Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Charitati ita adversatur Invidia, ut sicut illi omnia etiam mala cooperantur in bonum, ita huic omnia etiam bona cooperantur in malum; et sicut Charitas multitudinem peccatorum operit, ita Invidia omnia proximi bona, ne videantur, obtegit; unde Invidus dicitur a non videndo, ut habet Seraphicus, ubi infra.

De Invidia multa praeclare scripserunt PP. Cyprianus, serm. de Invid., Basil. homil. 11. et 21. Chrystostomus homil. 44. et 45. Cassianus collat. 18. Prosper lib. 3. de vita contemplativa, cap. 9. et alii apud D. Bonavent. Lib. 2. Pharetrae, cap. 8. ubi ex D. Gregorio Lib. 2. moral. cap. 20. Lib. 3. cap. 17. refert Invidiae filias; quae sunt Odium, Susurratio, Detractio, Ira; et aliae, ex aliis Patribus, praecipue D. Augustino de disciplina Christiana, cap. 1. Hieronymo epist. 99. ubi eam vocant diabolicam culpam.

Invidia ab omnibus definitur: Tristitia de bono alieno proximi, aestimato ut malo proprio, quatenus per comparationem imminuit proprii boni excellentiam. Ita S. Doctor opusc. explic. Terminorum Theologiae; et p. p. censil. sect. 19. Ideo Aristoteles Lib. 2. Rhet. cap. 9. ait, causam Invidiae esse aequalitatem, vel similitudinem, et propinquitatem. Et similia habent Sancti, Augustinus in Psalm. 104. apud D. Bonavent. loc. adducto, Damascenus Lib. 2. cap. 24. Etiam D. Augustinus Lib. 11. de Genes. ad litt. cap. 14. describit Invidiam dicens: Amando quisque excellentiam suam, vel paribus invidet, quod ei coaequentur, vel inferioribus, ne sibi coaequentur; vel superioribus, quod ei non coaequantur; etc. Idem docet S. Doctor p. p. censil. sect. 19. Unde etiam cecinit Lucanus,

— Stimulos dedit aemula virtus, Nec quemquam iam ferre potest, Caesarve priorem; Pompeiusve parem. —

Igitur non modo bonum praecellens proximi parit Invidiam, sed quodlibet etiam aequale, quatenus minuere nostram excellentiam apprehenditur, aut praecellentiam impedire. Quo sensu intelligendus D. Gregorius Lib. 5. moral. cap. 33. Invidere non possumus nisi eis, quos nobis in aliquo meliores putamus, non enim meliores vocat simpliciter, sed quatenus minuunt nostram excellentiam, ut adnotavit Tancretus diff. 2. quaest. 6. dub. 1. Valentia disp. 3. quaest. 14. puncto 1. Hinc D. Augustinus Lib. 11. in Genes. cap. 15. apud D. Bonavent. loco cit. ait, differentias invidiae esse tres, nempe, Invidere superioribus, quia eis non aequantur: Paribus, quia in melius prosperantur: Inferioribus, ne ei aequentur. Oportet autem advertere, Invidiam in ratione Tristitiae convenire cum aliis tribus affectibus; sed differre per alias particulas definitionis, ut indicat S. Doctor p. p. Censil. sect. 19. et in speculo animae, cap. 1.

Primo enim datur quidam effectus timoris, qui est tristitia de bono alterius, quatenus timetur allaturus perniciem nobis; neque est peccatum, ut constat ex Aristotele loco cit. et D. Thom. hic art. 1. et 2. et D. Bonavent. in speculo animae. Invidus vero non sub hac ratione tristatur de bono alieno, sed ut de facto aestimati alium supereminente propriae excellentiae.

Secundus effectus Invidiae similis est, cum quis tristatur, non de bono alterius, ut Invideat, sed de suo defectu, quatenus et ipse illud bonum non habet; et hoc non est peccatum, ut ait S. Bonavent. Hic affectus dicitur zelus et aemulatio, ut docet Philosophus Lib. 2. Rhet. cap. 11. et D. Thom. art. 1. Invidia vero tristatur de bono alterius, quatenus minuit propriam excellentiam. Unde prima Ioan. cap. 3. dicitur, Propterea Cain occidisse fratrem, quia fratris opera erant iusta. Ubi advertit S. Doctor aliquando Invidiam nomine irae vocari, Genes. 4. Quare irasceris? ubi Glossa: livore torqueris: Aliquando nomine odii: Oderant eum fratres, Genes. 37. Aliquando nomine aemulationis, primo Reg. 1. Affligebat eam aemula eius. Eo pertinet id, quod ait Nyssenus Lib. de vita Moysi: Invidus felicitate aliorum dolet, calamitatibus gaudet. Et Chrysostomus homil. 44. ad pop. Cur doles, o homo, proximi bonis? Dolere nos oportebat iis, quae patimur malis, non bonis, in quibus aliis probabiles haberi videmur. Propterea omni venia caret istud peccatum. Et Isidorus, Lib. 3. sent. cap. 25. Nulla est virtus, quae non habeat contrarium Invidiae malum: sola miseria caret invidia.

Tertius affectus, similis Invidiae, est tristitia de bono alterius, quatenus illum aestimamus eo bono indignum, et hic affectus dicitur Nemesis, sive Indignatio. Ita Aristoteles loco cit. cap. 9. et hunc affectum quo ad bona temporalia, quae saepius ruinam afferunt, non esse peccatum, asserit S. Bonavent. in speculo animae, supra citato. Vide ipsum etiam Lib. primo de profectu Religiosi, cap. 13. Unde S. Gregorius in Pastorali, part. 3. cap. 1. admon. 23. ait: Evenire plerumque solet, ut non amissa Charitate, nos inimici ruina laetificet, et rursum eius gloria sine invidiae culpa nos contristet: dum et mente eo, quosdam bene erigi credimus; et proficiente eo, plerosque iniuste opprimi formidamus. Ita refert S. Bonavent. Lib. 3. Pharetrae, cap. 21.

Ex dictis sequitur, Invidiam non esse inter eos, qui in aliquo statu non sint aequales, vel similes, ut docet Aristoteles cap. 10. nam inter hos tantum per unius praestantiam, Excellentia alterius obscuratur. Hinc deducit, nec mortuis, nec remotissimis ad columnas Herculis invideri: sed invidiam, ait, esse inter proximos, et rivales; et inter eos, qui eadem cupiunt, et intendunt, unde dictum est: Figulus figulo invidet; faberque fabro.

Hinc deduces, eos invidiae obnoxios, qui pusillanimes sunt, quippe eis omnia videntur magna, ut adnotat D. Gregorius supra, ad id Iob. 5. Parvulum occidit Invidia. E contra, magnanimi invidia carent, ut ait Silius Italicus. Vide Valentiam.

Ex his omnibus colligit S. Doctor loco cit. Gentil. Invidiam opponi pietati, quae ex Charitate orta est.

Quam prava sit INVIDIA.

{ D Thom. art. 2.

Assero primo, Invidiam, ex suo genere, esse peccatum mortale.

Probatur primo a D. Bonavent. in speculo animae, cap. 3. Ex primo Rom. Tradidit eos Dominus in reprobum sensum, ut faciant ea, quae non conveniunt, repletos omni iniquitate, etc. plenos invidia, homicidio, etc. et ad Galat. 5. Inter opera carnis nominantur invidiae, de quibus subdit: Qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt.

Probatur a S. Doctore Lib. 2., Pharetrae, cap. 8. et SS. PP. qui hoc peccatum graviter exaggerant, praecipue D. Gregorius 2. moral. cap. 20. et Lib. 31. cap. 17. Lib. 3. Dial. cap. 15. et homil. 5. in Evang. Chrysostomus homil. 54. in Ioan. Augustinus de disciplina Christiana, cap. 1. de Virginitate, cap. 31. Hieron. epist. 99. Isidorus in Synop. cap. 9. Anselmus de simil. cap. 45. Invidiam, ad conciones, describit egregie S. Doctor in Diaeta, tit. 1. cap. 4. et in Bibliis pauperum, cap. 42.

Probatur secundo a D. Bonavent. in compend. Theol. Lib. 3. cap. 16. quia opponitur divinae bonitati, quae est communicativa; tam bonum autem Deum, ait D. Augustinus in Enchir. cap. 27. ut habetur in offic. Septuagesimae, ut de malis bonum faciat; sed invidus adeo pravus est, ut e bonis ipsis mala sugat; et bona in malum ei cooperantur. Vide S. Doctorem.

Probatur tertio a S. Doctore cap. 28. De profectu religiosi, et Lib. 3. compend. Theol. cap. 23. quia Invidia opponitur virtuti Misericordiae, et Charitatis, eiusque gaudio. Hinc etiam infert, esse peccatum invidiae, non solum tristari de bono alterius; sed etiam non gaudere de eo, et non dolere de malo. Addit vero, posse esse veniale ex subreptione actus. Vide ipsum in Compend.

Assero secundo, Invidiam esse peccatum capitale. Ita D. Gregorius 31. moral. cap. 31. D. Thom. art. 4. D. Bonavent. locis allegatis hic, et in praecedenti quaestione; nam de hac multa vitia nascuntur, ex D. Gregorio 31. moral. cap. 17. nempe, Odium, quod est velle malum alicui, et nolle bonum. Secundo exultatio in adversis proximi, afflictio in prosperis eius, susurratio, detractio. Vide S. Doctorem de profectu Relig.

De Invidia etiam ait S. Doctor in speculo animae citato, exire duos ramos. Hi sunt, exultatio in adversis proximi; et dolor in prosperis. Idem habet loco iam cit.

De Primo diramantur primo Machinatio, quae est mali occulta procuratio. Secundo scandalum, quod est dictum, vel factum minus rectum, praebens aliis occasionem ruinae, ut ait D. Hieronymus in c. 15. Matth. et D. Augustinus locis allegandis disp. 18. Tertio Insidiae, quae sunt investigatio factorum alterius, ut inde accusari possit proximus. Quarto Proditio, cum quis amicitiam simulat cum alio, ut eum decipiat. De hoc ait Boëtius, nullam esse pestem, familiari inimico deteriorem. Quinto Suspicio, cum quis facilis est, ut malum de alio suspicetur. Unde Tullius: suspicio est mala opinio ex levibus causis, et hoc ex mala affectione Invidiae procedit, et tunc habet rationem mortalis, alias autem non iudicatur mortalis, ut ait S. Doctor, quem sequuntur Suarez, et alii apud eum. Sexto est iudicium perversum, cum quis ad alium male affectus, non solum malum suspicatur in ipso ex causis levibus, verum etiam definit in corde, vel ore sententialiter, et hoc est semper peccatum mortale ex genere; unde Glossa ad id, prima Cor. 4. Nolite ante tempus iudicare, hoc damnat.

Ex hoc ramo pullulat discordiae seminatio, quae est peccatum mortale, Proverb. 6. sicut et secretorum revelatio, quando sunt in damnum.

Ex altero ramo Invidiae praecipuo, qui est Dolor in prosperis proximi, procedunt Detractio, qua proximi prosperitas impeditur; haec autem fit, vel bonum proximi amovendo, vel tacendo, vel negando, vel pervertendo. Aut volendo, malum revelare, aggravare, imponere, confirmare, libenter audire, ut notat S. Bonavent. in speculo cit. et sunt decem cornua bestiae, visae a Daniele, cap. 7. ut exponit Glossa.

Observat autem S. Doctor, denigrari famam per verba occulta, et nutus, iuxta id Ecclesiastae 10. Si mordeat serpens in sibilo, nihilominus habet, qui occulte detrahit. Habet autem ex genere rationem mortalis; cum enim secundum sapientem, Proverb. 22. Melius est nomen bonum, quam divitiae multae, sicut peccatum mortale est furari, et fur ad restitutionem tenetur; ita etiam, qui famae detrahit: Monet tamen, non omne verbum esse mortale.

AD detractionem autem spectat tacere, quando est necessitas iustificandi proximum, iniuste vituperatum; sicut enim in temporalibus necessitatibus tenemur succurrere illi; ita et in Spiritualibus. Sic etiam peccatur, bonum graviter proximi minuendo, vel pervertendo, quasi malo fine partatum: De hoc dicitur Eccles. 11. Bona in mala convertens insidiatur, et in electis imponet maculam. Sic negare bonum scitum alterius, graviter detrahere est. Item malum de aliquo libenter audire, vel ansam detractionis dare, vel dissimulare, cum possit corrigere, est mortale. Unde Apostolus Rom. 1. Detractores Deo odibiles, ait, Non solum autem facientes, sed etiam consentientes. Addit tamen S. Doctor, quod si aliquis detractionem non corrigat ex verecundia, vel timore humano, non esse mortale, nisi sit persona, cui incumbat corrigere. Item ait, malum alicuius dictum confirmare, amplificare ad infamationem, esse mortale. Multum tamen interest, an hoc procedat ex Invidia, an vero ex zelo indiscreto iustitiae; Aliquando enim mala aliorum dicuntur ex indignatione, vel levitate dicendi, quae durum esset iudicare mortale, ut ait S. Doctor.

Ex Invidia, ait D. Bonavent. oritur etiam rancor, qui est motus cordis gravis, ex mala affectione in proximum procedens, et habet rationem mortalis, si ex Invidia procedat; ex rancore autem nascitur odium, haec S. Doctor.