Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

De Iustitia.

IUSTITIA alia est dirigens hominem in bono, et haec caeteras virtutes complectitur; quare dicitur Generalis: Alia est corrigens, et Coërcens a malo, quae vocatur Iudicialis; Alia denique quae reddit unicuique proprium, et debitum bonum, de qua hic, vocaturque Cardinalis: Haec variis similitudinibus Illustratur a D. Bonauentura, quas infra quaest. 3. indicabo.

HAEC etiam aliquando cum priori acceptione Iustitiae apud Patres, oratoria applicatione confunditur; ita e D. Bernard. definitur apud Seraphicum, lib. 2. Pharetrae, cap. 42. Iustitia virtus est, quod suum est, unicuique tribuens; tribue ergo tribus, quae sua sunt; redde superiori, redde inferiori, redde aequali, cuique quod suum est, idem ibi prosequitur: Habemus ante nos, priores; post nos, Iuniores; a Dextris amicos; a sinistris inimicos; reddamus ergo singulis quod suum est, prioribus obedientiam; Iunioribus Doctrinam; amicis laetitiam; inimicis patientiam. Verum quantum haec distet a Iustitia legali; de qua hic disputatur, dicta quaestione 3. aperiam.

An Ivs sit obiectum IUSTITIAE.

OMNES Theologi, Iurisconsulti, atque Philosophi Ius statuunt obiectum Virtutis Iustitiae: sed oportet sedulo videre, quodnam Ius constituatur obiectum huius virtutis; et quae Virtus Iustitiae a nobis intelligatur; multis enim modis utrumque accipi potest.

IUSTITIA enim tribus modis praecipue accipitur. Primo pro habitu, quo reddimur idonei ad omnia aequa, cum in ordine ad se, quam in ordine ad Deum, aliosque: sic accipitur ab omnibus Philosophis, magis vero a Theologis, qui hoc sensu intelligunt id, quod universaliter in Scripturis traditur, cum aliquem iustum nominant, nempe omnibus praeditum virtutibus, quod passim obvium est, quae Iustos heroes nominant, ut Genes. 6. Noë vir iustus Genes. 6. Iob. 1. Eccles. 40. et seq. ut observat S. Doct. passim. Ided ad 3. Luca interpretatur id: Rectas facite semitas, iuxta 16. Isa. Semita iusti recta est. Prouerb. 4. Duxi te per semitas aequitatis. Sic Prouerb. 8. In viis iustitiae ambulo. Sic Gregorius Nyssenus lib. de beat. oratione 4. intelligit id Matth. 5. Beati qui esuriunt, et sitiunt iustitiam, quo sensu accipitur etiam a D. August. ad eum locum apud D. Bonau. 3. p. Centiloquii, sect. 44. et lib. 2. Pharet. cap. 42.

SIMILI modo accipitur Iustitia pro habitu infuso gratiae sanctificantis, quo quis constituitur iustus, et sanctus, omnibus virtutibus dotatus. Sic Rom. 3. Iustitia autem Dei per fidem Iesu Christi in omnes, qui credunt in eum. Quae dicitur iustitia Dei, non formaliter, sed efficienter a Deo, seu donum Dei, ut docet D. August. lib. de Spiritu, et litt. cap. 9. et saepe iniungit, atque graviter definit Sanctum Concilium Tridentinum, ut ostendi Tract. de Gratia, disp. 2.

NON igitur tam generali ratione iustitiam accipimus, sed ut est quaedam peculiaris virtus e quatuor Cardinalibus, cuius propria laus, et munus sit constituere aequalitatem debitam inter homines, ut advertit S. Doct. in 3. dist. 33. dub. 1. et in quaestionibus passim, et in 4. dist. 15. passim et 3. p. Cencil. sect. 44. et 5. p. Breuil. cap. 4. et lib. 2. Phar. cap. 42. et in Diata, tit. 5. cap. 8.

EAM sic accipit Sapientia c. 8. ubi dicitur, docere Sobrietatem, et Sapientiam, Iustitiam et Virtutem; ubi sobrietatem vocat Temperantiam; pro Sapientia intelligit Prudentiam; pro Virtute Fortitudinem; Iustitiam vero pro Iustitiae Virtute accipit, quae inter illas est secunda virtus Cardinalis, ut advertit Gregorius de Valentia disp. 5. quaest. 1. puncto 1. post D. Bonau. in Commentario eius loci.

TERTIO alio modo eam accipit S. Doct. in 3. § dist. 33. dub. 1. litt. et in Diaeta, tit. 5. cap. 31. pro iudiciali coërcente poenis; Sed haec est species Cardinalis, ut dicam; eam tamen communiter vocant omnes, cum dicitur: Iustitia inquisivit Petrum, punit; vel: Petrus in Iustitia vexatur.

¶ Porro Ius etiam multis modis accipi potest.

¶ Primo, quidquid quovis modo aequum est, seu bonum, ut ait Paulus Iurisconsult. l. Ius, ff. de Iustitia, et Iure.

¶ Secundo significat quidquid est legi conforme, ut ait Philosophus 5. Eth. cap. 1. Quo pacto S. Isidorus dixit lib. 5. Ethymol. cap. 3. Legem esse quandam speciem (idest normam, seu ideam) Iuris, iuxta doctrinam D. Thom. art. 1. ad 2.

¶ Tertio significat legitimam facultatem, seu potestatem faciendi, aut acquirendi, aut possidendi, aut alienandi quippiam, quomodo Iurisperiti distinguunt inter Ius ad rem, quae alicui debetur; et Ius in re, quam etiam quis possidet.

¶ Quarto sumitur pro Sententia iudicis, ut habet Paulus Iurisconsult. loco citato.

¶ Quinto significat idem, quod Lex, idest, dictamen prudentiae, aut naturale, aut in habitu authoritatem ad condendas leges, quo pacto Ius dividitur in Naturale gentium, et Civile, ab Ulpiano in l. Iuri, et saepe a D. Bonav. in 4. dist. 36. quaest. 1. et 3. p. Centil. cap. 44. et aliis locis, adductis tract. de Legibus.

¶ Nullo ex dictis modis, vel aliis enumeratis a Valentia, accipitur hic Ius, sed sumitur pro eodem, ac Iustum, per aequalitatem cum altero. Hinc Scotus lib. 3. de Iustitia, et Iure, quaest. 1. art. 1. Ius per APOCopen, quasi iustum, dici ait: Unde etiam in Graeco Ius, et Iustum eodem vocabulo δίκαιον exprimitur. Cuius vocabuli ethymologia Ius proprie sonat, esse iustum per aequalitatem rei cum re. Nam, ut ait Philosophus 5. Eth. cap. 4. propterea appellatur ius δίκαιον, quia δίχα, idest bifariam divisum est, quasi dixeris bipartitum, quod autem bifariam dividitur, in partes dividitur aequales secundum rationem discretae quantitatis, quandoquidem dividitur in unum, et unum. Unde, et Iudex, ut ibidem ait Aristoteles, quia iustum per aequalitatem rei cum re determinat, dicitur Bipartitor. Et hac ratione Iustitia dicitur AEquitas. Sic Proverb. 8. Mea est AEquitas, mea est Prudentia, mea est Fortitudo, ut observat S. Doct. ad cap. 8. Sapientiae.

¶ Hoc etiam sensu Ius usurpavit Aristoteles cap. 4. cum dixit: Ius, quod in commerciis est, esse aequum quoddam constans proportione Arithmetica; id autem ius est, quod est in distributionibus constare, dixerat cap. 3. proportione Geometrica.

¶ Laborant moderni in hoc iure, quod est obiectum Iustitiae, enucleando; et ut video, rem observat Mastrius Tom. 2. disp. 7. num. 163. dicens, esse Illud, quod dominium constituit, quod duplex est, Iurisdictionis, et Proprietatis. Hoc autem dominium definitur a Iuristis: Facultas utendi re pro libito, citra iniuriam alterius. In qua definitione ait cum Hurtado disp. 12. de Incarn. sect. 3. committi circulum; nam etiam definiendo iniuriam, aiunt, esse usum rei contra ius, et voluntatem Domini. Sic autem Ius per Iniuriam, et haec per Ius definitur, quod est circulum obire contra Aristotelem 5. Metaph. cap. 15. Hinc Cardinalis Lugo disp. 1. de Iustitia, et disp. 3. de Incarn. sect. 2. num. 42. docet, hoc ius, quod est obiectum Iustitiae, nihil aliud esse, quam praelationem quandam moralem, qua hic homo moraliter praefertur aliis in usu huius rei, ratione peculiaris connexionis, quam res habet cum eo. Quam explicationem complectitur etiam Bellutus disp. 7. de Incarn. quaest 6. art. 1. et Mastrius num. 164. Addit tamen, hanc praelationem explicandam, ex quo capite oriatur, puta ex dispositione legum, vel natura rei. Sic a priori explicatur.

¶ Ego vero, novum hoc inventum ponderans, invenio, omnes hos in eundem circulum relabi; nam Praelatio in usu rei, est effectus iuris. Ideo enim praefertur quisque in usu rei, puta domus, vestis, etc. quia habet ad eam prae caeteris ius, atque adeo Ius est fons, et causa illius praelationis, et propterea non exprimitur ius a priori. Rursus ergo si quaeras originem illius praelationis, sumenda est a priori ex iure; et ideo in circuitu ambulant.

¶ Tannerys itaque disp. 4. quaest. 1. dub. 2. n. 8. ait, Ius in re per modum dominii vix posse aliquo communi conceptu explicari, cum sit analogum proportionalitatis ad sua inferiora, qualia sunt dominium Iurisdictionis, et Proprietatis, de quibus agam Disputationibus de Furto, et Rapina.

¶ His praelibatis iam constat, Iustitiae, de qua agimus, obiectum esse Ius, idest, pro ut dicit Iustum per aequalem aequalitatem.

¶ Probatur primo ex Iustitiae definitione; quae per huiusmodi Ius definitur, tanquam per proprium obiectum. Sic Aristoteles 5. Eth. cap. 1. Videmus, omnes huiusmodi habitum appellari Iustitiam solere; ex quo ad agendas res iustas homines idonei efficiuntur. Et cap 5. Iustitia est, qua iustus dicitur iusti operator ex electione. Ubi iustum accipit pro aequali.

¶ Iurisperiti etiam verbis Ulpiani l. Iustitia, ff. de Iustitia, et Iure, Sic definiunt Iustitiam: Iustitia est constans, et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi. Quam definitionem ponit etiam D. Thom. quaest. 58. art 1. et D Bonav. 3. p. Centil. sect. 44. ubi eam Magistrorum esse asserit.

¶ Sic etiam D. Ambrosius lib. 1. de offic. cap. 24. ait: Iustitia suum cuique ius tribuit, alienum non vendicat, utilitatem propriam negligit, et communem aequitatem custodiat. Et D. August. lib. 19. de civit. cap. 21. Non est (ait) ius, ubi nulla iustitia est: Iustitia porro ea virtus est, quae sua nique distribuit. Sic refert etiam D. Bonav. loco citato.

¶ Probatur secundo a D. Bonav. in Diaeta, tit. 5. cap. 8. Illud est obiectum Iustitiae, quod constituit virtutem, in medio constantem, non declinantem ad extrema vitiosa per excessum, et defectum: Tale est ius, seu iustum: Ergo. Maior est Aristotelis 2. Eth. cap. 6. Minor probatur; Nam tunc peccatur contra iustitiam, quando plus, minusve datur, quam debetur. Medium autem est aequum, ut ostendit Aristoteles 5. Eth. cap. 3. et 4. apud D. Bonav. loc. cit. Dicit. Sic cap. 4. ait: Unde cum altercantur homines, ad iudicem confugiunt, etc. et quaerunt iudicem medium, et vocant nonnulli mediatorem, quasi si medium fuerint consecuti, ius quoque ipsum sint consecuturi. Ius igitur medium quoddam est, si quidem et iudex medium est; Iudex autem ad aequalitatem redigit; et quemadmodum, si linea in duas inaequalis partes divisa sit, illud, quo maior pars dimidium excedit, ab ea aufert, et adiungit minori.

¶ Id explicat S. Doct. eleganti exemplo Astronomico: Sicut enim ait stella Polaris vicina polo, parvo gyro motu diurno circa Polum fertur; ita tamen, ut a medio non recedat seu a polo mundi; sic et Iustitia creata gyrat proxime circa immobilem Dei Iustitiam: Et sicut non declinans servat rectitudinem motus diurni; ita ut linea AEquatoris in medio sua circulatione describat Summum circulum, ideo non sinit stellas gyrantes declinare a dextris, vel sinistris, sive ad Austrum, sive ad Aquilonem; cum tamen immenso 1017. Millionum milliarium feratur; sic et Iustitia, servans lineam aequatoriam aequitatis, res varias a primo mobili raptas, ab Oriente in Occasum non sinit declinari, aut ad dexteram excessus, aut ad sinistram defectus, dando plus uni; et alteri auferendo.

Ex his deducit S. Doct. in 3. dist. 33. dub. 1. et 5. p. Brevil. cap. 4. cum D. Thom. apud Caietanum art. 1. et Valentiam p. 1. in fine. Et Sotum lib. 3. de Iustitia, quaest. 1. art. 1. differentiam inter iustitiam, et alias virtutes morales; nam Iustitia secundum propriam sui rationem facit rectum in ordine ad alterum; aliae vero tantum in ordine ad se. Propterea D. Ambrosius lib. 1. offic. cap. 28. ait, Iustitiam aliis potius natam esse, quam sibi. Sic et Cicero lib. 2. de Republica, et Seneca epist. 77. ut docet S. Doct. in Pharetra, lib. 1. cap. 42.

COLLIGITUR etiam, medium Iustitiae esse medium rei, etiam sine comparatione vel ad ipsum operantem; aliarum vero virtutum, quae circa passiones proprias versantur, et non circa alterum, nullo modo consistit in medio sine comparatione ad ipsum operantem. Est autem illa aequalitas illud ipsum ius, quod dicitur aequum inter nimium, et paucum, ut ait Aristoteles 5. Eth. cap. 4.

Hoc adhuc exemplo illo Seraphici elucet: Sicut enim nullo cogitante polus est, super quem movetur coelum, et stella polaris; quae suo circulo parvulo diurno descripto circa polum rectum servant motum utriusque Hemisphaerii per lineam AEquatoris, servata utrinque Mathematice utrique Hemisphaerio substantia caeli; ita et Iustitia ante omnem cogitationem, et ante omnem suam operationem habet obiectum illud tantum, et tantum servandum, quod in aliis virtutibus moralibus non reperitur.

HINC etiam est, ut in Disputatione de Iustitia prius agatur de obiecto eius; deinde de Virtute, quia obiectum supponitur ante virtutem; non sic in aliis virtutibus moralibus. Vide Valentiam in fine puncti.

OPORTET autem observare, Ius, quod est obiectum Iustitiae, duo includere; Primum, ut sit debitum: Secundum, quod sit aequale.

QUATENUS est debitum, potest esse vel debitum Legale ex vi alicuius Legis, vel singulare, ortum ex aliquo pacto, vel conventione aliquorum, quale est inter ementem, et vendentem.

SECUNDO dividitur Ius, ut est debitum, in Ius naturale, et Ius humanum. Debitum primi generis est ortum ex lege naturae, puta, ut si mutuum das modium tritici; et modium ille tibi reddat. Hoc vero triplex distinguitur a D. Bonav. in 4. dist. 33. quaest. 1. Primum dicitur, quod in lege, et Evangelio continetur, et hoc dicitur Ius naturale communiter. Secundum est proprium, et definitur initio Decretorum: Ius naturale est, quod est commune omnium nationum; et hoc ius est, quod dictat ratio. Tertium propriissimum, quod natura docuit omnia animalia.

Debitum ex lege humana est, quod statutum est aliqua lege humana, ut inter res aliquas venales, et pretium illud, quod humana lege, taxatur, sit solum pretium.

Ex altero vero capite, quatenus est aliquid iustum, et aequale; Dividitur primo ab Aristotele lib. 5. Eth. cap. 3. et 4. in Ius, seu aequale Geometricum; et Arithmeticum. AEquale Geometricum, quod est secundum proportionem, servatur in distributione bonorum communium in eos, qui sint membra communitatis, ut ea proportione, qua unus alterum meritis superat, eadem plus de bonis communitatis recipiat. Ius autem per aequalitatem Arithmeticam exerceri ait Aristoteles, tum in commutationibus, quae voluntarie fiunt inter homines, ut in emptione, venditione, mutatione, etc. tum in compensandis, sive emendandis commerciis hominum involuntariis, iisque sine clandestinis, ut furto, adulterio, veneficio, lenocinio, servorum seductione, doloso homicidio, falso testimonio, etc. sive manifeste violentis, ut flagellatione, captivitate, caede, rapina, mutilatione, convitio, contumelia, etc. quae exempla affert Philosophus illo cap. 2. ac per hanc distingvuntur duae species Iustitiae proprie dictae, scilicet Distributiva, et Commutativa, quas late exposui p. 1. Tract. 1. disput. 19. quaest. 1. et 2.

SECUNDO dividitur Ius, quatenus aequale, in Ius, seu iustum simpliciter, et Ius secundum quid. Ius simpliciter est, quod omnino est aequale, seu per quod exaequantur illi, inter quos est; et quia aequalitas est inter distinctos, ideo hoc aequale est inter illos, quorum alter non est pars alterius, ut inter duos cives, et dicitur Ius Politicum. Ius secundum quid aequale, est inter eos, quorum unus est pars alterius, ut inter Patrem, et filium, qui est pars Patris, quippe ex eius semine, ut docet Aristoteles 8. Eth. cap. 12. Sic inter Dominum, et servum, qui est aliquid Domini, puta instrumentum eius, et pars in bonis, ut docet Aristoteles 1. Polit. cap. 3. Tale est etiam inter Maritum, et Uxorem, ut ait Aristoteles, eo quod quicumque coniugum est alterius, ut colligitur ex Philosopho 6. Eth. cap. 5. et magis ex Matth. 19. Ephes. 5. Sunt enim una caro, et propterea id ius vocatur a D. Thoma hic, art. 4. Oeconomicum, et intercedit aliquod dominium in corpora, et aliqua alia, ut docet D. Bonav. in 4. dist. 41. quaest. ult. Tale ius improprium videtur etiam inter civem, et communitatem, cuius ille est pars.

ALTERCANTUR: An hoc ius improprium, sit etiam ex parte patris ad filium, cum pater non sit pars filii. Respondent assertive Caietanus art. 4. Valentia punct. 2. nam quidquid pertinet ad totum, pertinet etiam ad partem. Hinc fit, ut, quod filius tribuit patri, tribuat etiam sibi ipsi.

DUBITANT ETIAM: An filius, etiam emancipatus, debeat includi sub hoc iure improprio. Respondetur, includi ex ratione supra facta, quia esse partem Patris advenit ei ex generatione, quae semper conservat filios, ut sint quasi alteri Patres, ut loquitur Aristoteles 8. Eth. cap. 11.

Quid sit IUSTITIA.

VARIAS Iustitiae definitiones variis in locis affert D. Bonav. in 3. dist. 33. dub. 1. litt. et 3. p. Centil. sect. 44. In Dieta tit. 5. cap. 8. et ad 3. et 20. Lucae et lib. 2. Pharetrae, cap. 42.

PRIMA habetur ex Tullio in primo Rhet. Iustitia est habitus animi, communi utilitati servata, suam unicuique tribuens dignitatem.

SECUNDA in Macrobio: Iustitia est unicuique servare quod suum est.

TERTIA ex D. August. de lib. arb. Iustitiam quid dicam esse, nisi virtutem, qua sua cuique tribuuntur. Et lib. 19. de civitate, cap. 21. Iustitia, est virtus, quae sua cuique distribuit. Eandem habet D. Bernardus serm. 3. in adventu Domini, et Glossa Matth. 5. Alias definitiones retuli supra.

DEFINITIO autem magis recepta, quam esse Magistrorum, ait D. Bonav. est illa, quam habet Ulpianus, l. Iustitia, ff. de Iustitia, et iure: Iustitia est constans, et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi. Hanc approbat D. Thom. quaest. 58. art. 1. et communiter Doctores.

Dicitur Voluntas, non formaliter, sed causaliter, quasi dicat: Iustitia est habitus, qui efficit actum voluntarium, et ex electione; est enim de ratione virtutis, ut sit actus voluntarius, ut docet Aristot. lib. 2. Eth. cap. 4. et proprium est Iustitiae rectificare voluntatem in ordine ad ius alterius, ut docet D. Bonav. 3. p. Brevil. cap. 4.

DICITUR constans, et perpetua, quia Iustitia habet actum firmum, et stabilem, quod est operari constanter, et immobiliter, ut operatur virtus, ex Aristotele 2. Eth. cap. 4. D. Thom. ad 4. et D. Bonav. in Diaeta, tit. 5. cap. 31. ubi idco Iustitiam stellae polari comparat. Per Ius intelligitur iustum, secundum aequalitatem, ut explicui quaest. 1. Per particulam suum significatur id, quod cuique secundum leges est debitum, ut explicat D. Bonav. locis adductis, D. Th. art. 11. Per extremum verbum tribuendi intelligitur non solum actus ipse tribuendi ius suum cuique, secundum formam rectae distributionis, aut commutationis; sed etiam omissione iniuriae; siquidem eiusdem virtutis est facere bonum in materia propria, et omittere malum contrarium, ut ait Ulpianus statim post hanc definitionem. Quare non recte Buridanus hanc definitionem carpit, quasi non ponat adaequatum obiectum Iustitiae, quod includit etiam non laedere.

IUSTITIA secundum rationem abstractam, ut in ordine ad alterum perficit, duplex est, Ita Aristot. 5. Eth. cap. 1. et 2. Altera particularis, quae perficit hominem in ordine ad alterum particularem, puta venditorem in ordine ad emptorem. Altera perficit hominem in ordine ad alterum, non per se primo, ut particularis est, sed in ordine ad illum, ut est pars communitatis, et dicitur Legalis; nam Leges praecipiunt, quae ad bonum commune spectant.

IUSTITIA quidem particularis, absque controversia, specialis est virtus, ut ait D. Thom. art. 7. D. Bonav. in 3. dist. 33. quaest. 2.

PROBATUR a D. Bonau. ad caput citatum Sapientiae, et in Diaeta salutis, tit. 5. cap. 8. ex illis verbis: Sobrietatem enim, et prudentiam, docet et Virtutem, et Iustitiam, ut explicui quaest. 1. Deinde affert in illo Commentario id Prov. 8. Mea est AEquitas, mea est Prudentia, mea est Fortitudo.

DEINDE probatur a S. Doct. in Pharetra, lib. 2. cap. 42. ex Patribus supra relatis.

PROBATUR tertio rationibus a D. Bonav. in 3. distinct. 33. quaest. 2. et dub. 1. et aliis locis supra adductis.

PRIMA ratio sumitur ex potentia, quam perficit; nam Prudentia dirigit rationalem, Temperantia concupiscibilem, Fortitudo irascibilem; Iustitia vero omnes ad aequale tribuendum. Elegantem vero hac de re similitudinem affert in Diaeta, tit. 5. cap. 31. Sicuti enim Deus, in mundo Megacosmo: Omnia disposuit in numero, pondere, et mensura, ut dicitur Sap. 11. ita Iustitia in hoc Microcosmo omnia disponit in numero, pondere, et mensura, commutationibus, et distributionibus. Unde lepido schemate eam nomine DEAE decorat, cui dixit David Psalm. 4. Sacrificate Sacrificium iustitiae, idest agite actus iustos, ut exponit etiam Valentia punct. 1. et ad cap. 1. Sap. in ea verba: Diligite iustitiam, qui iudicatis terram, ait ex D. Anselmo: Diligite iustitiam, ut Deo conformemini, quia iustus Dominus, et iustitias dilexit. Diligite (ait S. Bonav.) iustitiam increatam, quae est rectitudo divinae voluntatis; et creatam, quae est rectitudo humanae. Sic exponit illud: Beati, qui esuriunt, et sitiunt iustitiam, cum D. Ambrosio lib. 5. in Lucam, ubi Iustitiam cum aliis Cardinalibus adnumerat. Sic et D. August. lib. de moribus Ecclesiae, cap. 15. apud D. Bonau. in Centiloq. loco citato.

SECUNDA ratio S. Doct. sumitur ex actibus, a quibus diversi agnoscuntur esse habitus; nam actus Iustitiae est, ut dixi quaest. 1. reddere cuique suum ius, seu aequum, et debitum, modis expressis quaest. 2. Hoc autem non convenit aliis virtutibus.

TERTIA ratio S. Doct. sumitur ex obiecto; nam ab eo actus discernuntur, sicut habitus ex actibus. Ea est specialis virtus, quae versatur circa obiectum peculiariter laudabile, et difficile, ut est in confesso apud omnes: Talis est Iustitia particularis, cum versetur circa aequale debitum, ad alterum, circa quod non versantur aliae virtutes: Ergo. Hac ratione utitur etiam Valentia puncto 2.

QUARTA ratio S. Doct. sumitur a contrario. Nam, si quis inique se gerat erga particularem alterum, v. g. eripiendo ei aliquid, etc. committit speciale vitium, ob quod est dignus speciali vituperio, etiamsi ex nullo alio vitio id committat: Ergo recte, et aeque se gerere erga alterum, est virtus specialis. Haec est ratio Aristot. 5. Eth. cap. 2. quam Valentia loc. cit. sequitur.

QUINTA ratio D. Bonav. sumitur ex medietatibus virtutum; nam cum hae virtutes in medio consistant, illa virtus erit specialis, quae habet medietatem specialem: Talis est Iustitia, quae stat inter nimium, excedens; et parum, detrahens de aequo, et debito. Hanc autem medietatem caeterae virtutes morales non servant, ut omnes agnoscunt.

QUOAD Iustitiam legalem certum est, eam esse virtutem generalem, quatenus versatur in omni materia virtutum moralium. Sicuti enim Leges in omni materia praescribunt ea, quae ad bonum commune conducunt, ut docet Aristot. 5. Eth. cap. 1. ita Iustitia legalis perficit hominem, ut recte, et iuste se gerat erga communitatem in omni materia moralium virtutum.

CONTROVERSUM est autem: An Iustitia Legalis non modo ex materia sit generalis, sed etiam ex sua ratione formali.

BURIDANUS 5. Eth. quaest. 4. existimat, Iustitiam Legalem esse quamcumque virtutem, ut operatur propter bonum commune, et ita Temperantia, ut dirigit ad valetudinem ob proprium commodum, dicitur temperantia, ut autem dirigit in bonum commune Reipub. vocatur Potentia; Quatenus vero possit servire Reipub. militando, etc. est Iustitia.

Contraria tamen sententia est S. Bonau. supra, D. Thom. art. 6. quem sequuntur Valentia punct. 2. Soto lib. 3. de Iustitia, quaest. 2. art. 5. et alii communiter apud Mastrium in 3. disp. 7. num. 189.

ASSERO cum hac sententia, Iustitiam legalem non esse virtutem generalem.

PROBATUR primo ex Aristot. 5. Eth. cap. 1. ubi specialia illi dat Encomia, quibus specialis virtus comprobatur, quae elogia collegit S. Doct. in Diaeta, titulo 5. cap. ultimo. Sic eam virtutem perfectam, atque praestantissimam acclamat, eamque stellae comparat.

Sic etiam S. Doct. comparat eam viae rectae, quae neque ad dextram declinet, neque ad sinistram, et huic applicat illud Psalm. 106. Deduxit eos in viam rectam, nempe, ut ad bravium aeternum pervenirent.

DEINDE comparat eam rectae Regulae, quae est mensura rerum: Sicut enim Regula omnia mensuramus, et omnia aeque partimur, ita etiam Iustitia. Et sicut regula Astronomica per lineam Fiduciae mensurat altitudinem poli super locum habitationis, Clima, etc. ita etiam Iustitia terrae, civitatis integrum statum metitur, ut omnibus debitum tribuatur.

TERTIO comparat eam rectae Lineae. Sicut enim linea recta est pulcherrima linearum, ut ait Philosophus, adductus quaest. 1.: sic etiam Iustitiae rectitudo facit hominem pulcherrimum in intentione, et conversatione. Sicut etiam statura humani corporis est pulcherrima, quia recta ad caelum. Sic statura cordis est speciosissima, cum per Iustitiam est erecta ad Deum. Unde Cant. 7. Statura tua assimilata est Palmae.

DEINDE eam comparat Gemmae, insitae auro. Virtutes enim Cardinales quatuor gemmas ait in aureo Diademate. In anteriori parte, seu in fronte est Prudentia, cuius est videre non modo praesentia, sed etiam futura. In dextera est Temperantia, quia haec facit hominem iustum in dextra prosperitatis; Fortitudo in sinistra adversitatis. Iustitia vero in posteriori parte, sicut Episcopus in processione, sicut Rex in fine aciei, sicut Gubernator in cauda navis, sicut Sententia iusta profertur in fine causae, et sicut in fine certaminis datur victori Corona triumphalis. Unde ab ista tanquam a principali denominatur Corona. Sic Apostolus prima Timot. 4. Reposita est mihi corona iustitiae. Aurifex, in cuius Fucina fabricatur haec pretiosa corona, est Sapientia, de qua Sap. 8. Comparat deinde eam Stellae polari, et Deo, ut supra ostendi. Vide S. Doctorem eximie eloquentem.

PROBATUR secundo ratione D. Bonau. locis fere omnibus adductis, quia in actu Iustitiae Legalis est specialis laus, et difficultas. Ergo. Probatur consequentia ex Aristotele 2. Eth. cap. 6. et 7. Antecedens est Aristotelis 5. Eth. cap. 1. et 3. Politic. cap. 3.

Hic possunt applicari etiam argumenta, primo posita.

OBIICIES cum Buridano. Omnes Virtutes operantur secundum rectitudinem, et in ordine ad bonum publicum; alioqui possent virtutes esse non rectae.

RESPONDet Valentia ex D. Bonavent. in 3. dist. 33. quaest. 2. ad 2. et 4. omnes quidem virtutes habere suam propriam rectitudinem, et mediocritatem, declinantem ab extremis; attamen singulae habent suas singulares rectitudines, e quibus Iustitia facit rectum secundum omnes circumstantias, prout ordinatur ad alterum, et hoc competit Iustitiae, non aliis virtutibus.

CERTUM est primo, Iustitiam non esse in intellectu; non enim quisquam iustus censetur, quia cognoscat, quod iustum est; sed quia iustum eligat, ut monent D. Thom. et D. Bonau. hic.

CERTUM est secundo, Iustitiam esse in aliquo appetitu hominis; nam cum virtus sit in ea potentia, a qua proxime elicitur virtutis actus; et Iustitia non sit in intellectu; reliquum est, ut sit in alia potentia, quae sit principium proximum actus boni, et iusti, ut distinguitur ab actu intellectus, et includit electionem obiecti iusti, aut est ipsa electio talis obiecti. Tale autem principium est appetitus aliquis, ut afferunt SS. Doctores, et cum eis Caietanus art. 4. et Valentia disp. 5. quaest. 2. punct. 4.

CERTUM est tertio, Iustitiam esse in appetitu rationali, idest voluntate, ut docet e communi consensu Aristot. 5. Eth. cap. 1. et 5. et ex Ulpiano l. Iustitia, ff. de Iustitia, et iure, definiente Iustitiam: Est voluntas constans ius suum cuique tribuendi, ut docet D. Bonau. locis allegatis, quaest. 2.

CONTROVERSUM est autem: An sit constituenda in appetitu sensitivo quaedam Iustitia circa bonum alienum, quae, licet re ipsa a Iustitia, quae est in voluntate, sit distincta; tamen in nomine, et in materia cum ea conveniat.

PARUULA autem est de hoc controversia; nam communiter omnes eam ponunt in appetitu rationali, nempe in Voluntate, ut monet D. Bonau. solus vero Buridanus non modo Fortitudinem, et Temperantiam, sed etiam Iustitiam in appetitu sensitivo ponit.

IGITUR communis sententia est D: Bonau. hic, D. Thom. art. 4. quos alii omnes sequuntur, ut ait Sotus lib. 3. de Iustitia, quaest. 2. art. 4. Valentia disp. 5. quaest. 2. punct. 4. Tannerus disp. 4. quaest. 2. dub. 1. numero 7. qui tamen omnino reclamat.

PROBATUR a D. Bonau. primo ex D. August. lib. 1. Solil. cap. 6. ubi ait: Virtus est ratio recta, perducens in finem. Quae praedicatio est causalis, sive materialis.

SECUNDO: Virtus est principium merendi, et operis meritorii, ac laudabilis: Ergo circa illam potentiam habet esse, circa cuius actum consistit laus, et meritum: Sed talis est appetitus rationalis: Ergo.

TERTIO. In eo subiecto est virtus, in quo anima habet imaginem Dei, cum virtutes caeterae habeant ortum a gratia, cuius homo est capax, quatenus est imago: Sed non est Imago, nisi per potentiam rationalem: Ergo. Maior est D. August. 14. de Trinitate, cap. 8. et 15.

QUARTA ratio singulariter probat de Iustitia: Ille habitus, qui consistit in propria electione boni, et fuga mali, est in appetitu rationali. Talis est Iustitia: Ergo. Maior probatur, quia electio dicit selectionem alicuius, vel aliquorum, post comparationem cum aliis factam. Ideo Cant. dicitur: Dilectus meus candidus, etc. electus ex millibus, comparatio autem plurium, et electio alicuius ex illis, includit saltem virtute discursum. Minor probatur; nam Iustitiae obiectum est aequalitas cum altero, quatenus refugit extrema, idest, Nimium, seu excedens; et Parum, deficiens ab aequo, quod servanda est proportione cum altero, ut alienum donum est.

Hanc autem rationem formalem non percipit sensus. Hac ratione utuntur etiam D. Thom. et Thomistae, atque Valentia loco citato.

QUINTA ratio. Virtus est in genere boni honesti, ut ait Tullius lib. 2. de Invent. et de off. non raro. Bonum autem honestum est obiectum solius appetitus rationalis; nam sensus solum bonum commodum aspicit: Ergo.

RESPONSIONES adversantium his argumentis, quatenus de omni virtute probant, retuli, et repuli prima secundae Tract. 2. disput. 2. quaest. 9. ¶

An IUSTITIA sit Virtutum moralium praestantissima.

VIDETUR S. Doct. in Diaeta, tit. 5. cap. 8. hanc prae caeteris nobilissimam ponere. Ideo eam regulae, lineae, semitae rectae comparat; Stellae polari assimilat; gemmam pretiosissimam inter caeteras acclamat. Est Aristotelis 5. Eth. cap. 3. et Scoti in 4. dist. 49. quaest. 4. post litt. L. Mastrii. disp. 7. quaest. 8.

Primo quidem Iustitia legalis perfectior videtur omnibus moralibus, quia habet pro obiecto bonum commune, et tanquam superior, et universalior imperat omnibus moralibus virtutibus, referendo ad bonum commune omnia eorum obiecta. Ideo eam Aristot. 5. Eth. cap. 1. Stellae praefulgidae comparat, et D. Bonav. in Diaeta, tit. 5. cap. ultimo rectae Regulae, Mensurae, Lineae, Polari stellae, etc. ut dixi quaest. 3.

SECUNDO Iustitia particularis non est simpliciter perfectior caeteris omnibus virtutibus, quae sunt ad alterum; nam Misericordia videtur perfectior. Similiter Pietas, et multo magis Religio, quae respicit proxime Deum infinitum, tanquam obiectum, cui debitus est cultus exhibitus, non ut obiectum Quod virtutum Theologicarum. Et sane nobilissima est inter virtutes, quae circa bonum proprium versantur.

RATIO est, quia, ut docet D. Thom. art. cit. bonum alterius continetur in quadam diffusione, in qua maxime resplendet ratio bonitatis, ut docet Aristoteles primo Rhet. cap. 9.

Deinde obiectum Iustitiae ad bonum commune maxime conducit Societatis humanae, ut ait Cicero lib. 1. offic. et Aristot. 5. Eth. cap. 5.

OBIICIES cum Buridano post Scotum in 3. dist. 27. quaest. 1. virtutes, quae versantur circa bonum proprium, sunt magis secundum inclinationem Naturae, et Charitatis.

RESPONDETUR, Iustitiam legalem esse magis secundum inclinationem, quia est ad bonum commune; particularem vero alias praecellentias habere, quae hinc praepondent, ut dixi prima secundae, Tract. 2. disp. 2. quaest. 12. Deinde Virtutes, quae circa bonum proprium ad moderandas passiones versantur, sicuti Fortitudo, Temperantia, et aliae his adnexae, non habent obiectum adeo rationale, sed magis sensibile, ut ait D. Thom. et Valentia puncto 5.

Non repetam Iustitiae praecellentias, indicatas quaest. 3. ex D. Bonau. in Diaeta, quas iterum prosequitur S. Doct. ad Psal. 18. in ea verba: Utinam dirigantur viae meae, etc.

Quale peccatum sit INIUSTITIA, et quomodo committatur.

QUOT modis dicitur Iustitia, relatis quaest. 1. tot modis dicitur Iniustitia opposita, iuxta regulam oppositorum, apud Aristotelem 5. Ethic. cap. 1.

Ideo iniustitia primo significat omnem iniquitatem, ut accipitur prima Ioan. 3. et notat Valentia quaest. 3. punct. 1. Haec igitur opponitur iustitiae generali, quae facit sanctum. De hac in Psalm. 91. Dispergentur omnes filii iniquitatis: Mox ponit antithesim Iustus ut palma florebit. Haec iniustitia omnia peccata complectitur, siue ex suggestione, siue ex propria voluntate, siue ex consuetudine, quaecumque sint cordis, oris, et operis; ut observat S. Doct. ad eum Psal. et sicut omnis declinatio a malo, et prosecutio boni est iustitia, ut dicitur Psalm. 33. Declina a malo, et fac bonum, etc. Oculi Domini super Iustos, ita omnis prosecutio mali, et fuga a bono debito, est iniustitia, ut monet S. Doct. serm. 18. Hexaëmeronis.

Aliam iniustitiam ibi adducit S. Doct. quae est imperfectio in virtutibus. Talis est eorum, qui saepe cadunt: Septies in die cadit iustus. Proverb. 24. e contra, aliqui iusti perfecti sunt, qui rarius cadunt, de quibus Proverb. 12. Non contristabit iustum, quidquid ei acciderit. Et cap. 28. Iustus quasi Leo confidens, absque terrore erit. Hanc perfectionem iustitiae docet Eccles. 4. Pro iustitia agonizare usque ad mortem, et Matth. 5. Beati, qui esuriunt, et sitiunt iustitiam. Vide S. Doctorem.

Ideo iustitiam in tribus ponit Psalm. 33. In declinatione a malo; electione boni; et profectu in bono, ut notat S. Doct. loco supra citato, et ad Psal. 110.

PRAECIPUE vero Iniustitia generalis est quaelibet Legum transgressio, sicuti iustus est, qui legem observat: Talis dicitur Simeon, Lucae 2. Homo iustus. Et Zacharias cum Elisabeth: Erant iusti ambo, incedentes in omnibus mandatis, et iustificationibus Domini sine querela. Et Noë Genes. 6. Iustus in generationibus suis; ad omnia mandata Dei scilicet, ut dicitur Psal. 118. Ad omnia mandata tua dirigebar; omnem viam iniquam odio habui. Quicumque enim totam Legem servaverit; offendat autem in uno, factus est omnium reus, ut dicitur Iacobi 2. et prosequitur S. Doct. in cap. 1. Lucae.

PROPRIE vero magis Iniustitia est vitium, et peccatum, oppositum iustitiae legali, quae est virtus dirigens ad bonum commune: Hanc D. Thom. vocat art. 1. illegalem, quae est speciale peccatum, si ex contemptu boni communis, et ex certa intentione faciendi contra illud committatur, ut docet D. Thom. loc. cit. Sotus lib. 3. de Iustitia, quaest. 3. art. 1. ad 1. Valentia quaest. 3. punct. 1. Alioqui non erit distinctum peccatum ab iis, quae committantur contra virtutes eas, quarum actus sunt exercendi ex imperio iustitiae legalis; sed erit communis conditio huiusmodi peccatorum, et quasi commune peccatum, ut appellant Sotus, et Valentia, et dixi disputat. 22. quaest. 1.

PROPRIISSIME vero significat vitium, et peccatum peculiare, oppositum aequalitati debitae unius ad alterum, quam Iustitia tuetur particularis. Haec autem iniustitia est mortalis ex genere, ut docet D. Thom. art. 4. etsi possit esse veniale ob materiae parvitatem, vel ob imperfectionem actus non satis deliberati, vel non satis voluntarii, ut ob ignorantiam leviter culpabilem, ut docet D. Thom. arti. citat. et latius D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2.

DIVIDITUR autem Iniustitia huiusmodi in varias species subalternas, nempe primo in Iniustitiam, contra Iustitiam distributivam, et Iniustitiam, contra Commutativam. Deinde in varias species iniustitiae contra Commutativam pro diversis valde modis, quibus contra eam delinqui potest, quos recenset, atque explicat S. Doct. loco adducto, et cum Aristotele recensui quaest. 1. et propriis locis explicabo.

An Iudicium sit IUSTITIAE actus.

IUDICII significatus varios habes in Navarro supra Rubricam de Iudiciis, et Valentiam disp. 5. quaest. 4. puncto primo.

MULTA significat nomen Iudicii. Primo significat definitionem eius, quod est Iustum, et aequum inter aliquos, connotans simul quandam potestatem compellendi partes ad executionem iuris definiti. Tale iudicium est sententia iudicis. Unde ille dicitur Iudex, cuius est secundum iura iudicare, quod in Graeco est δίκαιος a δικάζω, ut notat Valentia cum D. Bonav. in 1. dist. 45. parte 1. dub. 1. litt. Ideo indico est ius dico.

SECUNDO per Metaphoram translatum est ad significandum id, quod a iudice est iudicatum, ut Ioan. 5. Procedent, qui fecerunt mala, in resurrectionem iudicii. Et prima Cor. 11. Iudicium sibi manducat, et bibit. Ideo praecipue condemnationem exprimit, ut indicat S. Doct. in 4. dist. 18. p. 1. dubio secundo.

TERTIO eodem modo significat etiam q-d-m spectantia ad iudicium, ut tribunal. Sic dividitur Iudicium in Saeculare, et Ecclesiasticum cap. Quanto, extra de Iudiciis.

QUARTO significat quamcumque intellectus definitionem, quo pacto ad Synesim, quae est pars Prudentiae potentialis, dicitur spectare, et debet esse regulatum ad veritatem, ut docet S. Doct. dist. 25. citata, secundo sent. dub. 1. Hoc autem duplex est, Speculativum, et Practicum, ut docet D. Bonav. in 2. dist. 23. quaest. 2. ad 2. et dist. 7. p. 2. quaest. 1. in corpore.

QUINTO significat eam intellectus sententiam, quae de alterius probitate fit, de quo Matth. 7. Nolite iudicare, et non iudicabimini.

HAEC autem Sententia est a voluntate imperante, cuius est iudicare. Ideo et liberum arbitrium definitur iudicium rationis, quia in actu libero, maxime iudicandi de alterius probitate intervenit ratio, et iudicium, seu decretum voluntatis, ut observat loc. cit. Secundi sent. S. Doctor.

OBSERVAT autem S. Doct. in 1. dist. 3. p. 1. quaest. 1. ad 4. iudicare de aliquo esse duplex. Primum discernendo, utrum sit, vel non sit; et hoc modo convenit iudicium omni intellectui cognoscenti respectu omnis obiecti. Secundum approbando, vel reprobando; et sic non iudicat de veritate, sed secundum ipsam de aliis, sicut ait D. August. de vera Religione, cap. 31. quod iudex non iudicat de lege, sed secundum ipsam iudicat de aliis, et hoc modo iudicans potentiam exercet, et Ius super iudicatum. Ideo hoc iudicium est reservatum Deo, non autem nobis concessum, ut ait Matth. loc. cit. et Paulus Galatas 6. Itaque nolite ante tempus iudicare, quoad usque veniat Dominus.

HOC fere pacto tria dicit Iudicium. Primo collationem meriti, vel demeriti ad praemium, aut poenam proprie. Secundo addit discussionem meritorum, et prolationem sententiae. Tertio appropriate dicitur ipsa condemnatio, ut advertit S. Doct. in 4. dist. 47. art. 1. quaest. 3. in resol. Ideo prohibemur iudicare, idest discussis meritis, et demeritis aliquem condemnare, etiam private, quia hoc ad iudicium Dei pertinet, ut docet S. Doct. ibi, et in Diaeta, tit. 9. in finem, adducens illud prima Corinth. 4. Quem locum elucidans S. Doct. in Appendice Diaetae Dom. 4. Advent. ait: Dicit Lex Imperatoris, cessat iunior potestas. Ideo Apostolus considerans adventum aeterni iudicis, reprimit dicens: Nolite, etc. et in speculo animae, cap. 1. postquam dixit: suspicio est mala opinio ex levibus causis, et hoc ex mala affectione invidiae procedit; et tunc habet rationem mortalis, alias autem non iudicatur mortalis; subdit: Iudicium perversum est, cum quis ad alium male affectus non solum malum suspicatur in ipso ex causis levibus, verum etiam definit in corde, vel ore sententialiter peccatum mortale committi ab aliquo, et hoc de suo genere est mortale, ex quacumque radice procedat. Unde Glossa super illud, prima Cor. 4. Nolite ante tempus iudicare ait: Suspiciones vitare non possumus, quia homines sumus; iudicium autem idest, sententias diffinitivas, cavere debemus. Hoc autem iudicium semper est nimis grave peccatum. Haec S. Bonav. et p. 3. Stimuli, cap. 8. apponit rationem, ob quam nobis vetita sint haec iudicia, ex Apostolo Rom. 14. Tu quis es, qui alienum servum iudicas, et iterum repetit: Nolite ante tempus iudicare, quoad usque veniat Dominus, nempe quia proximi non sunt nobis subiecti in foro conscientiae, sed Domino, et in Sacramento, Ipsius Ministris.

CAETERUM si Iudicium sit rectum, erit actus Iustitiae: Erit autem rectum, si statuatur aequalitas debita, tum a Iudice publico in Tribunali Fori, et ad damnationem; tum a quocumque in iudicio privato conscientiae, nempe cum practice iudicatur secundum id, quod nobis constat, non tamen ad condemnationem, ut monet S. Doct. opusc. de profectu Relig. cap. 1. Itaque, quod spectat ad statuendum verum, spectat ad prudentiam; quod vero ad stabiliendam aequalitatem in ordine ad famam proximi, ad quam unusquisque habet ius tuendi, erit actus Iustitiae, ut declarat Valentia loc. cit. Iudicium vero, quod a nobis potest privatim fieri de inexcusabili improbitate proximi, ad Prudentiam spectat, non ad Iustitiam, quia ad nos non pertinet ius dicere de aliorum omnium criminibus. Vide etiam Tannerum disp. 4. quaest. 3. dub. 1.

Qua ratione iustum sit Iudicis publicum Iudicium.

IN hac re primo certum est, inter Christianos posse esse Iudicia iusta, contra errorem Vualdensium, et Anabaptistarum, ut monet Tannerus disp. 4. quaest. 4. dub. 1.

PROBATUR

PROBATUR late a S. Doct. p. 2. de Eccles. Hier. cap. 2. ubi ostendit S. Doct. Iudices, et Principes esse debere similes Virtutibus supernis, ut recte possint iudicare. Plures affert hac de re Scripturas 1. Reg. 14. ubi de Rege Davide dicitur: Tu autem Domine mi Rex, es sicut Angelus Dei, qui nec benedictione, nec maledictione movetur. Ex quo deducit, Fortem esse debere Iudicem, ut recte iudicet. Ideo Eccles. 7. Noli quaerere fieri Iudex, nisi virtute valeas irrumpere iniquitates, ne forte expavescas faciem potentis. Sap. 6. Audite Reges, et Iudices, qui iudicatis terram, vobis data est Virtus ab Altissimo. Idem habetur Psalm. 2. in novo Testamento: Erudimini, qui iudicatis terram. Ideo Exodi 32. dantur regulae iudicandi fidelibus: Non accipies munera, etc. et Deuter. 16. Non accipies personam, neque munera, quia excaecant, etc. Secundo Paral. 19. Videte quid faciatis; non enim hominum exercetis iudicium, sed Dei. Isa. 1. Iudicate pupillo, subvenite oppresso.

SIC David 1. Reg. 30. iudicavit: Eruit David omnia, quae tulerant Amalecitae, nec defuit quidquam de spoliis: Sed omnia quaecumque rapuerant, retulit, et reduxit: Et 2. Reg. 22. Quem reddet in quadruplum, ubi a propheta sancto vocatur ad iudicandum. Et Salomon 3. Reg. 3. iudicavit, cum esset Sanctus, de illis duabus meretriculis super raptum pueri. Plurima alia e Scripturis affert S. Doct. in Bibliis pauperum cap. 50. etiam pro lege gratiae.

HAEC late prosequitur etiam ad cap. 6. Sap. in ea verba: Data est a Domino potestas vobis, et virtus ab Altissimo, qui interrogabit opera vestra, quoniam cum essetis ministri regni illius non recte iudicastis, nec custodistis legem iustitiae. Ubi affert illud Rom. 13. Non est potestas nisi a Deo, Ioan. 19. Non haberes potestatem adversum me ullam, nisi tibi datum esset desuper. Illud Isa. 1. Pupillo non iudicant, et causa viduae non ingreditur ad eos. Idem lamentatur Hierem. 5.

EASDEM authoritates late prosequitur S. Doct. ad id Ioan. 19. Non haberes potestatem etc. ubi in novo Testamento a Christo, et Apostolo Rom. 13. et a D. Petro, asseritur Iudiciaria potestas.

EADEM prosequitur serm. 22. Hexaëmer. ubi observat, promissum esse Isaiae primo: Restituam iudices tuos, ut fuerunt prius: Post haec vocaberis Civitas iusti, urbs fidelis Sion in iudicio redimetur, etc. Quo fit, ut iudicia erecta in testamento Veteri, non sint destructa in Novo, quoad potestatem.

IDEO et Paulus Caesarem appellavit, Act. 25. et 26. et ideo simul cum Petro hortabatur fideles, ut iudicio Principum starent, Rom. 13. Omnis anima potestatibus subdita sit sublimioribus, etc. Non enim sine causa gladium portat; Dei enim minister est: vindex in iram ei, qui male agit, ut ostendit S. Doctor in 2. dist. 44. art. 3. quaest. 1. et prima Petri, 2. Servi subditi estote dominis, non tantum bonis, sed etiam dyscolis, etc. Ideo prima Corinth. 6. Paulus iudicia laudat.

PROBATUR latius a S. Doct. in Hexaëmer. serm. 16. ex perpetuo usu Ecclesiae iam inde a temporibus Apostolorum; Nam D. Petrus condemnavit Ananiam, et Sapphiram Act. 5. et deinceps sequentibus saeculis fuere semper Ecclesiastica, et saecularia iudicia in Ecclesia, ut ostendit Tract. de Legibus, et p. 1. Tract. 1. Disputationibus Prooemialibus. Haec constant ex veteribus monumentis Conciliorum, historiarum, et Decretorum. Solum fuit constantissime cautum, ut Ecclesiastica iudicia apud Ecclesiasticos fierent, ut constat in Decretis; et saecularia iudicia apud fideles, si possent fieri, ut tradit Apostolus prima Corinth. 6.

PROBATUR tertio a S. Doct. in 2. dist. 44. art. 2. quaest. 1. ad 1. argumento solidissimo D. Petri prima cap. 2. ubi descripto statu sanctae libertatis novi testamenti, concludit: Subiecti igitur estote omni humanae creaturae propter Deum: sive Regi, quasi praecellenti: sive Ducibus, tanquam ab eo missis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum: quia sic est voluntas Dei. Hinc eruitur ratio, quam magnificat ad quartum argumentum quaest. sequentis, eaque utitur Valentia disp. 5. quaest 4 punct 2. Quod iure naturali est utile, et necessarium ad bonum Reip. non tollitur, sed stabilitur decretis Christianae Religionis; non enim Religio destruit, sed perficit ius naturae. At iudices, et iudicia sunt Christianae Reip. necessaria: Ergo. Minor probatur exemplo omnium nationum, et ex Dei ordinatione Deuter. 16. Iudices, et Magistratus constitues, ut iudicent populum. Deinde patet Minor: Nam si iudices, et iudicia non essent, quibus hominum lites terminarentur, et poenas delictis, et praemia recte exantlatis operibus politicis imponerent, maxima perturbatio, atque subversio videretur. Hac ratione latius utitur p. 2. de Ecclesiastica Hier. cap. 2. ut dicam infra.

NEC adversarii haeretici firmo nituntur fundamento.

OPPONENT enim id Matth. 5. Si quis voluerit tecum in iudicio contendere, et tunicam tollere, da ei et pallium.

RESPONDET S. Doct. ad hunc locum Lucae 6. non prohiberi iudicia; sed contentiones, et rixas, ac libidinem vindictae, ut ait S. August. epist. 5. Igitur in summa tenendum est (ait S. Doct.) quod non prohibetur correptio proximi, seu impeditio mali, vel punitio sceleris, perpetrati ab eo, qui potest, et debet praepedire, cuiusmodi est legis Minister; sed prohibetur, et cohibetur hic ulciscendi libido, et quantum ad manum, et quantum ad signum, et quantum ad animum. Eodem modo ait S. August. intelligendum id, quod ibidem dixit: Et qui te percusserit in una maxilla, praebe illi et alteram, et tamen ipse Ioan. 19. percutientem correxit, nec alteram praebuit maxillam: Similiter et Paulus Actorum 23. in maxilla ictus, respondit: Percutiet te Deus paries dealbate, et tamen animo patientissimus uterque fuit, ut observat S. Doct. loc. cit. ad locum Ioan. ex D. August. tract. 113. et epist. 5. quem vide. Sic respondet Valentia disp. 3. quaest. 16. punct. 1. col. 742. et disp. 5. quaest. 4. p. 2. et Tannerus loco citato.

OPPONUNT secundo id Matth. 7. Nolite iudicare, ut non iudicemini.

RESPONDET S. Doct. p. 1. Concil. sect. 10. ex D. August. lib. 2. de serm. Domini in monte, cap. 28. non prohiberi omne iudicium; sed temere assertum sine firma ratione. Idem censet D. Hilar. Can. 5. in Matth.

RESPONDET S. Doct. de septem Itineribus aeternitatis, Itinere primo, dist. 4. ex D. Hieronymo, doceri ordinem correctionis, ut primo nos ipsos iudicantes emendemus, eiicientes trabem de oculo nostro, antequam festucam in alterius aranea meditemur.

QUOD vero non damnet omne iudicium, habetur Ioan. 12. Nolite iudicare secundum faciem, sed iustum iudicium iudicate, ut observat ibi D. Bonavent.

OBIICIUNT etiam id prima Cor. 6. Frater cum fratre iudicio contendit: et hoc apud infideles? Iam quidem omnino delictum est in vobis, quod iudicia habetis inter vos.

RESPONDETUR, non damnari iudicium, ut dixi supra, imo institui; sed reprehendi indebitum. Quatuor autem conditiones ponunt Doctores, ut iudicium sit iustum, sic D. Thomas 2.2. quaest. 60. art. 1. et 6. D. Bonav. in 2. dist. 44. locis citatis, et lib. 1. Pharetra, cap. 45.

P R I M A est legitima authoritas, qualem habent Iudices ordinarii, aut Delegati, aut etiam Arbitri, qui iure gentium eam habent potestatem in eos, qui se illis ultro remittunt. Et talis esset etiam ille, qui speciali Dei iudicio, fungeretur eo munere, sicuti Phinees Numer. 25. occidit Madianitam, virumque Hebraeum, ut advertit S. Doct. in Bibliis pauperum, cap. 51.

Ex defectu huius conditionis dicitur Iudicium iniquum per usurpationem, ut ait D. Thom. art. 6. D. Bonau. 2. dist. 44. art. 2. quaest. 1.

F I E R I tamen potest, ut iudicium, alioqui iustum alicuius Tyranni, qui revera careat legitima potestate, obliget, si nimirum in pacifica possessione sit. Nam alias consistere pacificus Reipublicae status non posset, nisi dominanti in iis, quae iuste statuit, pareatur: Ita Valentia punct. 2. qui ait, ita sensisse ferri Victoriam, eaque est sententia D. Bonau. loc. cit. in corpore, et ad 2. ubi docet, Tyrannum, tametsi absque legitima potestate dominetur; atque adeo inique decernat ratione usurpationis, tamen esse audiendum, si iuste decernat, in vindictam malefactorum; laudem vero bonorum, ut dicitur prima Petri 2. atque adeo eius decreta esse iusta, eisque se subiicere esse iustum.

S E C V N D A conditio est, ut Iudicium sit conforme regulae Iustitiae, nempe, ut id, quod decernitur, iustum sit, etiamsi iudex non operetur ex virtute Iustitiae; sed vel politicae regulae, ne privetur, qualis erat Iudex ille Luc. 16. qui iustum sancivit tandem pro Vidua ex timore supplicii; ut observat Valentia post D. Bonau. ad eum locum. Ex defectu huius conditionis, dicitur Iudicium iniquum, neque in conscientia cogit, ut tradunt Innocentius, et Panormitanus in cap. Plerique, extra de immunitate Ecclesiae, Sylvest. verbo Sententia, quaest. 11. Sotus lib. 3. de Iustitia, quaest. 4. art. 2.

¶ T E R T I A conditio est debitus ordo iudicialis, citatio, audientia Rei, defensiones, etc.

Q V A R T A conditio, ut iudicet ex affectu Iustitiae. Ita omnes Interpretes D. Thomae quaest. 60. art. 2. Suarez 3. p. Tom. 5. disp. 4. sect. 7. Tannerus loco citato.

Adverte tamen, hanc conditionem non reddere iudicium invalidum, ut monent allegati. Ordo vero deficiens in essentialibus ipsum reddet nullum. Sed de hoc erit subdisputatio.

Q V I N T A conditio additur conformitas eius cum regulis Prudentiae. Ad hoc autem duas habere debet conditiones: altera, ut debita consideratione decernat; altera, ut non sit ex affectu pravo odii, vel alio affectu, seu munerum, etc.

¶ O P O R T E T etiam asserere, Iudicem non illico amittere potestatem, quia in mortali peccato iacet, contra Vuiclephum, cuius error damnatur in Concilio Constant. sess. 8.

P R O B A T V R late a S. Doct. in 2. dist. 44. ubi Petrus prima cap. 2. praecipit, obedire Dominis, etiam discolis. Iob 34. Regnare facit Hypocritam. Osee 13. Dabo eis Regem in furore meo. Ioan. 19. Non haberes potestatem, nisi tibi datum esset desuper. Horum exempla refert S. Doct. in Bibliis, cap. 102. Sic enim de Nabuchodonosore dicitur Danielis 4. Potestas tua in terminos universae terrae. Idem asseritur cap. 5. et Ieroboam 3. Reg. dedit Dominus regnum Israël, aliisque pravis, ut observat S. Doct. loco citato. Et Matth. 22. Reddite, quae sunt Caesaris, Caesari. Erat autem Tiberius impius, quod eleganter discurrit S. Doct. in serm. 5. Dom. 22. post Pentecosten.

R A T I O etiam est D. Bonavent. qua utitur Valentia, quia fundamentum iurisdictionis non est gratia Dei, sed voluntas eius in ordine ad gubernationem politicam, et saepe etiam ad poenam populorum, ut disserit in 2. dist. 44. art. 2.

E S T autem controversum: An iudicium iudicis reddatur mortaliter malum, eo quod feratur a iudice in peccato mortali constituto, et quidem temporibus S. Bonavent. plerique Theologi id tenebant, saltem de Iudicibus Ecclesiasticis, Alens. 3. p. quaest. 40. membr. 3. D. Thom. 4. dist. 19. quaest. 2. art. 2. Videtur suspicari D. Bonavent. in ea verba, Ioan. 8. Qui sine peccato est, mittat in eam lapidem, ubi periculum ait talibus iudicibus, magis vero in peccato publico degentibus, quia scandalizant populos, quos arguere debent, et a malo avocare.

E A M secuti sunt Paludanus 4. dist. 19. quaestione 3. artic. 3. Sylvester verbo, correctio fraterna, quaestione 16.

O P P O S I T A tamen sententia est communis: Ita D. Thom. hic, art. 2. ad 3. ubi priorem sententiam deseruit. Ita Caietanus, Sotus lib. 3. de Iustitia, quaest. 4. art. 2. Navar. in Comment. super Rubricam, de Iud. num. 42. Valentia disp. 5. quaest. 4. punct. 2. et est D. Bonau. loco citato.

A S S E R O cum D. Bonavent. esse aliquod in eo casu peccatum, non tamen statuo illud semper esse mortale, sed periculosum, ne in mortale ducat.

P R O B A T V R primo a S. Bonavent. loc. cit. ex illo Christi effato, Qui sine peccato est vestrum, mittat in eam lapidem, quem locum sic explicat Anselmus ibi, S. August. tract. 33. qui aiunt, eos indignos iudicandi mulierem afferi a Christo. Cum igitur tales iudices indigni sint, sequitur aliquo modo eos peccare, ut fatetur, ultro respondens, Valentia.

P R O B A T V R secundo a D. Bonau. lib. 1. Pharetrae, cap. 45. ex multis Patribus.

D. G R E G O R I V S homil. 26. in Evang. Durum est, ut qui nescit tenere moderamina vitae suae, iudex fiat vitae alienae, En periculum, cui se exponit homo depravatus, dum se iudicem vitae alienae ponit.

D. I S I D O R V S de summo bono, cap. 55. sent. 1. Neminem stultorum, vel improborum oportet iudicem esse: Nam stultus per ignaviam, improbus per improbitatem corrumpit, quam didicit, veritatem.

D. A V G V S T. epistol. 174. Iniquum est, ut quisque iudicare de alio velit, et iudicari de seipso nolit.

D. A M B R O S I V S in 2. Apol. David, cap. 2. Unusquisque de alio iudicaturus, de seipso prius iudicet, nec minora in alio errata condemnet, cum ipse graviora commiserit.

N E Q V E satisfacit Valentia dicens, Patres solum significare, id esse illicitum, si fine humilitate fiat. Profecto enim laxis fibris id iniquum, et periculosum ex se clamant. An vero sit mortale semper, non asserit S. Doctor.

Q V O D vero opponit fundamentum Valentia, magnum esse discrimen inter usum potestatis, ordinis, et iurisdictionis, ut hic non sit adeo gravis, sicut conficere Sacramenta indigne; fateor; sed non negabit, etiam illud esse malum.

D I S C V R R I T autem S. Doct. eleganter de Iudicum requisitis parte secunda de Eccl. Hier. cap. 2. ubi eos Virtutibus Angelicis assimilando docet: Sunt enim Virtutes, Angeli, secundi ordinis. Mediae Hierarchiae, qui sic vocantur propter fortem, et immutabilem virilitatem ad susceptionem divinarum illuminationum, nullatenus infirmam, sed viriliter in Dei imitationem reductam (ut docet S. Dionysius cap. 8. de coelesti Hier.) Deiformem motum non derelinquentem, sed firmiter ferentem in superessentialem, et potentificam virtutem deiformiter provenientem. Haec omnia ad eos, qui potestatem iudicandi obtinuerunt, referenda docet.

NAM, ut pax, et concordia in Christi Ecclesia habeatur, iustitia a Domino est ordinata. Iustitia vero, et Pax se invicem concomitantur; nam dicit Psalmista: Suscipiant montes pacem populo, et colles iustitiam; quia non esset pax in montibus, idest, superbis hominibus, nisi esset iustitia in collibus, idest, in bonis, et humilibus Praelatis, et Iudicibus, in quibus virilitas, seu virtuositas angelica requiritur, ut nec benedictione, nec maledictione a rectitudine iustitiae dimoveantur, sicut de David 2. Reg. 14. Tu autem Domine mi Rex, es sicut Angelus Dei, qui nec maledictione, nec benedictione movetur. Fortis igitur, et virilis esse debet iudex, ne timore, odio, vel amore, a vigore iustitiae deflectatur. Ided datur consilium Ecclesiastici 7. Noli quaerere fieri iudex, nisi virtute valeas irrumpere iniquitates, ne forte expavescas faciem potentis. Et Sap. 6. Audite Reges, et Iudices, qui iudicatis terram, vobis data est virtus ab Altissimo, etc.

DEINDE Virtutibus similes esse debent Iudices in virtuosa iustitiae defensione, ut dicitur Ecclesiastici 4. Pro Iustitia agonizare, et usque ad mortem certa pro iustitia. Nam quando subditi vident Praelatos pusillanimes, et tepidos, facile perterrentur, ut dicitur Zach. 13. Percutiam pastorem, et dispergentur oves. Ideo dicitur Ezech. 3. Ut adamantem, et silicem posui te, ne timeas eos; ubi Marinus Brixiensis, ut magnesem, quia Iudex debet esse fortis, ut adamas, et simul benignus attrahens, ut ait S. Doctor. Igitur viriliter agant, ne eis dicatur id Ezech. 13. Non ascendistis ex adverso.

TERTIO Virtutibus comparantur, ob Divinae sapientiae imitationem, quam debent Iudices in suis sententiis prae oculis tenere. Humana enim sapientia divinae iustitiae tenetur imitari virtutem. Ideo Sap. 6. Diligite lumen sapientiae, qui praeestis populis, ne dicant illud Hierem. 5. Forsan pauperes, et stulti ignorant viam Domini, et iudicium Dei sui. Ibo ergo, etc. Isa. 56. Nescierunt saturitatem, ipsi Pastores ignoraverunt intelligentiam. Ideo dicitur de Virtutibus, quod viriliter per susceptionem illuminationum reducuntur ad Dei imitationem. Nam, qui illuminantur a Deo, absque offendiculo iustitiam exequuntur, et hoc dicitur Psalm. 88. Domine in lumine vultus tui ambulabunt, et in iustitia exaltabuntur.

QUARTO Virtutibus sunt similes in celeritate expediendi causas pauperum; Nam vera Iustitia, cum fuerit nota iudici, non est ab executione retardanda, imo statim definienda, et promulganda, et hoc praecipue in causis pauperum, quarum dilatio eis nociva multipliciter est; et ideo dicuntur Virtutes Deiformem motum non derelinquere, quia virtuosi Iudices, cognita causa pauperis, iudicare non differunt; sicut nec Deus, de quo dicitur Ecclesiastici 35. Dominus non elongabit, sed iudicabit iustos, et faciet iudicium, et fortissimus non habebit in illis patientiam.

QUINTO debent esse Virtutibus similes, non onerati muneribus, quae ideo vetantur Exodi 23. Deuter. 16. quia excaecant, et enervant virtutem Iustitiae. Ideo Virtutibus similantur, quae ad Potentificam, et superessentialem virtutem perveniunt, idest, in suis motibus, et actibus, solum Deum, non proprium commodum intuentur. Admonentur enim 2. Paralip. 19. Videte quid faciatis. non enim hominum exercetis iudicium, sed Dei, ut etiam supra monui.

SEXTO Virtutibus coelicis similentur, ob celerem, et virilem oppressorum liberationem. Hi enim Angeli sunt, qui tenentur daemones coercere, ut Tob. 8. Apprehendit Raphael daemonium, et Dan. 6. Misit Deus Angelum suum, et conclusit ora Leonum. Sunt enim aliqui potentes, crudeles, ut daemones, innocentium oppressores. Ideo dicitur Proverb. 24. Erue eos, qui ducuntur ad mortem: et Iob 29. Eo quod liberassem pauperem vociferantem, et pupillum, cui non erat adiutor, conterebam molas iniqui, et de faucibus eius eruebam. Veluti primo, Reg. 17. dicitur David eruisse oves, et agnos e faucibus Leonis, et Ursi. Sic praecipit Deus, Isa. 1. Iudicate pupillo, subvenite oppresso, etc.

TANDEM Virtutibus similes esse debent Angelicis, quae miraculis patrandis destinantur, restituendo oculos erutos, pedes detruncatos, etc. Sic enim et Iudices bona inique ablata, famae, corporis, fortunae, debent restituenda curare viriliter, et latrones iniquos ad satisfactionem compellere, et hoc figuratur facto David: Omnia quae tulerant Amalecitae, nec defuit quidquam de spoliis, sed omnia quaecumque rapuerant retulit, et reduxit. Et 2. Reg. 12. Quem (decrevit) reddet in quadruplum, et 3. Reg. 3. Salomon raptum infantem matri reddidit.

PERGIT eleganter Potestatibus Principes, et Reges assimilare. Sunt autem Potestates Angeli, quorum speciali potentia adversae potestates coercentur, ne tantum laedant, quantum vellent. Ait autem S. Dionysius de caelestibus Potestatibus, cap. 8. de coelesti Hier. Sanctarum Potestatum cognominatio docet potestatem, et bene ornatam, et inconfusam circa divinas susceptiones ordinationem, non tyrannice inferiora virtutes potestativa praecipitantem, sed potenter in divina reducentem, et ad potentificam causalem potentiam, quantum fas est, assimilantem, et ad Deum, qui princeps est, omnis potestatis secundum hierarchicam dispositionem inferiora convertentem, divinam, et lucentem potentiam in inferioribus resplendere facientem, etc.

Unde Angeli illius ordinis refrenant, et coercent omnes, hierarchicam praelationis, et subiectionis ordinationem impedientes. Unde praelationis potestatem a subditis contemni non permittunt, et subditos violentet opprimi non sinunt. In his omnibus Principes debent caelestes Potestates imitari, ut sapienter regant, ordinate vivant, et potenter malum reprimant, et vindicent, innocentibus parcant, et iniuriam fieri personis miseris non permittant.

ITAQUE similes erunt Potestatibus, quia amore Iustitiae animati, omnem malitiam in reptobis ulciscuntur, et perturbatores pacis persequuntur, sicut dicitur Machab. 3. de Iuda. Vide Seraphicum lingua Angelica percurrentem caetera.

ITERUM, atque iterum hunc discursum resumens part. 4. de Ecclesiastica Hier. cap. 3. Iudices terrae coelis assimilat. Coelis ideo etiam primi Ecclesiae iudices Apostoli assimilati fuere Psal. 18. et sic Psal. 21. Annuntiabunt caeli iustitiam eius. Sane nequeunt impii iustitias Domini repraesentare; dicitur enim Psalm. 49. Peccatori autem dixit Deus; quare tu enarras iustitias meas? Sed coeli, idest, viri caelestes, quorum conversatio in caelis est. Ponam igitur parallelos inter Iudices, et caelos.

Et primo quidem, caeli sunt corpora adeo sincera, ut inter sapientes disputetur: an ex materia, et forma componantur; quippe incorruptibiles; ubi enim materia, ibi potentia ad novas formas, atque adeo ad corruptionem. Sic Iudices esse debent adeo ab omni terrena concretione segregati, ut de iis dubitetur; an carne, et sanguine concreti sint, ut affectiones parentum, vel amicorum non sentiant, ac dici queant, veluti: Rex Salem Melchisedech sine patre, sine matre, sine genealogia, sic enim incorruptibiles a muneribus, a precibus, et a terroribus esse debent.

DEINDE, Coeli sunt substantiae subtilissimae, diaphanae, transmittentes lumen, quo perfunduntur. Ita et Iudices esse debent integritate, puritate, ac innocentia, adeo praecellenti, effulgentes, ut lumen coeleste transfundant mundo praeclatis vitae exemplis.

TENVIS substantiae, ac fluidae,sunt coeli, iuxta Seraphici, ac Recentiorum Astronomorum sententiam, ita tamen in suo loco in orbem Mathematice consistentes, ac si are firmissimi solidati, vel ut legit Eugubinus: et speciem, sic et Iudices fragilis quidem naturae, attamen firmissimi in Sphaerica perfectissima figura consistentes, ita ut circa medium aequitatis absque deviatione sistant, ac veluti speculum sint Iustitiae, aliarumque virtutum.

MOVENTUR Coeli super centrum mundi per lineam AEquatoris ab oriente in occasum motu regulari, spatio 24. horarum, diemque, ac noctem reddunt; ac secum stellas omnes rapiunt, et sane errantes, ac devias, vi ab erroribus vindicant ad occidentem, quae interim repressae strident, quasi sua peccata gementes. Sic et Iudices super AEquatorem Iustitiae commutativae praemia bonis, et poenas impiis reddendo velocissime eos rapiant, corrigendo errantes, etiam usque ad occidentem.

MOTU Eccentro inaequali super Arietis, et Librae puncta cernitur coeli ab Occidente secundum successionem signorum, ut distribuant, veluti Geometrica proportione, lumina, influxus variis regionibus, atque virtutem, bonaque distributione proportionali dispertiantur: Praecipue vero Sol ad omnium regionum conservationem inter Tropicos flectendo temporibus debitis ad Aquilonem per signa Borealia, et ad Austrum per Antarctida, ut nulla regio conqueri possit,portionem luminis, et influxuum sibi esse denegatam, quod fieret, si super AEquatorem tantum moveretur.

SIC et Iudices non modo commutativa Iustitia debent praemia, poenasque rependere, sed etiam Distributiva super Libram Iustitiae, ubi iterum fit AEquinoctium, servata tamen eiam commutativa, fortesque super Arietem mansuetae clementiae tenentur bona Reipublicae proportione Geometrica computatis singulorum Reipublicae membrorum necessitatibus, ac meritis partiri; ut nullus merito conqueri queat, se rigida in hyeme nudum desertum, vel torrida aestate, egestate adustum, sed omnes floribus, et fructibus Reipublicae viantur, Imitantes Solem Iustitiae CHRISTUM.

MOVETUR Firmamentum trepidando super Cardines Arietis, et Librae,Ita Iudices debent timere, ne nimium declinent; et ideo immobiles super polos Iustitiae, et misericordiae consistant. Sic enim eis indicitur: et nunc Reges intelligite, erudimini qui iudicatis terram. Servite Domino in timore, et exultate ei cum tremore; apprehendite disciplinam ne pereatis a via iusta. Psalm. 2.

TARDISSIME movetur eccentrum Solis, unum singulis annorum centuriis gradum percurrens, ad normam Christallini, annum magnum peragens. Sic ad motus irregulares debent esse ponderatissimi Iudices, nec passum gradi, nisi agnita perspicue,a qua creamur,veritate.

LUNA, terrae vicinior, magna immerito apparens, ucto motibus inter caeteros Errantes deviat. Sic rebus terrenis magis propinqui in regendo, magis in iudiciis, et gubernationibus aberrant, atque adeo terrenis faecibus consperguntur. Tale apparet oculis nostris Ottomanum Imperium,ingens barbarorum Chaos, ubi crudelitatem pro severitate, dissolutionem, loco misericordiae, obtinent; ideo etiam maculosum Eclipsibus terrenis obnoxium,saepe terrae umbrim ingrediens, obscuratur abominatione, luxuria, rapinis, oppressionibus. Aspera apparet Luna, atque rugosa, montibus, et vallibus plena cavernosis; sic imperium illud sordidum, maculis, et rugis deforme, terrenis faecibus consperlatum, sapientibus apparet oculis grande, sed intellectibus peritissimis abic. istissimum.

NON longe abest Mercurius Aser, dolosis Mercaturis, et navigationibus pyraticis intentus; Qui tamen potest Ottomano praedominanti id dicere, quod Pyrata ille Alexandro, vel, secundum aliquos, Pompeio: Tu me indicas unius cymbae raptorem, nec te vides mundi ereptorem.

Prope adest effoeminatum Veneris regnum in Assyria

Mox adoratum apud Persas Solis corpus.

HIC bellicosus Thracium, et Graecorum Mars, Cretensium Iupiter; Saturnus Orientalium,aurei, ut fabulantur, saeculi. Hi omnes errantes, tandem Iustitia Dei corriguntur. Haec insignia deducta sunt ex Bucellio in fine, et ex Cassanaeo p. p. Catalogi gloriae mundi.

ERIGAMUS ad solidum Firmamentum oculos, et Regum, ac Principum etiam Christianorum Icones, ac stemmata exponamus, ut inde Iustitiam ediscant.

SUNT in Circulo vitae Zodiaco, Lotaringiae Aquarius; Pisces, Reges Siciliae. Aries Argonautarum. Taurus AEgyptiorum, et Certhi generosissimum; Taurus Mechebel, atque Taurini Sabandiae Gemini; Cancer Gambarorum; Venetus Leo; Virgo fulgida aurei potissimi Galliarum Regis, ornataque liliis Libra. Scorpius Indorum; Sagittarius Schytarum, atque Persatum. Leo Angliae, Hiberniae Lyra.

Adfunt Aquilae Austriae, in climate materno Boreali Coronae, Norvegiae Dracones Romani, Sueuorum Ursae; Lupi, Equique Romulidum. Cruces Burgundiorum, et AEthiopum. Vide et alia plura Iustitiae insignia apud Bucellium, et Cassanaeum parte prima de gloria mundi.

Quo pacto illicitum sit iudicium privatum de proximo.

POTISSIMA difficultas est de Iudicio, quo quis iudicat de alio malum; nam iudicare bonum, raro, et non nisi per accidens, est culpa.

IGITUR suppono, iudicare aliquid iusta de causa, non esse peccatum. Id supponunt S. Bonavent. et S. Thom. et alii communiter, et probatur a S. Doctore ad 12. Ioan. illo: Nolite iudicare secundum faciem, sed iustum iudicium iudicate.

QUAENAM autem causa ad recte iudicandum requiratur, iudicio prudenti remittitur, ut adnotavit Soto Lib. 3. de Iustitia, quaest. 4. art. 3. Valentia disp. 5. quaest. 4. puncto 3.

ASSERO igitur. Iudicare deliberate malum, graviter laedens famam alterius, absque iusta causa, est mortale.

PROBATUR a SS. DD. primo ex illo Matth. 7. Nolite iudicare, ut non iudicemini. Quod confirmant ex Beda ad eum locum, et D. Augustino tract. 90. in Ioannem.

DEINDE id probat illo 4. primae ad Corinth. Nolite ante tempus iudicare. Sic D. Thom. art. 3. et P. Bonavent. p. p. Centil. sect. 10. ubi observat, iudicium temerarium mensurari iuxta sententiam Salvatoris, Matth. 7. In quo Iudicio iudicaveritis, iudicabimini. Ubi Glossa: Si quem iudicaveris temerarie damnatione veniali, venialiter condemnaberis. Si damnatione mortali, mortaliter condemnaberis. Hoc intelligendum, ait, sine praeiudicio sententiae aliorum; nam aliqui dicunt, non esse mortale, nisi graviter laedat famam. Quare Valentia loco adducto, et Tanner. disp. 4. quaest. 3. dub. 2. num. 18. cum Aragonio, sicuti mortale putant de viro Religioso aliqua levia iudicare, ut esse mendacem; Ita non putaret mortale de Iuvene mundano, quod moechatus sit; de Milite, quod iniuste occiderit, quia iudicium est malum grave, quatenus tollitur graviter, seu laeditur fama. E similibus (aiunt) isti non laeduntur. Addit Valentia, etiam esse iudicium indebitum, et iniquum, temerarium iudicare de futuro, v. g. iste periturus est, quia ad Deum pertinet, qui forsan illum reum mutabit.

PROBATUR secundo a S. Doctore opusc. de profectu religiosi, Lib. 1. cap. 1. illo Rom. 14. Tu quis es, qui alienum servum iudicas, et Lucae 6. Nolite iudicare, et non iudicabimini. Iudicium autem temerarium definit, quando credo aliquid factum mala intentione, quod potuit et alia fieri intentione; vel cum iudicatur aliquis graviter lapsus ex levibus indiciis. Hoc enim est usurpare scrutationem cordium, quae Dei est propria, ut dicitur Hierem. 17.

EADEM affert S. Doctor ad 6. Lucae in ea verba allegata, ubi addit id Proverb. 17. Et qui iustificat impium, et condemnat iustum, abominabilis est uterque apud Deum.

OBSERVAT, iustificare impium, esse abominabile, non per se, sed per aliud, quando conferendus est cum alio in ordine ad aliquid Iustitiae, puta distributionis honorum, etc. et stabilitur, aut promovetur per illud iudicium aequalitas cum alio in bono famae, et iusto impius praefertur, vel aequatur, ut adnotavit S. Doctor allegatis locis, et Valentia puncto 1. et Navar. commentar. in Rubric. de Iudic. n. 47.

ASSERO secundo: Iudicare de aliquo, etiam grave, ex levibus indiciis, sed cum formidine, non est peccatum mortale. Ita S. Bonavent. locis adductis, et D. Thomas art. 3. Sylvest. verbo Iudicium, quaest. 4. Caietanus dicto Art. 3. Navar. loco cit. num. 49. et sequentibus. Ita etiam Tanner. loco cit. num. 20. qui levia indicia ea esse dicit, quibus vir prudens non moveatur ad id iudicium. Ita etiam Soto, Valentia, Aragonius, et alii.

PROBATUR a S. Doctore, quia non laeditur graviter proximus.

OBSERVAT autem loco cit. Centil. Iudicium suspicionis esse triplex. Primum suspicionis violentae, quando nulla, vel pauca apparent signa boni, sed omnia mali, et hoc non est peccatum. Secundum temeritatis; quando multa boni; pauca mali; et est veniale grave. Tertium, quando multa mali, pauca vero sunt signa boni; et hoc est veniale levius.

ADVERTIT etiam loco cit. de profectu religiosi, aliquando confundi timorem cum suspicione, cum tamen differant: Timor enim est ad cautionem, ut cum non suspicans malum de aliquo, ad cautionem claudo Monasterium.

ADDIT Valentia, tale iudicium cum formidine posse esse, ratione personae, mortale; ut si gravissimum malum de honestissimo viro, etiam cum formidine, iudices, ut incestum cum matre, vel sorore.

ADVERTIT etiam punct. 4. posse aliquem dubitare, in ancipiti stando; tale autem dubium potest esse peccatum, etiamsi tantum veniale, quando leviter fundatus inter utrumque pendeo, ita, ut non inclinem ad bonum iudicandum. Addit vero cum Soto loco cit. posse esse mortale ratione personae praeclarissimae, ut si quis anceps sit de B. Ioanne Baptista, an esset sanctus, an peccaret mortaliter, etc.

ADDIT vero S. Doctor, huiusmodi cogitationes magis convenire Praelato, qui potest ratione gubernationis anceps esse, vel dubitare prudenter, similiter et eum, qui desuper illuminatur, de quo ait Apostolus: Spiritualis homo omnia iudicat; non autem esse verum de Spiritualionibus istis, qui quasi Catones ubique nasum figunt, et zelo cydonio iudicant, dic potius cotonico.

DIFFERENTIA Iustitiae distributivae, et Commutativae ab obiecto accipitur. Utranque vero distinxi, et explicui p. p. Tract. 1. disp. 19. quaest. 1. Distributiva igitur constituit aequalitatem inter particulares, dividendo inter eos bona Communitatis aequaliter, secundum proportionem Geometricam, considerata personarum dignitate, ita nimirum, ut eadem proportione Geometrica (ut dupla, v. g. vel sesquialtera, etc.) qua dignitas unius est maior dignitate alterius; plus etiam obtineat de bonis communibus. Iustitia vero Commutativa constituit aequalitatem inter particulares, dando, vel accipiendo aequale secundum proportionem Arithmeticam, qualis est, v. g. inter quinque, et quinque.

Sic igitur Iustitia distributiva habet pro obiecto formali medium inter excessum, et defectum, secundum proportionem Geometricam, sicut quintuplum, v. g. est medium inter sextuplum, et quadruplum; et ideo ei, qui dignitate alterum excedit, v. g. quintuplo, distribui debet de bonis communibus quintuplo plus, quam illi alteri. Iustitia vero Commutativa habet pro obiecto formali medium inter excessum, et defectum, secundum proportionem Arithmeticam; sicut quinque sunt medium inter sex et quatuor; et ideo, qui ex duobus, habentibus quinque, accepit unum ab altero, debet illi restituere unum, ne ipse habeat sex, et alter quatuor, sed uterque quinque, quae sunt medium. Tradit hanc definitionem Aristoteles 5. Eth. cap. 3. et 4. ab omnibus receptus. Neque necesse est, hanc doctrinam speculationibus Geometricis et Arithmeticis disceptare, quia rem moralem magis obscurarent, ut monet Gregorius de Valentia disp. 5. quaest. 5. puncto primo.

ADVERTIT autem, quod per Distributivam constituitur aequalitas, secundum habitudinem Communitatis ad suas partes, et eo ipso constituitur aequalitas etiam inter ipsas Communitatis partes, atque in hoc ultimo ait consistere rationem formalem Distributivae; nam inter has est aequalitas quintupla, v.g. ad quintuplum, quadrupla ad quadruplum, quae est aequalitas simpliciter, et proprie, qualis esse debet in Iustitia propria, et hoc docet Aristoteles 5. Eth. capite 2. Ex quo fit, ut haec Iustitia, non solum sit in Dispensatore communitatis, sed etiam in membris communitatis, recipere valentibus hanc aequalitatem; possunt enim eam velle.

ASSERO, has duas Iustitias esse specie distinctas. Ita Aristoteles loco cit. et communiter.

PROBATUR. Illae virtutes differunt specie, quarum actus ex ratione formali sui obiecti habent diversam, tum laudem, tum difficultatem: Tales sunt actus Commutativae, et Distributivae Iustitiae: Ergo. Minor, quod ad laudem, patet; Quod ad difficultatem vero probatur, quia per Commutativam datur alteri id, quod est vere eius; per Distributivam vero datur id, quod est tanquam suum, quatenus id, quod est totius communitatis, est etiam partium; facilius est autem dare alteri id, quod suum est absolute, quam id, quod altero modo est quodammodo suum.

Ex quibus patet ad argumentum Buridani 5. Eth. quaest. 7. ubi contendit probare, non esse distinctas specie, quia ambae servant aequalitatem. Iam enim vidimus, diversam esse utriusque aequalitatem. Reliqua vide in Valentia loco cit. et Mastrio diff. 7. num. 179.

PORRO materia Distributivae, et Commutativae sunt res ipsae, quae commutantur, vel distribuuntur; materia vero proxima Commutativae sunt commutationes, sive voluntariae, ut Emptio, Venditio, Mutatio, Sponsio, Usura, Depositio, Conductio, ut ait Aristoteles 5. Eth. cap. 2. Vel secundum D. Thom. art. 3. Emptio, aut Venditio, quae est permutatio rei cum pecunia; Ususfructus, cum quis concedit gratis fructificantis rei usum, cum debito reddendi eandem rem: Accomodatum, cum gratis conceditur usus rei non fructificantis, cum debito reddendi eandem rem numero: Mutuum, cum conceditur item gratis usus rei non fructificantis, cum debito reddendi eandem specie, non numero: Locatio, et Conductio, cum conceditur pro pretio usus rei, cum debito eandem reddendi: Depositum, cum conceditur res, ut conservetur, et postea reddatur, Impignoratio, cum conceditur res ad firmandam obligationem satisfaciendi, ut scilicet, si non satisfaciat, retineri possit: Fideiussio, cum quis simpliciter se obligat ad satisfaciendum pro altero. Adde Cambium, Societatem, et alia infra edisserenda.

ALIAE sunt Commutationes Involuntariae, e quibus aliae sunt clandestinae, ut Furtum, Adulterium, Veneficium, Lenocinium, Servorum seductio, dolose perpetratum Homicidium, et falsa testificatio. Aliae violentae, ut flagellatio, Vincula, Mors, Rapina, Mutilatio, Convitiatio, Contumeliae illatio. Vide S. Thomam.

MATERIA autem proxima Distributivae sunt distributiones bonorum omnium Reipublicae, proventuum, honorum, etc. Imo et onerum, quae debent distribui, iuxta distributionem, etiam bonorum, honorumque. Vide eundem D. Thomam.

VIDETUR ex dictis sequi, Commutativam non observare aequitatem Geometricam, alioqui species confunderentur, ut aiunt Valquez, et Turrianus: Attamen Suarez, Card. Lugo, Poncius apud Mastrium n. 181. id asserunt tunc, quando aliquis, ob contractus, debet multis, et decoxit; ideoque nequit omnibus aeque satisfacere; tunc debet omnibus satisfacere, iuxta proportionem; ut si unus sit creditor centum aureorum; alter ducentum, huic dentur 150. illi vero tantum quinquaginta. Sic ex Commutativa solvet, et servabitur proportio Geometrica.

NEQUE tamen ob id illas aequitates confundi, ait Mastrius, quia in Commutativa exigitur quantitatis, aequalitatis, et insuper proportionis aequitas; in Distributiva vero, sola proportionis.

AMICUS tamen diff. 11. sect. 14. ob id negat, eas specie distingui.

COLLIGE etiam, Commutativam esse genus subalternum in species divisum, ut supra retuli; est enim in singulis fere diversum ius, ut ait Mastrius num. 184. diversum est enim ius ad bona famae, vitae, fortunae, etCC. ut ait etiam Amicus.

COLLIGIT etiam Cardinalis Lugo disput. 1. num. 43. de Iustitia distributiva, quod in quolibet actu plures respiciat comparatos, ut proportio servetur.

ID tamen negant Suarez diff. de Iustitia sect. 3. Poncius, et Mastrius, quia potest Episcopus conferre beneficium alicui absque collatione cum aliis.

SED haec ratio frivola est; nam ut servetur Distributiva, oportet ut dignior eligatur, iuxta decretum Sancti Concilii Tridentini; haec autem supponit comparationem, saltem confusam, aut aliquam distinctam cum nonnullis; alioqui, si id praestat nil cogitando: non aget ad normam Distributivae Iustitiae.