est, neque licere aliquid intrinsece veniale. Ita D. Thom. art. 1. ad 5. Valentia loc. cit. et D. Bonau. supra Tanner. disp. 2. quaest. 6. dub. 9. Diana p. 5. tract. 7. resol. 21. et seq. Bass. num. 12. et aliae apud istos.

TERTIA regula est, ad vitandum scandalum infirmorum, ea omnia vitanda, quae sine peccato vitari vallent, ne infirmi, et simplices cadant. Ita D. Gregorius homil. 7. in Ezech. Beda in cap. 9. Marci, et communiter Doctores.

PROBATUR ex natura charitatis, quae tenetur proximi saluti in necessitate prospicere, si potest. Ita etiam D. Bonaventura ex D. Bernardo, et hoc colligit S. Doct. illo Matthaei 17. Ne autem scandalizemus eos, vade ad mare, etc. Sane tributo non tenebatur Christus, aut Apostoli. Addit Bassaeus num. 12. quando horum scandalum aliter vitari nequit, debent enim fieri capaces.

HANC regulam colligit S. Doct. etiam ex Glossa, ad illud Matth. 15. Scis quia Pharisaei audito verbo hoc, scandalizati sunt, ubi ait: Omittendum esse, propter scandalum, omne, quod potest praetermitti, salva triplici veritate, scilicet vitae, doctrinae, et iustitiae. Comprehendit Veritas vitae omnes actiones conformes rationi, atque adeo veras, practice continentes praecepta, imo et consilia. Veritas doctrinae continet ea, quae ad veritatem magistris incumbit. Veritas iustitiae spectat ad Praelatos, quoad puniendos malos, et iustos praemiandos, ac sustentandos, atque adeo in ordine ad alterum. Ita fere etiam Valentia disp. 3. quaest. 18. punct. 4. cum Adriano quaest. 1. art. 2.

Haec sane ex D. Hieronymo non sunt omittenda ob metum scandali. Quod si scandalum oriatur ex mera malitia videntis, temnendum esse monet S. Doct. ibi ad 6. Ioan. afferens illud Matth. 15. Sinite illos: caeci sunt. Eandem doctrinam habet S. Doct. ad 18. Lucae ad ea verba: Impossibile est ut non veniant scandala. Apostolus dicebat, se abstinere a carnibus, ne scandalizet, Rom. 14. et prima Corinth. 8. quia scandalum poterat hinc oriri. Vide etiam Tannerum numero 15.

ORITUR vero quaestio: an aliquando ad vitandam scandalum, teneamur aliquod praeceptum omittere.

Negant Vasquez opusc. de scandalo, art. 8. dub. 1. Turrianus 2. 2. Tom. 1. disp. 96. dub. 1. Becanus 2. 2. Tom. 1. cap. 27. quaest. 5. Basilius Pont. de matrim. lib. 5. cap. 18. §. 2. Castrus Palaus T. 1. tract. 6. punct. 16. num. 3. Videtur colligi ex Innocentio III. cap. Cum ex iniuncto de novi operis nunciatione.

AFFERMANT tamen Hurtado 1. 2. disp 173. sect. 20. a §. 256. Valentia disp. 3. quaest. 18. punct. 4. Suarez disp. 10. sect. 3. num 9. Bannes 2. 2. quaest. 43. art. 8. concl. 2. Tanner. T. 3. quaest. 6. quaest. 6. dub. 9. num. 120. Gordonus Tom. 1. lib. 6. quaest. 16. cap. 5. §. 1. Sà verbo audire missa, num. 3. Lorca 2. 2. quaest. 43. art. 8. num. 10. Henriquez lib. 8. cap. 47. Exemplum affert Bannes de muliere, quae, ne laedat virum zelotypum, omittit facrum.

DIANA Tom. 5. tract. 7. de scandalo utramque probabilem censet, sed priorem magis amplectitur; At si aliquis posteriorem hanc sequi velit, advertere debet, quando praecepta sint omittenda ob vitandum scandalum, quae tradit Hurtado §. 268.

PRIMO quando praeceptum est humanum, et nullum malum sequitur ex eius omissione, tunc est vitandum. Exempli gratia. Si ego non possum audire Sacrum, quin alicui praebeam occasionem gravis iracundiae, odii, luxuriae, teneor abstinere a Sacro. Idem docet Valentia loc. cit. Suarez disp. 10. sect. 3.

OPPOSITUM tamen censent de foemina, quae esset concupiscenda, si vadat ad Sacrum, Castro Palao T. 1. tract. 6. disp. 6. punct. 16. Granado 2. 2. contr. 3. tract. 13. disp. 5. sect. 5. num. 28. Azorius tom. 2. lib. 12. cap. 18. quaestio 12. Vasquez opusc. de scandalo, quaest. 43. art. 8. dub. 2. num. 27. Diana loc. cit. resol. 22. Tannerus num. 121.

SI vero ex omissione praecepti immineat aliud damnum grave proximo, non est praetereundum praeceptum, v. g. si ego teneor opitulari indigenti, et alius videns sit detracturus; et prave iudicaturus suspectam conversationem cum persona illa, v. g. vidua, teneor ei subvenire. Quidquid dicat Bannes art. 8.

HINC facile etiam eruas: an foemina teneatur se non ornare, et in publicum non exire, ad vitandum aliorum scandalum.

ARBITROR enim, nulla existente necessitate, esse evitandos esse ornatus lascivos, et egressus inanes. Ita multi Doctores apud Dianam resol. 31. Vide etiam circa ornatum mulierum Suarez disp. 10. sect. 3. n. 10. Gordonum tom. 1. lib. 6. quaest. 16. cap. 5. §. 2. num. 15. Sanchez T. 1. lib. 1. cap. 6. num. 17. Layman lib. 2. t. 3. cap. 13. num. 11. quaest. 13. qui tamen ait, excusari foeminas se ornantes, nudas mamillas ostendendo, iuxta morem patriae.

PLURIMOS etiam casus referunt Doctores, docentes, quandonam pericula subire teneamur ad vitandum scandalum.

PRIMO quidem non est subeundum periculum damnationis, puta si urgeat necessitas confessionis, et non adsit, nisi Sacerdos indignus.

IMO multi apud Dianam resol. 4. extra necessitatem, asserunt licere petere Sacramentum a ministro indigno exposito; non enim ille inducitur ad peccatum, imo licete petere etiam ab excommunicato, qui non habet absolventem. Ita Sanchez de Matrim. tom. 2. lib. 7. disp. 9. n. 8. Hurtado 2. 2. disp. 113. sect. 18. §. 249. Nituntur decreto Concilii Constantiensis, et Martini V. Quare non erit scandalum petere.

SECUNDO SECUNDO, non esset scandali peccatum in pictore, ¶ turpis Amasiae imaginem pingeret amanti, ad mortem vitandam. Ita multi cum Diana resol. 5. Bassaeo. §. 5.

Ea de causa multi apud Dianam resol. 6. dicunt, posse pingere Idolum; attamen id adeo malum videtur, ut non relinquatur excusatio.

Idem dicunt aliqui apud Dianam resol. 27. de servis, deferentibus litteras amatorias turpes; sed hoc videtur absurdum, ut notant Petrus Ledesma sum. tom. 1. tract. 27. cap. 9. diff. 3. et Martinus Ledesma in 2. p. q. quaest. 17. art. 7. Alphonsus de Leone de offic. Confess. tom. 1. recoll. 14. num. 63. Rebell. p. 1. lib. 2. quaest. 14. num. 53. Bonac. de matrim. quaest. 4. p. 14. num. 6. Laym. lib. 2. tract. 3. cap. 13. et videtur Sanchez tom. 1. lib. 1. cap. 7. num. 26. qui tamen oppositum docet lib. 9. de matrim. disp. 46. num. 34. ut advertit Diana.

ASSERUNT aliqui apud Dianam resol. 28. licere servo, ad vitandum grave damnum, porrigere scalam hero ascendenti, ad rem habendam cum foemina. Sic et Bassaeus num. 10. §. 1. Similiter alii apud Dianam resol. 29. ob similem causam, aiunt posse famulam in domum heri ducere concubinam. Bassaeus loco citato.

SIMILITER multi apud Dianam resol. 30. dicunt, posse ergastulos Christianos adiuvare in bello Turcas, et ad vastandas domos Christianorum, ut mortem vitent. Sic etiam alii cum Bassaeo num. 10. excipiunt tamen, si in bello, non iuvantes, darent nobis victoriam.

Eodem modo ad vitandam mortem dicunt multi apud Dianam resol. 33. licere uti pileo Iudaeorum, vel Tobalia Turcarum. Ita Gordonus Summa, Tom. 2. lib. 6. quaest. 12. cap. 9. §. 3. Duallius 2. 2. Tract. de fide, quaest. 3. art. 3. Vuigers 2. 2. quaest. 3. art. 2. num. 50. Tanner. tom. 3. disp. 1. quaest. 7. dub. 5. num. 110. Palaus Tom. 1. tract. 4. disp. 1. punct. 17. Coninch. de fide, disp. 15. dub. 3. concl. 8. Hurtadus 2. 2. disp. 48. sect. 3. §. 27.

Similiter alii apud Dianam resol. 34. dicunt, tali necessitate licitum esse uti vestibus, signisque aliis institutis ad superstitiones. Eos vide ibi.

SIMILITER dicunt multi apud Dianam resol. 35. licere transeunti per loca haereticorum edere carnes, ad evitandum grave damnum.

NEC dissimili ratione aiunt alii apud Dianam resol. 36. vendere idolum gentili licere, ad evitandum grave damnum. Vide alia in ipso Diana ibi.

QUAERUNT etiam: an teneat non petere pecuniam ab usurario, parato patrate peccatum usurae, sine causa honesta.

ASSERUNT Palaus Tom. 1. tract. 6. disp. 6. p. 10. Poncius de matrim. lib. 5. cap. 18. num. 50. Vasquez opusc. de scandalo, art. 8. num. 33. Suarez disp. 10. sect. 3. Molina Tom. 2. tract. 2. disp. 335.

NEGANT tamen probabiliter Hurtad. 2. 2. disp. 173. sect. 14. § 176. et 177. Diana resol. 8. Imo Sanchez T. 1. lib. 3. cap. 8. num. 27. Valentia tom. 3. disp. 5. quaest. 21. punct. 4. Molina de Iustitia T. 2. disp. 335. concl. 5. Bannes 2. 2. quaest. 78. art. 4. dub. 2. dicunt posse aliquem dicere usurario: da mihi mutuum, etsi ad usuras, quam sententiam probabilem censet Suarez de Religione, T. 2. De Iurament. lib. 3. cap. 13. num. 9. Diana resol. 8.

Ex dictis habes, quid dicendum de solvente usuras; eadem enim est in utroque ratio. Quare Valentia idem de solvente, et petente censet. Vide Dianam resol. 12.

Ex dictis etiam fere habes, qua ratione, bona sive spiritualia, sive temporalia dimittenda sint propter scandalum; De quibus agit Tannerus dub. 9.

PRIMO igitur omittenda est omnis actio, habens mali speciem, ut ait D. Thom. quaest. 43. art. 2. et communiter apud Sylvestrum, Caietanum, et Sà, v. Scandalum, iuxta id Thessal. 5. Ab omni specie mala abstinete vos. Et prima Corinth. 6. Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt. In casu tamen magnae utilitatis, quae valde praeponderaret secuturo scandalo, existimat Tannerus non esse illicitum. Huius exemplum videtur Petri, quem a peccato excusant etaim Patres multi, et tamen reprehensus fuit a Paulo. Galat. 3.

DEINDE non sunt ad scandalum vitandum omittenda spiritualia, hic et nunc, ad salutem necessaria. Ita cum Thom. art. 7. et D. Bonav. supra, docent omnes Theologi.

TERTIO, bona spiritualia, quae non sunt necessaria ad salutem, non sunt omittenda ob scandalum Scribarum. Ita D. Thom. art. 7. et constat illo Matth. 15. Sinite illos. Vide Bassaeum.

QUARTO, spiritualia, non necessaria ad salutem, sunt differenda, ne scandalum patiantur pusilli, donec rei fiant capaces.

QUINTO, sunt omittenda aliqua opera, ad removendum scandalum ordinata, si ex eis oriturum sit scandalum. Talis est aliquorum punitio sceleratorum. Ita D. August. lib. 3. contra epistolam Parmen. cap. 2. Talis est etiam correctio fraterna.

SEXTO, Veritas quidem doctrinae ob scandalum non est deserenda, ita ut falsum doceatur; attamen actus docendi nonnunquam omittendus. Ita D. Bonav. supra, et D. Thom. art. 7. Non ita tamen, ut necessaria in fide instructio omittatur.

SEPTIMO consilia Evangelica, et opera misericordiae, non sunt simpliciter omittenda ob periculum scandali. Ita D. Thom. et D. Bonav. supra; quia iuxta D. Hieronym. ad 15. Matth. in Gloss. ordin. relatum supra a S. Doctore: Propter scandalum dimittendum est omne, quod potest praetermitti, salva triplici veritate, vitae, iustitiae, et doctrinae. Sub his comprehenduntur ea, quibus facilius ad salutem venitur.

QUOAD bona vero temporalia. Ea, quorum nos domini sumus, propter scandalum infirmorum, aut dimittenda, aut aliter scandalum sedandum: non tamen ob Scribarum scandalum. Ita D. Thom. art. 8. et communiter.

ADDIT Tanner. num. 116. id verum, nisi aliunde ob aliorum bonum, eiusmodi temporalium rerum iactura sit negligenda, ut si Princeps haeresim potius in suam Provinciam introducturus sit, quam restitutione bona Ecclesiastica, ut docent Caietan. Valentia, Bannes, et Sà locis citatis.

Ea vero bona, quae nostra non sunt, sed nobis tradita ad conservandum, ut bona Ecclesiae, commissa Praelatis, non sunt dimittenda propter scandalum, iuxta D. Thom. loc. cit. et communem sententiam; cum ea sub necessitate tueri teneamur: Idque confirmatur exemplo S. Thomae Cantuariensis.

Adde tamen, debere aliquando Praelatos dissimulare usurpationem.

QUAERES primo: an liceat invitare ad coenam, paratum frangere ieiunium.

PRIMA opinio est negativa. Ita Vasquez de scandalo quaest. 43. art. 1. disp. 3. num. 17. Palai Tom. 1. tract. 6. disp. 6. p. 9. Turriani, Tract. 1. in 2. 2. disp. 95. dub. 6. Poncii de matrim. lib. 3. cap. 8. §. 7. Suarez de charitate, disp. 10. sect. 3. alioqui (aiunt) posset quis etiam paratum ad venerea, illum hic, et non ad ea invitare.

LICITUM tamen id asserunt Hurtado 2. 2. disp. 175. sect. 12. §. 154. Azorius p. 1. lib. 7. cap. 31. quaesito 12. Salas de empt. dub. 47. num. 10. qui citat Sà, et alios.

Idem docent Naldus v. Ieiunium, Nauar. et Caietanus, v. Ieiunium, Tanner. 2.2. disp. 3. quaest. 3. dub. 5. num 94. Filliuc. de offic. Sacer. Tom. 1. p. 2. lib. 3. c. 25. et Tom 2. tract. 27. p. 1. cap. 5. num. 94. Ortiz in Summa, cap. 19. mand. 2. Villalob. Sum. Tom. 1. tract. 23. diff. 3. quam opinionem probabilem ait Diana Parte 1. Tract. 9. resol. 38. et part. 5. tract. 7. resol. 7.

Ex his excusantur servi, et ancillae, vendentes, et coquentes cibos vetitos heris, nolentibus ieiunare. Ita Azorius p. 1. lib. 7. cap 31. quaestio 11. et p. 2. lib. 12. cap. ult. quaestio 5. Villalob. supra, Caietanus 2. 2. quaest. 147. art. 4. Bassaeus num. 9. citans alios; non enim serviunt fractioni ieiunii. At haec ratio est vana.

Hinc Diana Tom. 1. tract. 9. resol. 39. aliam expedit quaestionem: An Caupones, proponentes indifferenter caenam omnibus in die ieiunii, peccent.

Respondet autem negative cum Ledaesma in Summa, Tom. 2. tract. 27. cap. 2. concl. 6. diffic. 4. fol. 698. Pro ea Sanchez T. 1. lib. 1. cap. 7. num. 34. citant Saloniam, Martinum de Ledesma, Rodriquez, et alios, eamque sequitur Homobonus de exam. Ecclesiae, p. 2. tract 8. cap. 7. quaest. 21.

Oppositam tamen tenent Fernandez in exam. Theol. p. 2. cap. 8. §. 2. num. 22. Toletus Summa, lib. 6. cap. 5. Nauar. in manuali, cap. 21. num. 26. Gabriel. in 4. dist. 16. quaest. 3. art. 3. dub. 9. Medina, et alii.

Videtur tamen probabilis media sententia, licere, quando non potest aliter fieri sine gravi incommodo. Eam tenent Filliuc. Tom. 2. tract. 27. p. 2. cap. 4. num. 93. Lessius lib. 4. cap. 2. dub. 4. num. 24. Sanchez Tom. 1. lib. 1. cap. 7. num. 37. nec renuit Diana loc. cit. Bassaeus ait, si alioquin alibi invenirent parantem.

¶ Quaeres secundo: An liceat petere iuramentum ab aliquo, quando timeo, illum peieraturum.

Asserunt Suarez T. 2. lib. de Relig. lib. 3. de iuram. cap. 15. Hurtado 2.2. disp. 173. sect. 15. §. 197. Diana Tract. 7. de Scandalo, resol. 9. Dummodo tamen adsit iusta causa, et non petatur, ut falsum iuret.

¶ Oppositam sententiam tenent D. Thom. apud Sylvium 2.2. quaest. 98. art. 4. D. Bonav. 3. dist. 39. art. 2. quaest. 3. et alii apud Suarez loc. cit. Sotus de Iust. lib. 8. quaest. 2. art. 14. Vasquez opusc. de Scandalo quaest. 43. art 9. Basil. Ponc. de Matrim. lib. 5. cap. 18. §. 8. num 57. Est autem sententia D. August. serm. 2. decoll. S. Ioannis. Si dicas: Ipse viderit se perimens. Respondet S. August. serm. 28. de verbis Apostoli, cap. 10. Ille suo periurio se perimit; sed iste manum interficientis pressit, ut refert S. Bonav. arg. 2. ad oppositum. Si dicas, tua interesse, iuramentum ab homine illo accipere. Respondet S. August. serm. illo 2. Nonne melius erat, ut rem tuam perderes, quam hominis istius animam falsa iuratione perimeres? Hinc solvitur argumentum Suarez loc. cit. et Dianae.

¶ Obiicies primo. Num homines hinc acciperent ansam ad furta, si intelligerent, non licere actoribus petere iuramentum a falso iurantibus.

Respondetur, negando sequelam, latrones enim timent suspendium ex aliorum testimoniis, et negantibus dantur torturae ad extorquendum verum.

¶ Obiicies secundo. Sequeretur, non posse Iudicem exigere iuramenta a reis; nam dubitare debet, ne velint dicere verum.

Respondetur, posse reos saepe tergiversari, et negare. Quod si sciret Iudex, reum peieraturum, et posset aliter veritatem excutere, male faceret iuramentum exigendo.

¶ Quaeres tertio: an possim persuadere alicui, ut iuret rem veram, illi tamen ignotam.

Respondet Hurtado disp. 173. sect. 15. §. 200. non licere, nisi iuraturus prius sibi persuadeat, rem ita esse probabili fundamento, ex quo possit formari dictamen practicum de honestate iuramenti. Vide etiam Dianam loc. cit. resol. 10.

Caeterum, quando ex malitia propria scandalizantur, non est curandum, ut ait Christus, Matth. 15. Sinite illos; caeci sunt, ut observat S. Doct. ipsumque omnes sequuntur.

Addit Bassaeus num. 10. § 4. excusari heros, et parentes, qui filiis, vel famulis non auferunt occasionem furandi, ut eos experiantur; neque uti rem eis offerre; sicuti nec maritus potest suadere uxori, ut fingat assentiri amasio, ut deprehendatur.

Haec quaestio ad materiam scandali pertinet. Intelligitur autem, supposita, quod nequeas eum revocare alia ratione; et ille non cogitet nisi de illo malo grandi, non de illo minori potius eligendo, quia si hoc cogitaret eligere, suaderes malum absolute.

Prima opinio est negativa. Ita docent Caietanus 2.2. quaest. 78. art. 4. notab. 3. Gabr. in 4. dist. 15. quaest. 11. art. 3. dub. 4. Azorius t. 1. lib. 12. cap. 16. quaestio 8. Couar. in 4. decr. p. 1. cap. 4. in princ. Valentia Tom. 3. disp. 5. quaest. 21. punct. 4. Sà, v. peccatum, numero 8. Castro Palao Tom. 1. tract. 6. disp 6. p. 6. num. 9. Hurtado 2. 1. disp. 173. sect. 10. §. 110. Layman lib. 2. tract. 3. cap. 13. ubi alios refert. Sic Lyra Genes. 19. et Iudicum 19. Videtur D. Bonav. in 4. dist. 33. quaest. penult. ad 2.

Secunda sententia est affirmans. Ita Abbas in cap. super eo, num. 4. de usuris Adrian. quodl. 1. art. 3. et quodl. 9. art. 3. Nauar. cap. 14. num. 40. et cap. 17. num. 263. Sotus lib 6. de Iustitia, quaest. 1. art. 5. Bartholomeus Medina prima 2. quaest. 96. art. 4. Rodriquez tom. 1. sum. cap. 12 concl. 9. Molina t. 2. disp. 335. Sanchez lib. 7. de matrim. §. 11. num. 15. Becanus cap. 27. quaest. 4. Vasquez opusc. de scandalo, super quaest. 40. art. 1. dub. 1. Turtianus t. 1. Tom. 1. disp. 99. dub. 6. Basilius Poncius de matrim. lib. 3. cap. 28. §. num. 16. Diana Parte 3. Tract. 5. resol. 37. et p. 5. Tract. 7. resol. 18. Bassaeus, v. Restitutio, num. 4. et alii apud istos.

¶ Assero primo, probabiliorem esse primam sententiam.

Probatur primo. Non sunt facienda mala, ut eveniant bona: Ergo multo minus, ut minora mala; at peccatum illud est vere malum, ut suppono vetitum: Ergo. Confirmatur, quia illius peccati tu vere causa es inducens. Est argumentum D. Bonav. loc. cit.

Respondent, non persuaderi illud malum simpliciter; sed sub conditione, quod maius malum velit; et suaderi non malum illud, sed antepositionem minoris mali, ut maius vitetur, alioqui inevitabile.

Contra; quia adhuc illud est malum, non eligendum, ut quodcumque bonum eveniat, ut impetat Apostolus; multo minus, ut malum gravius vitetur. Nam adhuc vetitum est illud minus malum, nec usquam eligendum conceditur, sed vitandum.

Assero secundo, probabilem esse etiam secundam sententiam.

Probatur primo ex Genes. 19. ubi Lot Sodomitis locutus est, ut a nefando complexu illo masculorum adolescentum removeret: Habeo duas filias, quae necdum cognoverunt virum, educam eas ad vos, et abutimini eis, dummodo viris istis nihil mali faciatis.

Respondet Layman, fuisse hoc, non consilium, aut inductionem, sed permissionem comparativam, sic: Potius filias prostituerem, quam hoc permitterem. Quo sensu dixit Absalon, ut Patrem induceret ad libere se in aulam admittendum: Quod si memor es iniquitatis meae, interfice me. Sic interpretantur Caietanus, Basilius, Sà, Valentia locis citatis, Sanchez loc. cit. disp. 1. num. 28. Molina disp. 335. Tali modo concedit S. Doct.

Quamvis S. August. Abulensis, et Lyra existiment, Lot peccasse; sed minus graviter ob animi perturbationem, ait Layman.

Profecto verba eius clare ostendunt oppositum, imo iussionem: abutimini eis, non autem eum modum dicendi, qui praetereuntur.

Quod vero non peccaverit Lot, ostendo; nam eo tempore, quo egressus est Sodomis, dicitur Iustus fuisse 2. Petri 2. ut observant Diana, Poncius, et alii cum D. Bonav. in 1. dist. 43. dubio 2.

Probatur secundo ex illo Iudic. 15. ubi Levita suasit fornicationem spurcissimis illis, ut ab infandioribus revocarentur. Hunc vero non peccasse, multi apud Lyranum asserunt, licet ipse eum non excuset.

Probatur tertio ex D. August. lib. 2. de adulterinis coniug. cap. 15. et refertur in cap. si quod verius 33. quaestione 2. Si facturus est, quod non licet, iam faciat adulterium, et non faciat homicidium; et vivente uxore alteram ducat, et non humanum sanguinem (idest uxoris) fundat.

Respondet Glossa, non fuisse consilium D. August. sed comparativam permissionem, si alterutrum peccatum committendum sit, potius se permissurum adulterium, quamvis neutrum suadeat; Quare statim subiungit: Quod si est utroque nefarium, videlicet uxorem occidere, et altera vivente, aliam ducere, non debet alterum pro altero perpetrare; sed utrumque vitare.

Probatur quarto; nam omnes fatentur, licitum esse, a Tyranno iustitiam suae causae petere, ut docent Caietanus, Armilla, Sà v. Tyran. Navar. cap. 14. num. 4. Lessius lib. 2. cap. 29. dub. 9. et tamen Tyrannus peccat exercendo iurisdictionem.

Respondet Layman, Communitatem tacite consentire, ut Tyrannus interim, dum principatum cedere non vult, saltem iuste iudicet. Idco non peccari, dum ab eo ius postulatur, ut notat etiam Lessius num. 73.

Concedit Layman loc. cit. cum Azorio c. 17. quaestio 1. posse tunc minus peccatum suaderi, quando est pars maioris peccati; ut latroni, volenti totum abripere, possum suadere, ut partem relinquat saltem; Volenti occidere, ut percussione pignorum contentus sit; volentem adulterare, ut fornicetur cum soluta.

Admonet tamen, suasionem minoris mali non debere esse in damnum tertii, v. g. ut qui vult adulterare, fornicetur cum tali determinata; vel qui vult furari centum a Titio, furetur quinquaginta a Caio.

Aliud exemplum movet Diana resol. 19. an sit licitum volenti rapere nummos pauperi, suadere, ut a divite surripiat determinato.

Hoc ultimum negant Castro Palao Tom. 1. tract. 6. disp. 6. part. 6. num. 12. Hurtado 2. 2. disp. 173. sect. 10. §. 156.

Oppositum tamen censent Vasquez apud Palaum, Basilius Poncius de Matrim. lib. 5. cap. 18. §. num. 28 Turrianus 2. 2. tom. 1. disp. 95. dub. 6.

At non determinando personam, adhuc non licere docet Palaus. Verum enim vero oppositum docent Sanchez de matrim. Tom. 2. lib. 7. disp. 11. num. 24. Molina de Iust. tract. 2. disp. 335. Addunt autem consequenter Diana, Sanchez, et alii, non teneri suadentem ad restituendum diviti, si furtum secutum sit.

Imo addit Diana, posse suadentem ad minus furtum, respectu eiusdem etiam cooperari, quia in bonum operatur.

Ad bona tamen vitae non licet cooperari, v. g. ad rescindendum nasum ei quem volebat occidere: Ratio disparitatis est, quia bonorum fortunae ille est dominus, et praesumitur assentiri, non autem bonorum vitae. Ita docent Diana loc. cit. Basil. Poncius loc. cit. cap. 18. §. 5. num. 28. Vasquez art. 1. num. 13. Turrian. disp. 95. dub. 6. Hurtado § 122. qui §. 119. concedit etiam, posse proponi ei, qui maius malum vult, aliud minus, non suadendo, si is velit infandum peccatum; proponatur Maior delectatio capitur cum foeminis. Sed hic ad nostram sententiam revertitur; nam proponitur tale malum minus, ut ad illud alliciatur, et consentiat.

Movent dubium: An ad impediendam proditionem urbis, liceat traditorem inebriare, si alio modo ipsum avertere non vales.

Asserunt Less. lib. 4. cap. 1. diff. 4. Villalob. tom. 2. tract. 60. diff. 6. quia ebrietas tunc non est mala, et sicut eum possem ferire, ita, etc. Miror Bassaeum hoc reprobare cum Vulgers tract. de Temper. cap. 1. disp. 7. Laym. lib. 3. sect. 4. Nam bonum publicum privato praevalet.