Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Quo iure facta sit prima rerum divisio, et subiectio.

IN hac gravissima quaestione videndum est primo, quo pacto pretiosissima hominum libertas, quae non bene pro toto venditur auro, temetata sit.

SUPPONIT autem S. Doctor in statu etiam naturae integrae futuram fuisse praeeminentiam, atque praelationem; sicuti etiam inter Angelos, ne dum erat in via, sed nunc est etiam in patria: haec enim optime hierarchiae convenientissima est, quae dicitur Vis directiva, ut sapientior dirigat minus sapientem. Sic prima Corinth. 11. dicitur: Vir caput mulieris.

ALIA est praeexistentia, et praelatio legalis, qua Princeps subditos gubernat, atque coërcet civiliter.

TERTIA est subiectio servitutis, qua unus homo est in alterius potestate despotice, et hic modus servitutis est miseria, de qua Aristoteles, primo Polit. cap. 3. et 4.

HAS duas servitutes in statu naturae integrae ostendit S. Doctor non extitisse. Ideo ait, Deum non dixisse hominibus: Dominamini invicem; sed solum: Dominamini piscibus maris, et volatilibus caeli, et bestiis universae terrae, ut observat etiam D. Thomas 2. 2. quaest. 66. art. 1.

IGITUR servitutem a peccato ortam esse probat S. Doctor, non solum post peccatum astruitur; sic Genef. 9. ait Noë ad Chanaan Servus servorum eris fratrum tuorum. Et Exodi 21. Si emeris Hebraeum, sex annis serviet tibi: in septimo autem egredietur liber. Levit. 25. Servus, et ancilla, qui in circuitu vestro sunt (idest ex gentibus) hos habebitis famulos: et haereditario iure transmittetis ad posteros, ac possidebitis in aeternum.

PECULIARITER etiam Christianorum servitutem exprimit Apostolus 1. Corinth. 7. Unusquisque in ea vocatione, in qua vocatus est, permaneat; servus vocatus es? non sit tibi curae; sed, si potes fieri liber, magis utere. Et prima Timot. 6. Quicumque sunt sub iugo servi, dominos suos omni honore dignos arbitrentur, ne nomen Domini, et doctrina blasphemetur.

HAC servitute Impetatores pii damnatunt saepe bello captos, quos poterant interficere, adiudicantes, servitutem miseram morti fere aequandam, qui ideo dicti servi, quia servabantur; mancipiaque, quasi manu capta. Ita Molina tract. 1. de Iust. disp. 32. Fagund. lib. 2. de contractibus, cap. 1.

IURE igitur in poenam invectam esse servitutem ostendunt allatae Scripturae, atque adeo servitutem non esse contra naturam corruptam, ut docent cum D. Bonau. etiam D. Thom. loc. cit. et in 4. dist. 36. Navar. in C. Ita quorundam de Iudaeis, notab. 11. Gloss. penult. num. 1. Couar. in regula peccatum, 2. p. §. 11. patet ex C. Ius naturale, dist. 1. et ex Roderico Cunha ad idem C. in p. 1. decret. et Fagundez l. 2. de contract. cap. 1. num. 6.

DEINDE probatur a D. Bonau. ex D. August. l. 19. de civit. cap. 15. ubi id etiam probat, quia rationalem hominem ad imaginem Dei factum dominari noluit Deus, nisi irrationabilibus. Idem probat ex D. Gregorio.

PROBATUR tertio a D. Bonavent. argumento D. August. quo utuntur alii allegati. Libertas homini inest a natura, tanquam ad Dei imaginem condito. Est autem libertas naturalis potestas, qua licet homini facere quod vult. Ergo servitus est contra naturam; sed non alio ex capite privandus fuerit homo, natura liber, sua libertate, nisi ex culpa: Ergo.

QUAMVIS igitur dominati sit dignitatis; tamen servum esse dicit indignitatem, atque adeo non bene arguunt, dominium in servos debuisse etiam in statu naturae integrae esse, ut ait S. Doctor ad 3. Itaque ex peccato orta est, atque etiam occasione ebrietatis Noë fuit proclamata, et hoc vult D. Ambrosius l. de Elia, et ieiunio, cap. 5. dicens: Servitus introducta fuit per peccatum ebrietatis, ut refert D. Bonau. ad 4.

OPTIME autem ostendit S. Doct. ad ultimum, iustissime servitutem in statu peccati esse ponendam, scilicet ad oppressiones removendas, et ad scelera arcenda. Si enim omnes essent liberi absque subiectione iam effraeni cupiditate ferrentur in omne facinus; et Alter alterum opprimere conaretur.

QUATVOR vero titulis iam ex peccato cadunt aliqui in servitutem.

PRIMUS est iure belli iusti, quo capti efficiuntur capientium, ita Leg. Hostes, ff. de captivis. est autem Iure gentium invectum, ut probat cap. cum Redemptor, 12. quaest. 1. ubi D. Gregorius, eius canonis author, ait, ut refert etiam D. Bonau. quaest. 2. fund. 1. Homines, quos ab initio natura liberos protulit, ius gentium iugo subdidit servitutis.

Idem probat S. Doct. quaest. 2. argum. 4. cum responso, ex Instit. Iustiniani: Bella exorta sunt, et captivitates secutae, et servitus.

CUM enim iure belli sit licitum, hostes occidere C. ab illo, 14. quaest. 4. C. quid culpatur, 23. quaest. 1. nihil aequius ad temperandum belli saevientis existimari potuit, quam, quod illis, qui necari poterant, vita ex misericordia donaretur, iuxta c. noli 23. quaest. 1. in fine. Unde, ut iam dixi, dicuntur servi, quod serventur vivi, et mancipia, quod manu capiantur, cum possent occidi, Leg. Libertas, ff. de stat. homin.

CHRISTIANA tamen Charitas amplius operatur, ut Christiani bello capti in servitutem non redigantur, quod consuetudine perpetua servatum est, ut monet Bartol. ad Leg. Hostes, ff. de capt.

SECUNDUS titulus servitutis, est nativitas, de quo D. Bonavent. in 4. dist. 36. quaest. 3. qui enim ex ancilla nascitur, servus est, qualiscumque sit patris conditio, sive nascatur ex legitimo matrimonio, sive non, quia partus sequitur ventrem, ex Leg. partum, Cod. de rei vindicatione, Instit. de iure personarum, §. penult. Instit. de ingenuis, §. 2. cap. unic. de natis ex libero ventre, ut probat S. Doctor in 4. dist. 36. quaest. 2. et 3. ubi non solum iure caesareo, et Canonico id ostendit, sed etiam ex lege divina Exodi 21. ubi dicitur: Si dederit Dominus illi (Servo) uxorem, et pepererit filios, et filias: mulier, et liberi eius erunt Domini sui, ipse vero exibit. His fere et Fagundez hoc probat.

ADMONET vero S. Doctor, eum, qui nascitur ex ancilla, non fieri servum, si mater fuit libera, vel quando concepit, vel saltem in partu, vel aliquo tempore intermedio, ex Leg. et servorum, ff. de stat. homin. Instit. de ingen. §. 2. et cap. unic. de natis ex libero ventre, allegato.

RATIO etiam affertur a S. Doctore, quia mater est prolis principium substantialius, sicut pater honorabilius, ideo in honoribus sequitur patrem, et in omnibus, quae habet; quoniam illa acquiruntur paterna sollicitatione; at in eo, quod est; sequitur matrem; et quia servitus est secundum id, quod est, non secundum id, quod habet; ideo in ea sequitur matrem.

ADVERTIT vero S. Doctor in corpore, aliquas provincias, quae legibus caesareis non obediunt, aliter disponere suis legibus, ut partus, vel sequatur deteriorem partem, vel sequatur conditionem patris, vel ne contrahat servitutem, nisi uterque parens sit servus, et hoc ibi servandum, ut constat ex cap. licet de coniug. servorum, et affirmat ibi Panormitanus. Ubi vero leges Romanae non vigerent, nec alia peculiaris lex, aut consuetudo; iudicari posset, quod mater sit ancilla, tempore partus, ut ait etiam Fagundez lib. 2. cap. 1. num. 5.

ADDIT etiam S. Doctor in quibusdam Franciae locis consuetudinem esse, ut si alter coniugum sit servus, sint servi filii; et si mater ancilla sub diverso domino, filii dividantur inter dominos. Attamen convenientius esse ait, ut proles sequatur matrem, sicuti et in animalibus, equulus genitus sequitur matrem, non patrem, et fructus seminis est domini terrae, non seminantis; et in artificialibus, si quis aedificat in terra aliena, aedificium cedit Solo, non autem Solum aedificio. Ita Lex Patet, Ratio est, quia licet vis formativa sit a Patre, tamen plus substantiae trahit a matre.

TERTIUS titulus redigendi in servitutem, est crimen aliquod gravissimum, propter quod a Principe damnetur. Hanc poenam imponi posse docent communiter Doctores, Scotus in 4. dist. 36. quaest. 15. Navar. in cap. ita quorumdam, de Iudaeis notab. 11. gloss. penult. Sylvester V. servitus, Angelus ibi, Lessius Tom. 1. lib. 2. cap. 3. dub. 4. num. 4. Cunha dist. 32. in cap. eos qui, Salon de dominio, quaest. 3. art. 1. poss. 4. concl. Fagundez lib. 2. cap. eos qui 32. dist. conceditur Principibus saecularibus potestas redigendi in servitutem foeminas, quae scienter contraxerint matrimonium cum initiatis sacris ordinibus; et cap. cum multae 15. quaest. 4. statuitur, ut filii, ex tali coniugio suscepti, efficiantur servi illius Ecclesiae, ad quam pater pertinebat, cap. de raptoribus, 36. quaest. 1. raptores poena servitutis damnantur, quae iura indicat S. Doctor in 4. dist. 37. et in confess. cap. 3. particula 54.

QUARTUS titulus redigendi in servitutem, seu possidendi ut servum, est venditio, ut docet D. Bonavent. in 4. dist. 36. dubio 2. litt.

ET primo quidem potest homo liber seipsum vendere in servum, ut advertit S. Doctor dub. 3. dist. cit. quod probat alibi S. Doctor exemplo D. Paulini, Episcopi Nolani, qui se pro redimendo filio pauperculae viduae vendiderat. Sic et Deut. 15. habetur regula de hoc sanciendo; id tamen debet iuxta eam regulam fieri; ita Levit. 25. assignatur paupertas, pro sufficienti venditionis causa.

IUS tamen Caesareum Leg. liberis, §. si quis sciens, ff. de liberali causa, prohibet, ne quis sciens liberum hominem, etiam volentem emat, conceditque sic empto proclamationem in libertatem.

OBSERVA tamen, ius illud Caesareum, latum esse in favorem libertatis subditorum Romanorum. Id autem probo, nam Leg. Non ideo, Cod. de liberali causa, competit parentibus potestas vendendi filios suos liberos in gravi necessitate, quod etiam est de iure naturae, ut colligitur ex 21. Exodi. Haec autem necessitas ad casum nimiae paupertatis restringitur a iure Caesareo leg. 2. Cod. de partibus, qui filios suos distraxerunt.

ENIM vero licet ibi causa sola egestatis sit expressa, si tamen alia similis adveniat, extenditur lex, ut observat Pinellus ad Rubr. Cod. de bonis matern. part. 2. num. 27. qui etiam observat ex communi Iuristarum sensu, soli patri, non matri concedi venditionem prolis ob Consilii inopiam, et animi imbecillitatem, quae in foeminis reperitur; de iure tamen naturae etiam matri competit praedicta potestas, ut unanimiter sentiunt Doctores apud Pinellum numero 28. Legem illam 2. Cod. de Patribus, qui filios distraxerunt. Quae omnia vidit S. Doctor dist. allegata, dubiis litterae.

EA tamen lex Romana concedit filio, posse libertatem recuperare, reddito emptori pretio.

HAEC tamen lex, et aliae similes, iam apud Christianos in usu non sunt. Vide etiam Fagundez lib. 2. de contract. per multa capita, quibus erudite edisserit de emptionibus mancipiorum infidelium e terris ultra Marinis, maxime in Indiis.

REMANET iam videnda altera quaestionis pars de divisione aliarum rerum, facta iure gentium, et primo agam de Facto: deinde de Iure.

CERTUM est autem, in statu innocentiae nullam esse factam rerum divisionem, ut advertit S. Doctor hic, quaest. 2. ad 4. neque ullum in eo futurum erat dominium proprietatis, sed tantum iurisdictionis, ut ait Tanner. citandus num. 69. statim autem post peccatum conveniens fuit dividi res possidendas; sic Abel, et Cain dicuntur Genes. 4. obtulisse de suis rebus; ille oves; hic fructus terrae immolavit Deo; mox vero Noë divisit filiis orbem Genes. 10. et 11. Postea vero minutiores factae sunt divisiones per campos, et iugera, et ita creditur facta divisio ab Adam, vel Noë, sive per electum a populo Principem arbitrum, ut ait Tanner. disp. 4. quaest. 1. num. 70.

QUOAD quid iuris, Assero, Iure optimo factam esse divisionem. Ita D. Bonavent. hic ad 4. D. Thom. 2. 2. quaest. 66. art. 2. Sotus lib. 4. de iustitia, quaest. 3. quaest. 3. art. 1. Ioan. Medina Cod. de rebus restitut. quaest. 1. Conradus de contract. lib. I. quaest. 8. et 9. Molina tomo I. de iust. tract. II. disp. 20. Brito de locato, et conducto, I. part. rubrica, fol. 4. col. 4. et communiter Doctores apud Fagundez lib. II. de contract. cap. 7.

PROBATUR primo a D. Bonavent. loco cit. quia ius naturale dictat pacem, et iustitiam in societate hominum servandam; At si omnia in communi possiderentur, innumerae orirentur lites, dissensiones, et iurgia; nam validiores raptarent, nihilque imbecillioribus relinquerent, et saepe numero plures concurrerent ad accipiendam eandem rem, tanquam sibi necessariam.

QUAM facile autem haec iurgia in statu naturae corruptae nascantur, manifeste elucet e peregrinantium, et mercatorum societatibus. Sic Genes. 13. orta sunt iurgia inter pastores Abrahae, et ipsius nepotis, quod incommodum ut evitaret Abraham, divisit terram cum Lot.

ID etiam probat Aristoteles loco cit. Polit. contra Platonem, et Socratem, qui ad pacem conservandam volebant, omnia esse communia, etiam uxores, ut sic omnia essent magis unum.

PRAETEREA Deuter. 32. dicitur: Quando dividebat Altissimus gentes, quando separabat filios Adam, constituit terminos populorum iuxta numerum filiorum Israel. Itaque Deus praedicat se authorem huius divisionis.

PRAETEREA in Concilio Constantiensi inter dogmata Ioannis Hus, damnatum est illud, quod Clericis non liceret quidquam proprium possidere, quae fuit haeresis etiam Manichaeorum, ut refert S. Bonavent. in quarto cap. regulae Minorum. Certum enim est a tempore saltem D. Sylvestri, Clericos, et Praelatos habuisse possessiones, et has iustissime, Ecclesia conclamante; alioqui omnes sancti Clerici Praelati et Laici, qui aliquid proprii habuere, fuissent damnati, ut arguit S. Doctor ibi, imo a tempore Apostolorum, et antea multi sancti fuere divites, et tamen iusti, quam rem allegat, tanquam notam, in decretis, 12. quaest. 1.

OBIICIES primo. Rerum divisio est contra ius naturae: Ergo iniqua. Antecedens probatur, quia iure naturae omnia sunt communia, ut habetur cap. ius naturale, dist. 1. et in cap. dilectissimis, 12. quaest. 1. ubi sic ait Clemens, eius Canonis author: Communis usus omnium, quae sunt in hoc mundo, omnibus hominibus esse debuit, sed per iniquitatem alius dixit, hoc esse suum, alius istud, et sic inter mortales facta est divisio.

RESPONDET Scotus in 4. dist. 15. quaest. 2. ex D. Bonavent. dist. 44. art. 2. quaest. 2. ad 4. ius naturae quod ante peccatum exigebat omnia communia, exegisse post peccatum mutato statu, res esse proprias, et hoc voluit dicere Scotus, cum ait, mutatum esse ius naturae post peccatum. Quare inconsulte Fagundez num. 11. ait, Scotum inconsulte locutum, tametsi ad mentem D. Bonavent. trahere ipsum conetur.

AD textum Clementis Papae 12. quaest. 1. iam respondet S. Doctor supra ad 4. cap. regulae, nempe iuxta Canones illos, Ecclesiam ab initio habuisse propria, esto data occasione status corruptionis.

OBIICIES secundo multos Patres docentes, omnia esse communia. Sic Chrystost. in cap. 6. Lucae, Ambrosius, relatus in cap. sicut hi, 47. dist. et alii. Vide D. Chrysost. oratione de sancto Philogonio.

RESPONDET S. Doctor, latissime ad cap. 4. regulae, et in Apologiis paupertatis, et pauperum, id solum voluisse Patres, non esse adeo adhaerendum opibus, ut propter eas omittant Deo servire, et ut recordentur, omnia in necessitate, esse quoad usum communia; et ideo adhibendas eleemosynas. et optimum esse consilium, omnia relinquere, quia illud Meum, et Tuum, tenax, et viscosum est. Caeterum luculentissime ostendit, licitas esse divitias, atque sanctos innumeros divites fuisse esse, ac gloriosos. Ecclesiam vero etiam antiquam ditissimam, et Levitas fuisse opulentos, ex Dei Lege probat in Apolog. pauperum, responsionis tertiae cap. 2.

HAEC eadem late edisserit S. Doctor ad 14. Lucae in ea verba: Qui non renunciat omnibus, quae possidet, non potest meus esse discipulus, dicens, abrenunciare omnibus affectu, esse necessitatis; sed omnia dimittere, esse supererogationis, et consilii. Itaque concluditur, nonnulla quidem incommoda oriri ex rerum proprietate, sed plura futura fuisse, si omnia in statu hoc essent communia.

CONVENIT sane cum amicis omnia esse communia, ut aiebat Pythagoras, non proprietate, sed usu, ut aiebat Aristoteles 2. Polit. cap. 3. et 4.

OBIICIES tertio. Id est melius, quod est consilii, et cadit sub voto; sed expropriatio est consilii, Matth. 19. Si vis perfectus esse, vade, vende omnia, et da pauperibus, et est materia voti etiam solemnis: Ergo.

RESPONDET Fagundez num. 14. ex Molina Tom. I. tract. II. disp. 20. §. tertia conclusio, convenire sane, aliquas esse congregationes, in quibus habeantur omnia in communi, et nihil proprium, ut sic magis Dei cultui intenti ab omni rerum mundanarum concretione segregati, vitam caelestem ducant. Haec latissime S. Doctor allegatis locis, prosequitur, qui etiam ostendit, optionem esse, Deo altissime servire volentibus, altissimam paupertatem, quae nihil etiam in communi admittat; attamen in mundo, ubi ad vitam civilem, et ad Politicum convictum necessaria sunt praedia, negotia, et contractus; oportet sane, quaedam esse determinate propria; tum, ut contentiones, et lites removeantur; tum, ut sedulo quisque suis rebus incumbat. Nam amabile unicuique est bonum proprium, ut ait Aristoteles; e contra, ubi negotium est commune:

Segnius expediunt commissa negotia plures,

Et ut habetur in Lege, Cod. quando, et quibus quarta pars debeatur, leg. 10. naturale vitium est, negligi, quod communiter possidetur.

VULGATUM enim est illud apud plures proverbium: Qui benefacit communi, nulli benefacit.

RESTAT modo videndum, quo iure inducta sit divisio rerum.

IAM Tract. de Legibus, disp. 4. quaest. 2. hoc dubium solui cum caeteris spectantibus ad servitutem.

DIXI autem, Iuris quidem naturalis dictamine sancitam esse in hoc statu rerum divisionem, hanc tamen factam Iure gentium, ut docet D. Bonavent. hic quaest. 2. D. Thom. 1. 2. quaest. 66. art. 2. ad 1. ubi Caietanus, et alii Thomistae Medina Cod. de restitut. quaest. 1. concl. 5. Salon 2. 2. quaest. 4. art. 1. et 2. Ledesma 2. 4. quaest. 18. art. 1. dub. 6. Molina Tom. I. de iust. tract. II. quaest. 20. concl. 1. Fagundez lib. II. de contract. num. 16. et constat ex Leg. ex hoc iure, ff. de iustitia, et iure, ubi Bartol. num. 5. Iason num. 43.

ADVERTE, D. Augustinum relatum in cap. Quo iure, dist. 8. ubi ait: Unusquisque possidet, quod possidet, nonne iure humano? Tolle Iura Imperatorum, quis audet dicere: haec villa mea est?

LOQUITUR vero S. Augustinus de specialibus divisionibus; firmatis iure Caesareo, ut notat Fagundez num. 17.

DEINDE observa, D. Augustinum omnia iura reducere ad Ius Divinum, et Humanum; Et quidem ad ius humanum reducit ius gentium; et ius humanum ad ius Caesareum; sicuti Naturale ad Divinum revocat, ut docet Cunha 1. part. decreti, cap. quo in-re, dist. 7. Rerum autem proprietates latius vocantur servitutes, sive mixtas, sive reales affirmativas, vel negativas. Vide Layman lib. 3. Filliucium tract. 31. Lessium lib. 2. Bassaeum V. Servitus.