Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

VIRTUTI Spei adnexum est Timoris donum, quod in fuga mali insudat, ut constabit ex dicendis.

NOTA, Timorem aliquando sumi pro affectione sensibili, quae in fuga mali apprehensi consistit. Secundo pro fuga mali, apprehensi intellectu. Tertio pro fuga alicuius mali futuri, quae ordinem aliquem habeat ad Deum, et tali modo consideratur a Theologo, et inter hos Timores, est etiam Timoris donum.

ASSERO, hunc Timorem a Spe differre.

PROBATUR a D. Bonav. primo, quia secundum Sanctos, et Philosophos, quatuor sunt affectiones animi distinctae. Gaudium, et Dolor: Spes, et Timor. Sic autem retinent sua essentialia in ordine ad quodcumque malum.

SECUNDO: Quia sicut affectiones de praesenti opponuntur, ut Gaudium, et Dolor; ita et affectiones, quae respiciunt futurum, ut Spes, et Timor.

TERTIO. Plus differt habitus virtutis ab habitibus donorum, quam habitus virtutum ab invicem: Sed habitus Timoris computatur inter Dona: Habitus spei inter virtutes, ut ait D. Greg. 11. Moral. cap. 4.

QUARTO: Quando aliqua sunt separabilia, distinguuntur realiter: sed Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi, Psal. 18. spes autem evacuatur in patria, ut ostendi disp. 4. quaest. 11. Ergo.

QUINTO: Quorum effectus opponuntur, etiam causae opponuntur. Sed Timor pavidum reddit; spes securum: Ergo.

SEXTO. Quorum actus formales sunt diversi, etiam habitus sunt diversi; sed actus spei est quaedam confidentia, et erectio in bonum aeternum arduum; Timoris vero est fuga a malo; Ergo. Quod etiam diversi sint actus, venit ex varietate obiectorum, nam Potentiae per actus, et actus per obiecta distinguuntur, ut habet Aristoteles 2. de anima, 33. ut docet D. Bonav. 1. dist. 7. art. 1. quaest. 1. ad argumenta, et quaest. 3. ad argumenta, et in 2. dist. 7. p. 1. art. 2. quaest. 1. ad arg. et dist. 24. p. 1. art. 2. quaest. 1. ad arg. et in 3. dist. 23. art. 1. quaest. 3. ad arg. et dist. 26. art. 1. quaest. 2. ad arg. distinguuntur inquam, saltem a posteriori per obiecta, ut habent rationem motivi. Sed obiectum spei est bonum, futurum, aeternum, arduum: obiectum Timoris est malum futurum superabile: Ergo.

OBIICIES primo: Eadem virtus abstrahit ab uno extremo, et attrahit ad alterum, sic enim idem pondus abstrahit a summo, et detrahit ad centrum. Eadem autem est virtus in spiritibus, quod in corporibus est pondus, ut ait D. August. lib. 11. de civit. cap. 18. et lib. 6. de Trinit. cap. 10. et lib. 13. confess. cap. 9. Ergo unus est habitus, quo refugimus a malo timendo; et tendimus in bonum sperando.

RESPONDET S. Doct. negando paritatem; nam in motu locali eodem motu recedimus a termino a quo, et accedimus ad terminum ad quem. Idco, quia motus localis est inter duo extrema, quorum alterum habet rationem principii: alterum termini. In voluntariis autem secus evenit; quando enim sunt duo opposita, potest anima affici circa unum, nihil circa alterum considerando; potest enim affici circa bonum, nihil considerando circa malum, et e contra; et ideo diversis affectibus movetur circa opposita.

OBIICIES secundo: In disciplinis una est oppositorum disciplina, ut recti, et curvi, sani, et aegri: Sed habitus virtutis est quaedam ars: Ergo dirigit ad opposita: Ergo idem movet ad prosequendum bonum, et ad malum fugiendum.

RESPONDET S. Doct. negando similitudinem cum habitibus virtutum, duplici de causa: Prima est, quia voluntas separat ea, quae realiter sunt coniuncta, unde aliquis vult antecedens; et tamen non vult consequens: Cognitio autem non separat ea, quae naturaliter sunt coniuncta; unde qui novit, et asserit antecedens, asserit et consequens. Quoniam vero per consequentiam in ipso ad opposita, oppositae consequuntur proprietates, per quas habent cognosci, ut si album congreget, nigrum congreget, hinc est, ut unus possit esse habitus cognitivus oppositorum, quamvis non sit unus habitus affectivus.

SECUNDA dissimilitudo est, quia potentia cognitiva consimili actu negotiari potest super utrumque oppositum: iudicat enim de recto, et obliquo per regulam ipsius recti; sed affectiva non sic; imo si appetit unum oppositorum; alterum respuit; Si amat unum, alterum odit, per se loquendo; ratio est, quia affectiva magis unit ipsi appetibili, quam cognitiva cognoscibili, unde amor transformat amantem in amatum; et propterea non sequitur, quod si una esse possit scientia oppositorum; etiam valeat esse una affectio, vel una virtus affectionis directiva.

OBIICIES tertio. Duorum extremorum unum est medium: sed inter Desperationem, et Praesumptionem mediat Spes, et Timor: Ergo sunt unum.

RESPONDET S. Doct. inter duas extremitates unam esse medietatem dividentem ex aequo, et haec est punctum: at late sumpta medietate, quae non est inter extrema indivisibiliter, possunt esse plures medietates: Sic inter Brixiam, et Venetias est Verona, Vincentia, Patavium. Igitur inter extrema praesumptionis, tionis, et Desperationis sunt Spes, et Timor, ita tamen, ut Timor magis ad desperationem; Spes magis declinet ad praesumptionem; neutra tamen ad alterutrius defectum pertingat.

ALITER etiam respondet S. Doctor, illud intelligi de medietate, quae consistitur ex utroque extremo, sicut Largitas inter Prodigalitatem mediat, et Avaritiam: Spes autem, et Timor, non mediant hoc pacto.

TERTIO respondet, negando, Timorem, et Spem esse medietates eorundem extremorum: Spes enim medium tenet inter Desperationem, et Praesumptionem; sed Timor inter Temeritatem, et Timiditatem, sive pusillanimitatem; et sic non oportet, ut Timor, et Spes conveniant in unitate virtutis, unitate affectionis, etc.

OBIICIES quarto. Genitum est simile generanti; sed Spes gignitur e fide, quae credit bona, et mala: Ergo et Spes tendit in bona, et fugit a malis.

RESPONDET S. Doctor negando, in hoc esse debere similitudinem, eo magis, quod producitur Spes a fide, ut causa aequivoca; nam fides, quia respicit bona, et mala sub ratione veri revelati, potest utraque respicere: Spes autem, et Timor sunt habitus affectivi, qui non respiciunt bonum, et malum. Deinde fides est habitus spectans ad cognitionem, quae non diversificatur propter obiectorum contrarietatem; at vero habitus affectivi diversi esse debent, quia respiciunt sub diversa ratione; bonum quidem sub ratione convenientis; malum vero sub ratione noxii.

OBIICIES quinto. Oppositorum eadem est ratio; sed vitium, oppositum virtuti, avertit a bono, et convertit ad malum: Ergo eadem virtus idem praestat.

RESPONDET S. Doctor, actus aversionis a Deo, et conversionis ad creaturas, esse duos; licet possint esse circa unum peccatum relati; quia unum, et idem potest ad diversa comparari, et referri; et sic non est simile de affectione Timoris, et Spei, quia non potest simul, et semel una potentia uno actu circa diversa contraria affici, propterea non sequitur, quod si aversio, et conversio possunt esse circa unam actionem, et formam; similiter Timor, et Spes habeant esse circa unam, et eandem affectionem.