Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Quo ordine restituendum.

Dantur Leges humanae praescribentes ordinem in restitutione, atque obligant in conscientia, ut docent Azor tract. 3. lib. 4. cap. 36. quaestio 7. Turrianus 2. 2. disput. 19. dub. 4. num. 5. cap. 10. Vasquez de restit. cap. 11. dub. 2. num. 50. Fagundez Lib. 7. cap. 35. num. 17. Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 10. Ratio est, quia potuit lex dare ius creditori ante alium, sive sit Lex municipalis, sive ius civile ob bonum publicum. Observant autem, si debitor sit in solvendo omnibus; non esse ordinem necessarium.

Primo igitur iure naturae solvenda sunt prius debita certa, quam incerta, ut monent communiter apud Valentiam loco citato, Sylvestrum V. Restitutio, Fagundez Lib. 7. cap. 35. num. 19. Tanner. disput. 4. quaest. 6. num. 412. Bassaeum V. Restit. 4. § 6.

Secundo, ex debitis certis illa iure naturae sunt prius restituenda, si extant, quorum dominium semper mansit apud creditorem, et quae ideo fuere restituenda eadem numero, ut allegati Doctores admonent, ut deposita, pignora, vel commodata: Et est communis sententia apud Tannerum num. 412. Leg. si curator, ff. de iure fisci.

Tertio e debitis certis rerum, quae non extant, nec sunt solvenda eadem numero, illa saltem iure civili sunt primo solvenda, quae peculiariter vocantur debita realia, eo quod eorum solutioni sunt determinata bona debitoris per expressam hypothecam, aut impignorationem, aut propterea, quod rei pretium non esset adhuc a debitore solutum, et ideo res manserit peculiariter obnoxia solutioni, licet in dominium debitoris transierit. Ita Medina quaest. 2. dub. 5. Caietanus, Nauar. Valentia, Tanner. num. 414. et alii convenienter Lege 2. ff. Quibus causis, pignor. vel hypothec. tacite contrahuntur. Talia enim debita strictioris sunt debiti, quam personalia mera, quorum solutioni nulla res peculiaris est deputata, et hic ordo videtur iuris naturae. Hypothecarios sue edunt creditores personales Leg. 2. 4. 5. Cod. qui potior in pignore.

Quarto Ideo ex debitis certis non realibus, sed personalibus, illa iure naturae videntur prius solvenda, quae fuere contracta ex iusto contractu, quam quae ex delicto, ut sentiunt Nauarrus, Caietanus, et Valentia. Limitant tamen, ut non intelligatur etiam de convictis, per quem, qui ex delicto debeat, (ut usurarius) fierit factus pauperior.

Enim vero prius sunt solvenda, quae ex delicto habentur; aiunt Medina supra, Salon. 2. 2. quaest. 62. art. 8. Emanuel Rodriguez part. 2. cap. 46. et alii.

Mihi probabilius est, esse aequales, ut docent plurimi apud Fagundez Lib. 7. excipe casum, in quo aliquis vendidit rem, et manet eadem numero, nec pretium accepit venditor. Doctores referam casu 8. Sic et Tanner. num. 421. cum Sylvestro, V. Restitutio, Aragon. quaest. 62. art. 5. Petrus Nauar. Lib. 4. cap. 4. Less. cap. 15. dubio 7. Bass. 4. num. 39. iuxta L. 6. Cod. de bonis authoritate Iudicis.

Quinto ex debitis personalibus, citra delictum, ea prius iure civili solvenda, quae vocantur privilegiata, ut Dos uxoris, et quae Fisco debentur. Ita Sylvest. V. Restitutio, quaest. 5. Nauar. supra n. 50. Valentia loco citato, et alii. Nam haec praeponuntur aliis, non habentibus expressas hypothecas Leg. assiduis, Cod. Qui potest in pignor. hab. et Lib. Quamvis de Privil fisc. Vide Sylvestrum.

Sexto ex debitis personalibus non privilegiatis prius solvenda sunt tacite hypothecata, Deinde, quae sunt contracta titulo depositi, (cum iam res deposita non extat, aut non est reddenda eadem numero,) nisi potius fuerit Mutuum, quam Depositum.

Septimo in unoquoque genere praedictorum omnium debitorum eiusdem rationis, prius sunt solvenda, quae sunt antiquiora, ut habetur in Iure: Prior tempore, potior est iure. Quo enim diutius creditor caruit suo; eo id illi strictius debetur. Ita Sylvester, Medina, Valentia, Salon. loco cit. quam Malderus, tract. 4. cap. 6. probabiliorem ait.

Ego existimo, in conscientia ea dividenda pro rata, computato maiori damno antiquioris. Ita Malder. supra, Bassaeus V. Restitutio, §. 4. num. 26. Bonacina de Restit. disp. 1. quaest. 8. punct. 2. num. 19. Lessius Lib. 2. cap. 15. dub. 6. D. Anton. 2. part. tit. 2. cap. 7. §. 3. Molina Tom. 2. disp. 536. Vasquez opusc. de restit. cap. 11. disp. 2. a num. 48. Caspensis disp. 1. sect. 12. Fagundez Lib. 7. cap. 34. neque datur regula iuris, nisi pro realibus debitis cum hypotheca, vel simili ex Leg. 1. ff. de separationibus. OCTAVO quod ad debita ex delicto, ea prius solvenda, quae maiori culpa contracta sunt, tenent Valentia, et Medina.

OPPOSITA tamen sententia est probabilior, nullum dari ordinem inter haec, puta inter furata, et rapina abrepta, nisi in his aliqua offensio addita, sit refarcienda prius. Ita Toletanus L. 4. de restit. cap. 6. dub. 8. num. 43. Azorius tract. 3. Lib. 4. cap. 36. quaestio 2. Sayrus L. 10. tract. 5. cap. 20. dub. 6. Lessius L. 2. cap. 15. dub. 3. Turrianus 2. 2. disp. 19. dub. 2. Vasquez opusc. de restitut. cap. 11. dub. 2. Nauar. summa, cap. 17. a num. 88. Fagundez Lib. 7. cap. 33. num. 7. qui neque inter debitum ex contractu, et ex delicto; neque inter debita ex delicto aliquem ordinem admittunt. Idem fere ait Caspensis disp. 1. sect. 12.

RATIO est, quia iniuria, praecisa a re ablata, non habet suam compensationem Commutativam in ipsa re, sed in alio ordine, ut notant allegati.

DE restitutione vero e singulis debitis Iustitiae Commutativae, et Distributivae agendum sequentibus disputationibus.

INTER cooperantes ad damnum, principalis est, qui praecepit efficaciter, qui habuit auctoritatem mittendi, ut Iudex super subditum, dominus in servum.

Postea sequitur executor damnificationis: Post hunc consulens, vel mandans; mox receptor: Perinde non impediens, cum teneretur ex officio. Inter hos vero primum locum obtinet, qui apud se habet rem formaliter, vel in aequivalenti. Vide D. Bonavent. cit. quaest. 3. D. Thom. quaest. 62. art. 7. Vasquez de restitut. cap. 9. num. 52. et 56. §. 1. Petrus Nauar. lib. 4. cap. 4. num. 75. Sayrum lib. 10. tract. 5. cap. 12. Sylvium loco cit. D. Thom. Bassaeum num. 27.

Si creditor remisit principali, caeteri liberantur; non ita si minus principali; At si aequali, adhuc tenentur caeteri in solidum detracta parte remissa. Vide Valentiam quaest. 6. puncto 3. Medin. quaest. 8. Vasquez cit. cap. 9. disput. 3. §. 1. Bonac. quaest. 8. punct. 1. Bassaeum num. 28.

SI vero prior Creditor locuples sit, et posterior pauper, et egenus, huic prius Restituendum ait Azorius part. 3. lib. 4. quaestio 4. Ratio D. Thom. et Medinae loco citato, est, quia a maiori iniuria prius est recedendum; maior autem iniuria fit retinendo rem pauperioris, quam ditioris: Verum Ratio haec non probatur Azorio; qui aliam assignat, supponens pauperem Creditorem ea indigentia laborare, ut misericordiae sit obiectum; et tunc ait ei restituendum; quia concurrente duplici hoc praecepto Iustitiae, et misericordiae, potius obsequendum est utrique, quam Iustitiae soli; et creditor ditior tenetur consentire.

AT Ratio sane prior satis firma est, nec eam tam facile Azorius reprobasset, si eam in suam coincidere perspexisset; Ideo enim maior iniuria infertur pauperi, ei rem suam subtrahendo, et non reddendo; quia ultra Iustitiam, pati pondere supra utrumque creditorem cadentem, tenebatur iniquus surreptor potius sublevare pauperis inopiam, ei de suo (si quidem potuit) tribuendo, quam ulterius ipsum gravare; quare magnitudo iniuriae oritur ex violatione misericordiae, quae Iustitiae in eo casu praeponderat; et quam tenetur civis restaurare; quare non ex duplicis praecepti concurrentia viget tunc restitutio, pauperi creditori facienda; sed ex misericordia potius: Nam etiamsi nullo Iustitiae debito ad restituendum teneretur; adhuc tamen lege Misericordiae deberet dare egeno, non diviti creditori.

QUOD si duo Creditores sint in iure pares, sed impares in Debitoris amicitia, dicit Medina totum debitum non posse licite solvi amico Creditori; cum ex iure esset inter utrumque dividendum; quod si tamen uni prae altero solutum sit, teneri posse ait; quod Azorio non placet; et quidem merito; Nam si debitum pari sorte dividendum erat, ut utrique satisfieret; pars uni debita, et alteri soluta, debet solvi priori; quare ait nequire illum, cui indebite soluitur, eam tenere; cum Iustitiae non debeat ulla amicitia obesse; similiter si e duobus creditoribus, posterior tempore, sit prior in recipiendo debito, cuius solutione debitor evadat impotens ad solvendum priori; tunc ait Azorius ad finem quaestio 7. teneri posteriorem Creditorem satisfacere, et restituere priori, cum ipsius debitum ipse indebite receperit.

DISPVTATIO XXV. De Acceptione Personarum.

RES respicit Iustitia Commutativa, personas vero Distributiva; quare sicut illa res rebus inique commutando laeditur; ita haec offenditur, dum iniuste persona una alteri praefertur; quod contingit praecipue in beneficiis, electionibus, honoribus, et Iudiciis, ut notat S. Bonaventura in speculo animae, cap. 3. Et totam huius Iustitiae deordinationem ex inordinato amore procedere ait; In conferendis enim beneficiis caro, et sanguis optimam partem eligit; ratione autem divitiarum Divites huius saeculi prae sanctis saepe Pauperibus honorantur, cum tamen honor, iuxta Aristotelem lib. 1. Rhetor. cap. 5. aliud non sit, quam virtutis testimonium; in Iudiciis vero ferendis, inter alia, Largitio munerum pravum iudicium uni in alterius praeiudicium pronunciare facit; De hac personarum acceptione quaerendum est, quid, et quale peccatum sit, cum D. Thoma quaestione 63. art. 1.