Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

De Testamentis.

PRAECIPUE instituta sunt Testamenta, ne bona defuncti incerta, nullius Dominio affixa, ad lites et Discordias liberos, et consanguineos provocarent: Verum Iura, huic incommodo providentia, in aliud extremum ita vergunt, tot Testamentis conditiones, circumstantias, et causas apponendo, ut quae prius ob Testamentorum carentiam intentarentur lites, nunc difficiliori exitu ob defectus, ipsorum validitatem labefactantes suscipiantur. Hinc in his extricandis leges profuse versantur: Hic autem ego, quae e Testamentis in Conscientias resiliant, breviter agam. Caetera ad Iuristas remittendo. Nomen vero Testamenti a testando derivatur, eo quod hoc instrumento mox moriturus de sua voluntate testetur, quid post obitum fieri velit de suis bonis.

Quid sit TESTAMENTUM, et quotuplex.

TESTAMENTUM ex Ulpiano Leg. 1. ff. de testamentis definitur: Testamentum est voluntatis nostrae iusta sententia de eo, quod quis post mortem suam fieri vult, cui addit Glossa Accursii, et Bartol. l. 1. ff. de testamentis cum directa haeredis institutione, quae particula intrinseca est testamento, sine hac enim testamentum non subsistit. §. Ante haeredes, Instit. de legatis, et l. 1. ff. de haeredibus instituendis, et docent Doctores apud Fagundez de contract. l. 6. cap. 1. modo tamen testamentum ad causas pias excipias. Haec colligo ex D. Bonav. in caput 4. Regulae nostrae ad finem, ubi inde immobilitatem eius colligit, cum sit ultima voluntas; nam si multa adsint testamenta, ultimum tantum valet, etsi plures valere queant codicilli, quia hi non disponunt adaequate de toto iure, sed de quibusdam partibus. Idem habet in Dicta Tu. 1. cap. 1.

DIVIDITUR autem Testamentum in clausum, et apertum. Testamentum clausum est illud, quod secreto a Testatore conditur manu propria, vel aliena, et tabellione, testibusque praesentibus, ac vocatis, et ignorantibus quid contineat, traditur approbandum. Apertum, quod nuncupativum etiam dicitur, est, quod praesentibus ipsis testibus verbis palam fit, et declaratur, et ob hanc causam apertum dicitur, et sine scriptis, quia licet ordinarie in scripto ponatur, tamen sine scripto potest subsistere.

TESTAMENTUM condere ex Iure gentium institutum est, tametsi aliquae solemnitates iure civili sint impositae. Ita communiter Doctores asserunt: Nam antequam ius civile, in quo disponitur modus solemnis testamentorum existeret; iam antea erant testamenta. Sic Genes. 48. Iacob reliquit Ioseph urbem Sichem, quam tulerat armis Amorrhaeo.

Ex quo sequitur, non posse Principem iuste auferre alicui dominium, e testamento acquisitum, quod facere posset, si esset de iure civili, ut advertit Clarus l. 1. sent. §. Princeps, et l. 3. §. Testamentum, quaest. 2. in fine, et Fagundez l. 6. de contract. cap. 1. num. 10.

CODICILLUS definitur, Instit. et C. de codicillis: Est ultima voluntatis dispositio, sine directa haeredis institutione, ut notat Molina Tom. 1. de iust. tract. 2. disp. 124.

LEGATUM est donatio quaedam in testamento relicta post mortem testatoris ab haerede solvenda, §. 1. Instit. de Legatis: de quo seq. disp.

FIDEICOMMISSUM est legatum, quod fidei haeredis commissum est, ut alteri ab eo praestetur: Dicitur autem fideicommissum species legati urbanioris; fit enim per verba, volo, peto, sed valet non minus, quam praecipio, etc. ut colligitur ex Leg. et fidei commissum, ff. de Legatis 3.

Quae solemnitas requiratur ad Testamentum clausum, et apertum.

DE iure communi ad valorem testamenti in scriptis requiruntur septem testes masculi, liberi, aut qui pro liberis habeantur, puberes, et rogati ad eum actum non fortuito, et praesentes, itemque subscripti, coram quibus testator declaret, suum illud esse testamentum, illudque subscribat, si scribere sciat; alias per alium octavum testem subscribi faciat.

AD Nuncupativum vero exigitur etiam, ut testes audiant testatorem, et intelligant voluntatem illius, non tamen opus est, ut testes subscribant, aut signent ipsum testamentum l. Hac consultissime, C. de Testam. ubi subiungitur, si aliquid horum desit, testamentum non valere. Idem disponitur Instit. de testam. §. sed paulo infra.

IN Codicillis vero, et quavis alia ultima voluntate regulariter quinque testes, vel rogati, vel fortuiti adhibendi. Quando sane fit in scripto, debent subscribi L. ult. C. de codicillis, et in his etiam foeminae possunt esse testes; Exceptis codicillis caecorum, in quibus solemnitas testamentorum est necessaria L. Hac consultissime, C. de his qui testamenta facere possunt.

AD valorem testamenti requiritur etiam, ut testes sint rogati, quod probari debet duobus testibus, non patientibus exceptionem.

AD Testamentum clausum requiritur etiam, ut testes praesentes sint, quando testator manu propria illud Notario tradit, et audiant dicentem, illud esse suum Testamentum.

REquiritur etiam, ut ipsi testes subscribant omnes simul, et si nesciant, alii nomine eorum hoc faciant. Adverte autem testibus subscriptis non valere legata, vel haereditatem in eodem testamento disposita, ut habetur in iure, et notant Molina disput. 125. et Fagundez cap. 2. num. 25.

TEmpore vero pestis, duo, vel tres sufficiunt testes, ut docent communiter. Ius tamen, licet remittat numerum testium, non remittit conditiones, ut sint masculi, puberes, etc. In codicillis vero possunt esse etiam foeminae. Vide Fagundez.

APponitur in testamento, ut si non valeat pro testamento, valeat pro codicillo, omni meliori modo, quod additum inseruit, ut si deficiat solemnitas testamenti, unde fiat nullum; valeat solemnitate codicilli l. finali, §. Illud quoque, C. de Codicillis, ita quidem, ut, quamvis directa haeredis institutio sit nulla; valida tamen sint legata in eo relicta: Imo etiam, deficientibus haeredibus necessariis, institutio haeredis extranei convertatur in fidei commissariam, haeredesque ab intestato teneantur illi restituere haereditatem, detracta sibi solum quarra Trebellianica: itemque si testator testamento iniuste praetereat aliquem haeredem necessarium, instituatque haeredem extraneum, tunc haeres praetermissus teneatur extraneo restituere reliquum haereditatis, servata sibi solum sua legitima portione, ut ex iure probat Molina disp. 132. Less. l. 2. cap. 19. dub. 1. Tanner. disp. 4. quaest. 7. num. 305.

QUaeres: an testamentum inceptum, sed morte superveniente non completum, valeat pro ea parte, qua inceptum.

REspondetur negative; imo si completum sit, et antequam legatur, decedat, erit adhuc invalidum l. fideicommissum, §. Quoque, ff. de Legatis 3. iuxta Bartolum, et alios. Vide Molinam disp. 127. Couar. de Testam. C. relatum 1. num. 9.

QUoniam vero in C. Relatum, et cap. cum omnes, de testamentis, decernitur, ut clericorum testamentum valeat etiam ad non pia, duobus testibus idoneis, et Presbytero parochiali, praesentibus. Et quidem in statu Ecclesiastico valet.

QVaestio est: an sit validum etiam in statibus Principum omnium.

ALiqui negant apud Fagundez cap. 2. num. 28.

ATtamen, valere asserunt Iulius Clarus l. 3. sent. quaest. 6. Sylvest. v. Testam. 1. quaest. 3. Vallascus consult. 74. et alii apud Glossam in cap. cum esses, de testam.

PRobatur ex cap. cum esses, de testam. ubi summus Pontifex derogat legibus Principum saecularium hac in parte: ait enim ibi Alexander III. iuris peritissimus, ad Episcopum Hostiensem, sufficere duos testes cum praesentia presbyteri parochialis, et reprobat consuetudinem contrariam, quae in eo Episcopatu obtinuerat, ne testamenta clericorum, etc. reddique rationem, quia in ore duorum, vel trium testium stat omne verbum.

IMo de testamentis etiam Laïcorum videtur loqui C. cum esses, de testamentis et de his loquuntur allati. Confidit autem Ius canonicum fidelitate Parochi, qui si fidelis est in maiori, nempe negotio animae, erit fidelis etiam in negotiis rerum. Idem censet Ius canonicum de Iudice, et clerico Notario, nempe eorum cum duobus testibus praesentiam, exclusuram omnem fraudem; debent tamen esse testes idonei, ut monet Couar. ad cap. cit. non foeminae.

ENim vero negativam esse communiorem ait Fagund. l. 6. cap. 2. num. 30. eamque lites et controversias vitare; in materia autem testamentorum via securior calcanda est. Decretum vero Alex. III. factum est pro Episcopatu Ostiensi, et aliis locis Ecclesiae; Neque credibile est, Papam voluisse ubique terrarum derogare iuri adeo communi, ac celebrato ab omnibus Principibus. Ita Zabatella, Archid. Ioan. Andr. et alii ad C. illud, cum esses; quibus subscribit Fagund. num. 38.

ADverte etiam, testamenta condita a parentibus inter liberos valere, solis duobus testibus praesentibus, et idem disponitur de testamentis ad pias causas, l. Hac consultissima, §. ex imperfecto, C. qui testamentum facere possunt, et l. ult. C. Familia Erciscundae; sufficiunt vero testes, sive masculi, sive foeminae. Et per filios intelliguntur etiam nepotes, et descendentes. Debet tamen in testamento clauso fieri subscriptio a testatore, vel a liberis ab eo institutis, iuxta Auth. si modo, C. familia erciscundae, vel certe testator scribat distincte nomina filiorum, quos relinquit haeredes cum suis portionibus, addito tempore, quo testamentum conficit iuxta Auth. Quod sine, C. de testamentis.

QVod si praeter liberos in eo testamento aliqua persona extranea admisceatur, invalidum est quoad eam, et relictum devolvitur ad filios ex l. ult. ut late prosequitur Molina disp. 128. Tanner. disp. 4. quaest. 7. dub. 11. num. 304.

ADverte, testamentum factum coram Principe valere absque solemnitatibus. L. omnium, C. de testam. Item testamentum militis, quod validum est cum duobus tantum testibus, etiam foeminis l. Divus, ff. de militari testam. Imo, cum in praelio versatur, sufficiunt quaecumque signa, ut habetur iure Bavarico, ut scribat sanguine in clypeo, vagina, etc. et eius Chyrographum probent duo testes. Vide Bassaeum num. 3.

Qui possint, et debeant testari, aut haeredes institui.

ASsero primo, omnes illos, et solos posse testari, qui rationis usum habentes, peculium habent, nisi iure prohibeantur. Prohibentur vero primo Impuberes. Secundo filiifamilias, nisi de bonis castrensibus, vel quasi castrensibus: Item de adventitiis, quae post clericatum consecuti sunt, nisi ad pias causas ex patris consensu. Tertio ob crimen facti iure intestabiles l. Is cui. Et l. cum lege, ff. Qui testam. et C. Falcidia, de poenis in 6. aliaque iura. Quarto Religiosi, nisi ex concessione summi Pontificis ad pias causas. Quinto damnati ad mortem naturalem, vel civilem, carceresque perpetuos, nisi ad pias causas. Quae omnia ex iure fusius probant, et declarant Sylvester verb. Testam. 1. quaest. 3. et 4. Molina T. 1. disp. 136. ad 138. et Less. l. 2. cap. 19. dub. 4.

QVamvis autem per se loquendo (ubi debita solvenda, vel lites, aut scandala vitanda id non exigunt) nemo sub gravi obligatione teneatur testamentum facere; graviter tamen contra iustitiam peccant ii, qui impediunt, ne quis libere testetur; aut ne quis mutet, si velit, testamentum iam factum, et tentent restituere iis, ad quos bona defuncti fuissent perventura. Et in foro externo, praeter alias poenas, privantur omni emolumento bonorum talis defuncti, iuxta l. 1. et 2. ff. si quis aliquem Testam. prohib. l. 2. C. eodem titulo, Leg. Testamenti, C. de inoff. Testam. ut probat Molina disp. 135.

ASSERO secundo: Haeredes, vel legatarii institui non possunt primo haeretici, apostatae, iisque adhaerentes Leg. fin. Cod. de haeret. et Leg. hi, qui sanctum, Cod. de Apost. Secundo qui persequuntur Cardinales, eosque percutiunt, vel capiunt, C. felicis, ne panis in 6. Tertio IntestabiIes ob crimen, ut supra. Quarto fratres Minores, nonnullique alii religiosi, qui tamen ad titulum eleemosynae possunt recipere Legata, ut declarat Clemens V. Exivi de Paradiso.

POTEST etiam in eorum favorem haereditas relinqui, ut per executores vendatur, et detur eis pretium, ut docet Less. l. 2. cap. 19. dub. 5.

ASSERO tertio, haeredes necessarios esse filios, nepotes, etc. et in horum defectum ascendentes; Patrem, et Matrem, et his deficientibus Avum, Proavum, ut declarat Molina disp. 159.

De filiis illegitimis est distinguendum: Naturales enim, qui e simplici fornicatione sunt, possunt haeredes institui, etiam universales, si ipsi legitimas proles non habeant, Leg. licet Cod. de fil. natur. quin etiam matri, carenti legitimis, succedunt ab intestato ex asse: habenti autem legitimos succedunt ex aequo cum illis Leg. si qua illustris, Cod. ad Senatusconsult. Orficianum. Patri vero carenti legitimis non succedunt ab intestato, nisi in duabus unciis, hoc est in sexta parte bonorum, iuxta Leg. licet, Cod. de filiis natur. Potest tamen etiam ab habentibus filios legitimos eis relinqui Uncia, hoc est pars duodecima bonorum.

AT vero Spurii, qui ex damnato a legibus concubitu sunt, non possunt aliquid a patre accipere leg. Licet Cod. de natur. lib. et Novella 74. cap. 6.

Potest tamen Spurius recipere alimenta, et parentes ea debent, si aliunde non habeat cap. cum haberet de eo, qui duxit in matrim. non obstante iure civili Leg. ex complexu Cod. de Incest. nupt. huic enim merito per canones derogatum est. Quo fit, ut filiae spuriae debeatur dos, quae in locum alimentorum succedit, etiamsi parens fuerit sacerdos. Ita Nauar. in C. Non liceat, §. 19. Couar. ibi, num. 15. Less. lib. 2. cap. 19. dub. 6. Imo Henriquez cap. 20. num. 4. putat, haec alimenta spuriis relinqui posse, etiamsi ipsi non egeant, quod non improbat Less. num. 69. Tenetur autem Mater, si potest, alere filium primo triennio, quo finito, tenetur pater, donec filius sua industria id possit, l. Haec filium, Cod. de patr. potestate, et C. fin. de convers. infid. et docet Couar. num. 19. Molina disp. 169. Lessius num. 70. Tannerus disput. 4. quaest. 7. dubio 11.

QUAERES, quid sit Substitutio, et quadruplex.

RESPONDETUR cum Tannero n. 314. disp. 4. quaest. 7. esse unius, aut plurium in alterius, aut aliorum locum ad rem aliquam, in ultima voluntate factam, vocationem, quae generatim duplex est, Directa, et Indirecta, iuxta Molinam t. 1. disp. 182.

UTRAQUE rursus sextuplex est, nimirum vulgaris, pupillaris, exemplaris, fideicommissaria, reciproca, et compendiosa, e quibus quatuor priores sunt simplices; duae vero postremae compositae e pluribus.

SUBSTITUTIO vulgaris est, qua testator aliam quamvis personam, iure non prohibitam, haeredi, sive a se instituto, sive ab intestato succedenti substituit casu, quo ipse nolit, vel non possit esse haeres.

SUBSTITUTIO pupillaris est, qua proli impuberi sua potestate constitutae aliquem substituit, si is ante pubertatem decesserit; qua fit, ut non solum bona pupilli, a patre relicta, sed etiam alia ad substitutum perveniant; iuxta §. Igitur, Instit. de pupil. substit.

SUBSTITUTIO exemplaris (velut ad exemplum pupillaris inventa) est, qua filio amenti, vel surdo simul et muto, vel prodigo fit substitutio; quae proinde etiam vulgarem continet, si contingat, filium mori ante testatorem. Quod si filius sit impuber, eadem substitutio erit etiam pupillaris, etc.

SUBSTITUTIO fideicommissaria est, qua haeres gravatur, ut haereditatem totam, vel partem eius aliquotam restituat alteri, qui fideicommissarius dicitur, quae cum sit substitutio inducta, potest etiam fieri Codicillo.

SUBSTITUTIO reciproca est, qua instituti sibi vicissim substituuntur; ut si dicas: Instituo haeredes Petrum, et Ioannem, et hos sibi invicem substituo.

SUBSTITUTIO compendiosa est, quae plures continuit substitutiones secundum diversa tempora, et aetates, seu conditiones eorum, qui substituuntur.

QUAERES, quae dicatur legitima, quae haeredibus legitime instituendis semper Salica esse debet.

IURE Caesareo habetur, quod si testator quatuor filios habeat, vel pauciores, tertia bonorum pars aequaliter inter eos dividatur; si vero plures sint, media pars bonorum dividatur. Vide Molinam disp. 158. Respectu vero ascendentium Patris, et Matris est tertia pars Auth. de triente, et semisse, §. 1. et gloss. ibi.

DEBET autem legitima relinqui libera leg. quoniam in prioribus, Cod. de inofficioso testam. Vide Molinam t. 1. disput. 177. Fagund. l. 6. cap. 13. num. 19.

NOTA in defectu ascendentium, et descendentium licet testator habeat cognatos collaterales, et fratres, liberum ei esse instituere haeredem etiam extraneum §. 1. Instit. de inoffi. test. lib. fratres, Cod. eodem.

Si tamen haereditatem relinquat infami, poterit frater agere ad testamenti rescissionem, dummodo non sit mere uterinus, etc. iuxta iura eadem.

Huic vero testatori libero commendantur propinqui pauperes, quibus misereatur, et ne inhabiles haeredes instituat, quos recenset Sylvest. v. haereditas 3. quaest. 1. et alii Summistae.

In his recenset Sylvest. excommunicatos, sed male, ut probat Suar. 3. p. t. 5. disp. 15. sect. 9. et Ioan. Baptist. Villalob. l. com. op. v. Excommunicatio. Excipiuntur tamen haeretici, et alii iure expressi, ut notat Fagund. loc. cit. num. 21.

NOTA executores testamentorum esse posse omnes, qui iure non prohibentur. Accidit vero, ut unus e nostris moriens, cum esset a suo Patre relictus ad assistendum suo fratri amenti, cum facultate alium in morte nominandi, alium nominauerit, quaesitum fuit, an id licite fecisset.

RESPONDI assertiue, quia, licet fratres Minores nequeant fieri, ultimarum voluntatum executores, iuxta Clem. Exivi, §. Proinde iur. Sanctus, de verb. signif. possunt tamen nominare executores de licentia superioris. Ita Rodriq. t. 3. qq. Reg. quaest. 70. art. 2. et in summa, p. 2. cap. 70. Vecchis Praxi, disp. 8. dub. 13. Couar. in C. Tua nos, num. 1. de testam. Sanch. l. 6. Moral. cap. 11. Diana p. 8. tract. 5. resol. 13. ubi in hanc sententiam 25. Doctores enumerat. Imo cum eis addit Bassaeus noster, probabile esse, eosdem fratres Minores, et a fortiori caeteros, posse constitui, de licentia suorum Superiorum, Commissarios, ad faciendum testamentum nomine committentis.

AD declarationem Clement. dico ibi agi contra proprietates, ideo excludi fratres propria authoritate id exequi, non autem authoritate aliena testatoris ad operandum. Sic explico D. Bonav. epist. ad Provinciales.

An possit haeres institutus in testamento, e defectu solemnitatis invalido iure civili, haereditatem in conscientia foro adire, spoliando haeredem succedentem ab intestato.

PRIMA opinio est exequendam voluntatem testatoris, ac proinde in conscientia posse haeredem illum, iure civili invalidum, adire haereditatem. Ita Innoc. in cap. sicut de elect. et in cap. celebrata de cler. excom. Abbas in cap. Quae plerique, de immun. Eccl. Iason. in l. Nemo potest, de legatis, 1. habetur expresse ex c. ultima voluntas, 13. quaest. 2. deducto e Decretalibus D. Greg. Papae ibi: Ultima voluntas defuncti, modis omnibus servari debet. Quod intelligunt Doctores de testamentis huiusmodi. Ita et Bartholus in Minor. l. 1. cap. 3. ad l. Nemo potest, ff. de legatis 1. et alii Iuristae apud Couar. in cap. cum esses, de testam. Fagundium de contr. l. 6. cap. 7. Sotus l. 4. de iust. quaest. 5. art. 3. Medin. de rebus restituat. quaest. 23. Adrian. quodl. 6. Molina T. 1. de iust. disp. 81. Less. l. 2. cap. 19. dub. 3. Sylvest. v. haered. quaest. 7. Reginald. l. 25. num. 105. Bassaeus v. Haeres.

NEGATIVAM e regione sustinent Cevallos l. 2. contr. com. quaest. 71. Bald. in l. 1. num. 55. C. de Sacros. Eccles. Couar. in cap. cum esses de testam. de Gomez in l. 3. Tauri, num. 121. Spino in speculo testam. gloss. 8. Cenedo 2. p. collect. 67. ad Decretal. Menchaca de success. creat. §. 2. Gutierrez l. 2. qq. Canonic. cap. 5. Cervant in l. 3. Tauri, num. 189. Ledesm. 2. 4. quaest. 18. art. 1. dub. 12. Victoria 2. 2. de restitut. initio, Sotus l. 4. de iust. quaest. 5. art. 3.

DIVISI tamen sunt hi; nam Sotus, Victoria, et alii apud Couar. volunt, iura civilia concedere successoris ab intestato repetitionem in foro externo, et retentionem in interno, non dominii in eos translationem, sed impedire ne transferatur. Alii vero hanc etiam concedunt, quibus subscribit Malderus, Salas, Becanus, Vasquez, Bonacina, et alii apud Dianam p. 1. tract. 8. resol. 75.

HAEC videtur sententia D. Bonav. in 2. dist. 44. art. 2. et 3. et in 4. dist. 18. D. Thom. 1. 2. quaest. 62. art. 4. et quotquot asserunt, leges Principum iustas obligare etiam in foro Poli, quos retuli tract. de Legibus, disp. 5. quaest. 1. et 2.

HAEC gravis decisio extenditur ad omnes contractus civiles, ut qui iure civili sunt irriti; tales sint etiam in foro conscientiae.

MULTI tamen mediam sectantur viam, ut si de testatoris voluntate plena constet, e testamento minus solemni possit haeres institutus haereditatem detinere. Hanc communem sententiam astruit Fagund. num. 6. cum Couar. ad cap. cum esses, de testam. et cum authoribus primae sententiae alios adducunt.

DICUNT secundo, Si haeres ab intestato rationabiliter opinetur, aut dubitet, fraudem aliquam esse invectam in eo testamento, posse iuste agere ad rescissionem, consentit Fagund. num. 12. cum multis apud Couar. loc. cit.

ASSERO cum secunda sententia, probabile esse, Haeredem ab intestato posse rescindere testamentum, in quo alter absque solemnitate instituitur, nec interim secure haereditatem adiri a taliter instituto.

PROBATUR primo: Leges Principum iustae obligant in foro poli; at Leges decernunt haeredes institutos absque solemnitate esse exclusos l. hac consultissima, Cod. de testam. et Instit. Quibus modis testamenta infirmentur, §. penult. et hae toto orbe receptae sunt, ut iustae, et ad bonum publicum gravissime necessariae, ne facultates morientium dilapidentur fraudibus: Ergo. Maior late demonstrata est l. c. de Legibus.

PROBATUR secundo ex aliis legibus ita disponentibus, et irritantibus ad vitandas fraudes, nec carent effectu etiam fraude amota, ut in alienatione pupillorum etc. quae nulla idco est etiam in foro conscientiae.

ASSERO secundo. Si rite in foro conscientiae constet voluntas testatoris, secure haeredem in conscientia adire haereditatem. Est D. Bonaventurae, ut ostendam.

PROBATUR primo. Leges Principum iustae sunt, et in conscientia obligant, quae iuri naturae sunt consonae, et multo magis si ita exponantur a Legislatore: Sed iuris naturae est, ut haereditates sint eorum, quibus legitimi domini iuste eas relinquunt, et ad hunc sensum veniunt iura etiam civilia: Ergo. Maior est evidens, ex dictis de Legibus, disp. 1. quaest. 4. et disp. 2. quaest. 6. Minor ostenditur ex utroque Iure, Canonico, et CIVILI.

Et quidem Innocent. Papa in cap. quod sicut, et in C. quia propter, de elect. sic decernit: Si electio aliqua iure naturae, et gentium, valida sit, tametsi defint solemnitates iure civili, vel canonico requisitae, validam esse in foro poli, quia solemnitates iuris positivi inventae sunt solum ad vitandas fraudes, et in foro conscientiae veritas naturalis est praeferenda. Id autem iuri naturae est consonum, ut haereditatum transmissio sumatur e Domini voluntate: probatur Institutione de rerum divis. §. per traditionem; ubi dicitur: Nihil tam conveniens naturali aequitati, quam voluntatem domini, volentis rem suam in alium transferre, ratam haberi.

QUOD vero ipsa iura civilia ita in foro animae se explicent, probatur Authent. de nuptiis, §. disponat. collat. 4. ubi refertur, ultimam defuncti voluntatem pro lege servandam. Et C. ultima voluntas, causa 13. quaest. 2. habentur haec verba: Ultima voluntas defuncti modis omnibus servari debet. Sed formalior est textus in leg. inutiliter, Cod. de fideicommiss. ubi cum Imperator dixisset in minus solemni testamento inutiliter fideicommissum relictum esse, quod videlicet ad illud exigendum in foro iudiciali actio non concedatur, subdit: Si haeredes comperta voluntate defuncti illud praestitissent, repeti deinde non posse. Rationem reddit Imperator, Quia non e sola scriptura, sed ex conscientia relicti fideicommissi voluntati defuncti satisfactum esse videatur. Confirmatur ex Iuristarum consensu dicentium, Testamentum minus solemne ita habere vim, ut legata in eo relicta non solum possint a legatario possidente in foro conscientiae possideri, sed eam in iudiciali defendi per legitimam exceptionem: Ita Bartol. ad leg. Nemo potest, ff. de legatis, et alii, ut patet ex Gamma decis. 347. et Claro §. Testamentum quaest. 90.

Si dicant, hunc textum de legatis, et fideicommiss. procedere, non de haeredibus.

Dico et de his concedi communiter a Iuristis et Theologis, ut vidimus.

Hinc arguo a fortiori ex D. Bonav. Leges sunt ex conscientia servandae eo gravius, quo graviores sunt res praeceptae: At leges voluntati ultimae deferunt in conscientia, ut ultimae voluntates impleantur, explicantes legata, etc. ergo multo magis quoad haereditates. Nam multo graviores sunt, multoque gravius, ac durius esset testatori videre distrahi haereditatem, se invito, quam legatum. Ideo ad naturae instinctum nullus etiam timoratae conscientiae haereditatem sibi delatam a testatore, etiamsi minus solemniter, restituere volet.

Igitur ex legum observantia, nobis in foro conscientiae iniuncta ad mentem Legislatorum educitur, SS. Doctores esse pro prima sententia, non pro secunda, ut putat Fagund. num. 3. imo cum tertia consentire.

Ex dictis pro secundo asserto patet responsio ad argumenta primi: Leges enim sunt magna sapientia, discretione, et spiritu exponendae, et observandae; sic enim iniunguntur a Deo, et Apostolis ad bonum Reipubl. ad iustitiam, et pacem, atque ideo rectitudo naturae est servanda, sicut et iustitia, etc. ut disserit S. Doct. de Eccles. Hierar. p. 2. cap. 3.

Quibus modis Testamentum est revocabile.

Non incongrue hominis voluntas dicitur Ambulatoria usque ad mortem leg. 4. ff. de adimend. leg. cum per eandem viam soleat saepe gradi, et regredi, ut in testamentorum revocationibus clarum probatur, quorum occasione id dictum est.

Et primo quidem leges concedunt testatori usque ad mortem suum testamentum irritum declarare, nisi fuerit Religiosus, qui ante votorum solemnem emissionem testatus sit; ratio utriusque est, quia usque ad mortem communiter testator liberum habet dominium suorum bonorum; non sic si sit Religiosus professus: Et hoc ita stat etiamsi iurasset, vel promitteret testator suae ultimae voluntatis testamentum esse irrevocabile: quia quod natura potest semper retractari, nequit aliqua extrinseca adiectione reddi irrevocabile: Hoc tamen intellige de revocatione valida; nam licite non poterit testamentum iuramento firmatum revocari; quia sic Deus in testimonium falsitatis adduceretur: Vasquez tamen in foro conscientiae non solum illicitum, sed et invalidum fore ait secundum testamentum, si prius fuerit iuramento roboratum; oppositum tamen communius est, nam multa fiunt valide, quae non licite.

Nec obstat, quod Iuramentum sit accessorium testamento, tanquam principali, cuius naturam, ex se licite revocabilem, debeat sequi. Hoc enim verum est; quando conditiones expresse non excluduntur; iurans autem se non revocaturum, censetur omnes conditiones revocatorias excludere; cum intendat explodere illam celebrem conditionem: nisi revocetur. Legantur de hac re Vasquez opusc. de testam. cap. 2. Couar. 2. parte rubr. de testam. Antonius Gomez in 3. l. Tauri, Sylvester verbo testamentum 1. §. 12. Cum Bonacina de contract. disp. 3. quaest. 17. puncto 6. qui addit quamlibet verborum formam, qua constet testatorem prius suum testamentum habere irritum, sufficere; nec opus est, ut novum instituat, esto verbali tantum revocatione sit usus, licet hoc tantum verum sit de iure regio, ut habet Vasquez citandus.

Secundo testamentum revocatur fractione Scripturae, sigilli, aut alterius necessariae solemnitatis: si vero pars aliqua deleatur, aut cancelletur cum interlineis, reliquum testamentum valet; et solum pars illa in dubium potest revocari. Ita colligitur ex leg. ad testam, §. si signa, ff. de testamentis, et leg. nostram, C. de testam. Haec tamen modificantur, nam si probetur modus illicitus, quo facta sit talis ruptura, seu cancellatio, vel si tabellio eam ruptam, et cancellationem ante suum signum factam, doceat non nocere, testamentum non invalidatur, ut dicitur leg. 1. §. 1. ff. de iis, quae in testam. delentur. Item si duae sint Scripturae, quarum una tantum rumpitur; altera adhuc subsistet; quia licet una sit in re, sunt tamen in probatione duae, quod tamen ita Vasquez limiter, ut utraque scriptura fuerit aeque principalis; nam si fuerit una transcripta, et transsumpta apud testatorem, licet Originalis manserit penes Tabellionem; Haec non iuvat, si prior fuerit discissa; ita docet Paulus Castr. in leg. nostram, C. de testam. quaest. ult. videndum tamen, si voluntate ipsius testatoris, vel contra eius placitum fuerit rupta.

Tertio invalidatur testamentum primum confectione secundi, quae solemnis, et iuxta iuris sit dispositionem, quod eo usque verum est, licet factum esset coram ipso principe; qui non potest simplici assistentia libertatem testandi, quae usque ad mortem sequitur bonorum dominium, auferre; verum si speciali mandato tale testamentum irrevocabile declararet, standum esset tali mandato; sicut enim leges prohibere possunt ob iustam causam testamentorum revocabilitatem; ita etiam Princeps.

Quarto testamentum primum, licet validum, revocari potest per secundum minus solemne, modo cum quinque testibus perfectum sit, dummodo ab intestato haeredes venientes, sint in eo instituti: ut hoc tamen stet, tres requiruntur conditiones. Prima, ut in primo testamento nominatus sit haeres aliquis extraneus, nam si fuerit unus, vel plures venientes ab intestato; subsistit adhuc testamentum. Secunda conditio est; ut venientes ab intestato sint haeredes viciniores. Tertia est, ut omnes illi haeredes proximiores, ab intestato venientes, sint primi gradus, nec ullus eorum solus sufficiat: quae conditiones sunt solum de iure communi; sed iure regio aliter statuitur, saltem in testamentis nuncupativis; quae semper aeque solemnia sunt cum primis; cum habere debeant quinque, aut ad minus, tres testes cum tabellione; ita Vasquez loco citato.

Quam obligationem subeunt Haeredes, testamento instituti.

Cum haeres sit in loco testatoris, eiusque naturam quodammodo induat; certum est eum teneri ad omnia debita realia, ad quae testator tenebatur; nam qui suscipit realia commoda, subiri etiam debet realibus incommodis, argument. leg. haeres in omne, ff. de acquirenda haereditate. aliter tamen dicendum de iure personali, quod habebat testator solvendum; hoc enim simul cum eius persona extinctum est.

Conceditur autem a iure trimestre Haeredi, intra quod tempus potest haereditatem adire, vel abiicere et intra illud tempus a nullo debet molestari: tenetur tamen interim facere Inventarium coram Notario praesentibus legatariis, et creditoribus, si adesse velint. Ita Bonacina supra, citatis Sà, Reginaldo, et aliis. Si tamen illud facere omiserit, et non ex fraude, sed ex alia causa iusta, tenebitur tantum solvere quantum importare poterit haereditas: secus si fraudulenter neglexerit, etiam ultra vires haereditatis obligabitur; ut habetur leg. finali, C. de iureiurando.

Non solum debita, sed et legata quaecumque relicta a testatore, tenetur haeres solvere; nam tacite haereditatem adeundo ita censetur contrahere cum testante; si tamen legata fuerint soluta ante mortem, licet in testamento non sint cancellata, resolvenda non sont leg. lucius, ff. de legatis. Testatoris autem mens est inspicienda, de cuius intentione si constat, tenetur eam observare haeres, relicta verborum ambiguitate; nam omnes praesumptiones ex verbis ortae cessant, comperta voluntate testatoris.