Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Quando sit restituendum, et de causis ab ea excusantibus.

COMMUNIS omnium, et certa sententia est, eum, qui invito Domino iniuste rem detinet, esse in continua actuali obligatione restituendi. Ita D. Bonavent. in speculo, cap. 8. in calce D. Thom. art. 8. Caietanus ibi, Sotus lib. 4. de Iust. quaest. 7. art. 4. Valentia quaest. 6. puncto 7. et caeteri. Res autem, ex contractibus habitae, non obligant ad restitutionem, nisi condicto tempore, ut observat S. Doctor, quem omnes sequuntur. Vide Tannerum disput. 4. quaest. 6. disp. 14. num. 44.

QUAMVIS autem res ita sint, tamen D. Bonavent. supra, D. Thom. et alii agnoscunt nonnullas causas, quae excusant, vel semper, vel saltem ad tempus, quamdiu durant, a restitutione.

Hae autem causae vel se tenent ex parte debitoris, vel ex parte creditoris, vel ex parte rei ipsius, vel ratione publicae potestatis.

Ex parte debitoris prima causa excusans est ignorantia probabilis; non tamen crassa; quam, sive iuris, sive facti sit, excusare afferunt Caietanus verbo Restitutio, cap. 6. Nauar. in manuali, cap. 17. num. 82. Valentia loco cit. At si est crassa, vel Supina, non excusat. Talis esset ementis calicem argenteum a milite. Vide Fagundez Lib. 7. cap. 25.

SECUNDA causa est dubium; nam in dubio melior est conditio possidentis, ut habet regula Iuris.

TERTIA causa est inopia. Ita D. Bonavent. quem omnes sequuntur.

QUARTA causa est necessitas, quando habet quidem, unde restituat, sed eo ipse indiget, sive extremam laboret necessitate; in quo omnes fere assentiuntur; sive etiam si sit necessitas gravis, ut conservet decentiam honeste sui status, ut sentiunt D. Antonin. part. 2. tit. 2. cap. 8. Nauar. in man. cap. 17. num. 63. Sotus Lib. 4. de Iust. quaest. 7. art. 4. Couar. relect. in regulam Peccatum, part. 1. art. 2. Valentia quaest. 6. puncto 7. Aragon quaest. 62. art. 8. et communiter alii apud Fagundez Lib. 7. cap. 27. et Tannerum disput. 4. quaest. 6. dub. 15. num. 429. Bassaeum V. Restitutio 5. num. 4. Bonac. disp. 5. quaest. ult. punct. 1.

OCCURRIT vero dubitatio: An, si Creditor etiam extreme indigeat, teneatur Debitor magis necessitati extremae Creditoris, quam suae.

SCOTUS 4. dist. 15. quaest. 2. Sylvest. V. Restit. quaest. 2. Azor tract. 3. lib. 4. cap. 39. Bassaeus citatus dicunt, eum teneri restituere.

SECUNDA sententia negat, eum teneri. Ita videtur D. Thom. 2. 2. quaest. 62. art. 5. ad 4. Eam expresse tuentur Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 7. Lessius Lib. 2. cap. 16. dub. 1. Malder. tract. 4. cap. 7. dub. 1., Sotus Lib. 4. quaest. 7. art. 1. Azor tract. 2. lib. 12. cap. 8. quaestio 6. Tolet. lib 5. cap. 24. Sayrus Lib. 10. tract. 5. cap 6. Fagundez Lib. 7. cap. 25. num. 14. Tanner. loco cit. addens; nisi tamen creditor sit reductus ad extremum ob suam substractionem.

FUNDAMENTUM est, quia in extrema necessitate cessat Ius gentium, quo facta est rerum divisio, et restituitur in integrum ius naturale, in quo sunt omnia communia, et fiunt per modum occupantis, saltem quoad usum, ut arguit S. Doctor in Apol. paupert. cap. 1. quartae responsionis.

QUO fundamento consequenter inferunt Malderus, Lessius, Sayrus, Fagundez supra, praeferendos etiam parentes debitoris, si in extrema iaceant necessitate.

DUBITATUR secundo: An creditore, et debitore existentibus in gravi pariter necessitate, teneatur is restituere, cadendo a suo statu, ut, si erat nobilis, cogatur fieri artifex.

ALIQUI excusant, et dicunt, eum non teneri. Ita multi apud Fagundez Lib. 7. cap. 27. quam sententiam probabilem censet Malderus tract. 4. cap. 7. dub. 1. Tanner. num. 430. cum Carbone quaest. 77.

ATTAMEN communiter dicunt, eum teneri restituere, Azor tract. 3. Lib. 4. cap. 39. Petrus Nauar. Lib. 4. de restit. cap. 4. disp. 9. num. 53. Less. Tom. 1. de Iust. Lib. 2. cap. 26. dub. 1. Tolet. Lib. 5. cap. 24. Fagundez, Bassaeus loco cit.

RATIO est, quia in gravi necessitate manet Ius gentium.

QUINTA causa est damnum grave in rebus propriis, quod ex restitutione debitor incurreret; ut notat Caietanus loco cit. Ioan. Medina quaest. 3. de rebus restit. causa 4. Sotus Lib. 4. de Iust. quaest. 7. art. 4. Nauar. man. cap. 17. num. 56. Couar. loco cit. et hoc afferit S. Doctor, dum eam apponit conditionem; si tamen adsit reddendi possibilitas; neque enim solum is, qui nullo modo potest, censetur, non posse facere, sed etiam qui commode non potest absque nimirum gravi damno, ut constat ex Lege Nepos Proculo, ff. de verborum significatione, et cap. faciat, 22. quaest. 2. ut advertit Valentia loco cit. causa 5. Tanner. num 433.

HINC non tenetur periculo suae famae restituere. Quare excusant mulierem, quae non revelat filium spurium, quem habuit ex adulterio. Sic admonent omnes ferme Doctores apud Valentiam nuper citato loco. Quod Fagundez in octavum Praeceptum decalogi, et in 7. Lib. 7. cap. 28. pluribus confirmat, praecipue ex declaratione Innocentii III. de poenitent. ut observant Medina, Nauar. Couar. Valentia, et alii.

RATIO sumitur ex D. Bonavent. locis allatis, quaest. 5. subquaest. 1. dub. 3. quia non sunt restituenda bona ordinis superioris, pro bonis ordinis inferioris, sed fama est ordine superior divitiis: Ergo. Maior est certa; nam restitutio est aequalitas Arithmeticae. Minor est certa ex Proverb. 22. Melius est nomen bonum quam divitiae multae, et Ecclesiastici 41. Curam habe de bono nomine: hoc enim magis permanebit tibi, quam mille Thesauri pretiosi, et magni, et Aristoteles 4. Eth. cap. 3. ait: Honorem esse maximum bonorum externorum.

GREGORIUS de Valentia tamen cum Soto Lib. 1. de Iust. art. 3. ad 4. et Molina Tom. 4. disp. 702. volunt, quod si restitutio sit gravissima, et amissio famae sit parva, eo quod vel antea mulier suspecta sit, vel simile, teneri mulierem se manifestare, ne haereditatem ingentem legitimis disperdat, quamvis enim (aiunt) ex genere sit fama nobilior bonis divitiarum, tamen potest esse adeo parva, ut iis sit inferior, eo modo, quo aurum quidem est pretiosius argento; attamen potest parvulum frustum auri superari a massa grandi argenti; subscribit Tannerus numero 434.

SED graviter reclamat Fagundez num. 9. cap. 28. cum Petro Nauarro Lib. 2. de restit. cap. 2. part. 2. dub. 9. Corduba Lib. 1. quaest. 31. Vasquez opusc. de testam. cap. 5. disput. 10. Less. Lib. 2. cap. 10. dub. 7. num. 50. Malder. tract. 7. cap. 4. dub. 10. Turriano 2. 2. disp. 17. dub. 1. num. 10. et aliis.

NEQUE satisfaciunt adversarii argumento Seraphici: Nam si famam ita diminuant, ut ad materiam levem trahant, non renuo, teneri restituere grande debitum, etiamsi divulgandum sit, cum non esse adeo prudentem, ut res oeconomicas perfecte agat; At vero si stemus in paritate famae gravis, et pecuniae, semper illa est ordine superior, etsi sit hominis plebei; et in hoc casu non est ad rem similitudo, sumpta ex frustulo auri, et massa argenti; Nam etiam in quantitate, nedum in pretiositate naturali, aurum est maioris pretii; Sic et fama gravis; ut recte adnotavit Fagundez num. 9. cum D. Bonavent. in speculo, cap. 1. ubi allegato eo loco Proverb. 22. monet, quod sicuti leve furtum est veniale, sic levis detractio famae, quae rerum gravi Restitutionis obligationi cedit.

EXPLICANDUM etiam, quodnam sit detrimentum grave in re familiari, sufficiens ad excusandum interim a Restitutione; non enim sufficit detrimentum consideratum, ut est erogatio grandis pecuniae, vel ut est cessatio lucri ex illa pecunia debita obveniens; hoc enim lucrum non est detrimentum in re propria, sed requiritur, ut sit in rebus debitoris, sive quia caderet a suo statu, sive quia cogitur praecipitanti, et pernicioso pretio res suas vendere; tunc enim creditor tenetur expectare, ut notat Fagundez, Molina, Lessius, Valentia allati; et hoc est, quod ait D. Bonavent. cap. 2. speculi, teneri Restitutioni, si tamen adsit possibilitas, et opportunitas. Tale enim tempus esset graviter importunum, et inique eo tempore exigeret creditor.

SEXTA causa excusans a Restitutione est consueta humanae vitae occupatio; non enim necesse est ut surgat media nocte e lecto, vel e mensa in prandio, ut solvat, ut adnotarunt Caietanus, Sotus, Valentia, et alii communiter cum D. Bonavent. allegato; sed potest restitutio deferri in tempus opportunum.

SEPTIMA causa est compensatio facta creditori in aliis bonis temporalibus, sive conferendo ei officium temporale luctuosum, ut aiunt Nauar. et Valentia (dixi temporale; nam spirituale dare, erit Simonia,) sive remittendo creditori aliud debitum aequivalens, ut notant Medina quaest. 3. et Valentia supra, Tanner. num. 439.

OCTAVA est compensatio facta, solvendo alicui legitimo creditori eius. Ita Medina, Valentia, et alii.

NONA causa est praescriptio rei legitima, hoc est talis, qualis esse debet secundum canones, ut notarunt Nauar. num. 85. et Valentia loco citato.

De aliis duabus Causis, excusantibus a restitutione, ex parte debitoris.

GEMINAE adhuc causae extant examinandae; Prior est ingressus Religionis; Altera est Cessio bonorum; in prima perdit quis voluntarie Dominium sui; in secunda Dominium suorum; de quibus certum est, valide Religionem probatam profitentem nihil sibi posse vel acquirere, vel abdicare; Sed dubium est, utrum obstrictus aeri alieno possit saeculo nuncium remittere, ac licite Vota Religionis emittere; Item, utrum ultra posse gravatus, cum non sit in solvendo, possit bona, quae possidet creditori cedere, ac deinceps a Restitutione ulterioris debiti liberari. Haec per totidem dubitationes expendam.

Utrum ingressus in Religionem excuset a Restitutione.

CERTUM est, gravatum aere alieno peccare non restituendo ante ingressum in Religionem, si nullum habeat impedimentum, ut monet Fagundez Lib. 7. cap. 28.

CERTUM etiam est, si debita sint incerta, quorum Domini ignorentur, nec facta diligentia sciri possint, et ideo pauperibus essent restituenda, posse huiusmodi debitores Religionem ingredi licite, etiam si in saeculo manentes acquirere possent, unde solverent. Ita Sanchez Lib. 4. Decal. cap. 10. Aragon. 2. 2. quaest. 68. art. 12. fol. 1044. Manuel Rodriguez quaest. Regul. tom. 3. quaest. 10. art. 9. not. 1. Hoc tamen intellige, ut notant Sanchez, et Fagundez, quando ipse debitor nomine proprio, debitor bonorum incertorum constitutus est.

QUAESTIO est igitur: An, si aliquis certo aere alieno oneratus est, et non habet solvendum; potest tamen sperare in saeculo sua industria lucrari, unde solveret; possit licite Religionem ingredi.

NEGANT Gerson 2. part. Tractatu de hac re, Alphabeto 39. littera X. ubi refert multos Doctores Parisienses, et suppl. Gabriel. in 4. dist. 38. art. 2. diffic. 12. Carbo de restit. quaest. 85. dub. 3. et alii apud Dianam part. 2. Tract. 2. resol. 41.

E regione plurimi affirmant, posse ingredi religionem, atque ideo restituendo non esse obnoxium. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. ult. art. 6. ad 3. ubi Caiet. Palud. in 4. dist. 38. quaest 3. art. 2. D. Anton. 2. part tit. 11. cap. 2. §. 1. Sanchez Lib. 4. Decal. cap. 19. num. 7. Rosella V. Religio 2. num. 5. et V. Restitutio 16. Angel. V. Religiosus. Sylvester. V. Religio 2. quaest. 4. Tabiena V. Religio, quaest. 11. num. 12. et ibi Armilla num. 5. Viguer. lib. instit. moral. cap. 17. §. 1. Aragon. 2. 2. quaest. 88. art. 12. ad 1. fol. 1044. Sà V. Religio, et alii apud Dianam.

TERTIA sententia media est, secundae arridens, duabus conditionibus appositis. Prima, quando debitor in saeculo manens speraret breui satisfacere, se posse. Ita Sanchez Lib. 4. Decal. cap. 19. num. 8. Maior in 4. quaest. 8. dist. 17. Nauarrus, Commentar. primo, de regular. num. 8. Azor lib. 13. cap. 1. quaestio 5. Petrus Nauarr. lib. 4. de restit. cap. 4. diffic. ult. num. 28. Sylvester verbo Religio 2. et multi Canonistae apud eum, Tanner. 4. quaest. 6. disput. 15. num. 444. referens Carbonem loco citato, Valentiam quaest. 6. puncto 7. Lessium Lib. 2. cap. 16. num. 22. Lopez p. p. cap. 129. Si autem interrogentur hi, quantum tempus esset expectandum, quo posset lucrari ad solvendum; Ioan. Maior respondet, biennium. Nauar. unum, vel alterum annum. Sanchez, et Fagundez cum Maiore stant.

ALTERA conditio est, quando expectatio biennii, moralis spes est, ut absque notabili difficultate possit solvere, ut aiunt Nauar. Sanchez, et Fagundez. Sanctes vero in cap. 2. Regulae Minorum, dicit alium annum expectandum: Est communior cum Diana suprà Baffaeo Verbo Restitut. 5. num. 16. Vech. disp. 2. dub. 1. Quid senserit D. Bonavent. non est arduum invenire.

PRIMO enim exponens regulam nostram cap. 2. in ea verba: Ministri dicant eis verba sancti Evangelii, quod vadant, et vendant omnia sua, et studeant ea pauperibus erogare. Quod si facere non potuerint, (ait) propter litium implicationem, sufficiat eis bona voluntas, qua licite ceditur, et omnia contemnuntur, iuxta illud Hieronymi: Si habes res tuas, vende: si non habes, proiice. Nemo renunciaturus saeculo potest bene vendere, quae contempsit, ut venderet.

IBI videtur S. Doctor arridere dicentibus, quod si aliqua implicantia, et in quibus alii habent quomodocumque ius ad lites, seu etiam iustissimas praetentiones, si non habet unde solvat, neque opportunitatis spem, omnia possit tergum proiicere.

EADEM refricat in speculo disciplinae ad novitios, cap. 1. et in Tractatibus de paupertate, quos perlegi, in quibus solum admonet, mundo perfecte vale dicant, et nullo impedimento rerum familiarium, sive eis careant, sive abundent, ad Christum evolent, relinquendo de suis rebus dispositionem hominibus peritis.

RATIO, qua nituntur D. Thom. et alii, est, quia persona hominis liberi non est creditoribus obligata; sed eius solum bona: Ergo eis cedendo satisfacit.

CONTRA arguit Fagundez, quia sequeretur, pereuntibus his rebus, perire ius creditoris; et ita, si novae facultates acquirerentur, non essent subiectae, neque posset in carcere trudi debitor, post latam Iudicis sententiam.

RATIO igitur ficta a Fagundez asseritur, quia persona non est subiecta, quasi serva, sed sola bona subiiciuntur. Itaque solum tenetur solvere, quando moraliter potest; At in statu dicto computatur moraliter impotens.

HAE tamen rationes non sunt validae, et prior sane nutat, ut ait Fagundez, non tamen bene ab eo infirmatur; nam si novae facultates resurgunt, adhuc obligantur eadem ratione, quia bona debitoris subiecta sunt servituti. Itaque non adhuc servituti subiicitur persona. Quod si persona carceretur, hoc est vel in poenam dilapidationis praeteritae, qua se praecipitavit in statum ineptitudinis ad solvendum, dissipando bona non sua; vel quia supponitur fraus, et adhuc non constat, hunc esse ineptum ad solvendum.

NEQUE ratio Fagundez robur adiungit; nam cum res sint subditae, et hae virtualiter sint in persona apta solvere, subiiciunt virtute personam, quae ratione debiti in iure naturae potest subiici, ut recte arguit D. Bonavent. in 2. dist. 44. quaest. penult. non enim libertas Christiana eximit personas ab omni subiectione, alioqui neque Principibus subderetur, neque Praelatis, quod est falsissimum, ut ostendi Tract. de Legibus, disp. 5. quaest. 1. et 2.

RATIO igitur vera afferri est, quia creditor, cuius actio est inanis ob adversarii inopiam, nullam videtur actionem habere, ut dicitur L. Nam in his, ff. de dolo malo.

Cum igitur moraliter non sit in solvendo actu, ut supponitur, neque virtute moraliter, quia nimia dilatio exigeretur temporis ad solutionem; sequitur, eum non teneri; et ita ius naturale non instat ad impossibilia, et sic obiecta solvuntur.

OBIICIUNT adhuc, interrogandos, volentes ingredi Religionem: An graventur aere alieno, quod frustra fieret, si licite possent ingredi gravati aere tali; haec vero interrogatio fit, decreto Sixti V. anno 1558. editi motu proprio, qui huiusmodi gravatos ingenti aere alieno, et ratiociniis, seu reddendis rationibus administrationum obligatos, declarat inhabiles.

HOC decretum temperavit Clemens VIII. quod ad invaliditatem professionis huiusmodi gravatorum aere alieno; non tamen quod ad illicitum actum professionis, et poenas recipientium.

NON includuntur tamen in eo Motu proprio Sixti V. illi, qui sine sua culpa ad impotentiam solvendi devenere, ut advertunt Sanchez in Decal. Lib. 4. cap. 19. num. 24. Neque illi, quibus creditores abrenuncient. Nec illi, qui ex sola promissione liberali debitores sunt; sed hi, qui facultates ad pecuniam contraxerunt, et post contractionem decoxerunt, ut notant Sanchez loco cit. et Fagundez num. 7.

TANDEM existimat Sanchez, eos, qui culpa sua decoxerunt, si cessionem faciant bonorum, et relinquant ea creditoribus, neque sit spes probabilis, quod si maneant in saeculo, satisfacere queant, non includi illo Motu proprio, ex his satisfit obiectioni.

An Cessio bonorum excuset a restitutione.

PERMITTITUR a Legibus Cessio bonorum, ut in foro externo tutus fiat debitor L. Qui bonis, ff. de cessione bonorum, et Cod. de iis, qui bonis cesserunt, haec tamen cessio in foro conscientiae non liberat, nisi quantum excusat inopia, alioqui liberaret etiam sine tali cessione, ut notant Navar. cap. 17. num. 86. Medina quaest. 3. cap. 3. Sotus lib. 4. d. Iust. quaest. 7. art. 4. Couar. Lib. 2. variarum, cap. 1. Valentia quaest. 6. puncto 7. Tanner. num. 441. disp 4. quaest. 6. Bassaeus V. Restit. 5. num. 5.

ITA tenebitur ille restituere, si ad meliorem fortunam venerit, ut docent iidem Doctores, et habetur Leg. 1. et Leg. cum et filii, et Leg. is, qui bonis. Cod. de his, qui bonis, locis citatis. Quod etiam ostendit Couar. esse verum, quando cum aliqua caeremonia ignominiae, cessio illa bonorum fit.

OBSERVAT tamen Caspensis disp. 1. sect. 13. cum Toleto Lib. 1. cap. 16. posse debitorem in cessione bonorum retinere, et occultare necessaria suae sustentationi, uxoris, filiorum, et aliorum in primo gradu; neque teneri eos, qui sciunt, id revelare, etiamsi poena non revelanti imponatur; possunt etiam iurare, se nescire, ubi sint talia bona, intelligendo interius, ita ut teneantur revelare, sed Petrus Navar. Lib. 4. cap. 4. num. 50. verum esse ait de eo, qui absque culpa cogitur cedere bonis, subscribit Tannerus num. 441.

De causis excusantibus a Restitutione ex parte creditoris.

PRIMA inter causas censetur condonatio libera, facta a Creditore, quae fiat non vi, nec fraude, ut differunt Caiet. hic, art. 6. et in sum. v. Restitutio, cap. 6. Ioan. Medina quaest. 3. de rebus restit. cap. 2. Navar. in man. cap. 17. num. 73. Valentia disp. 5. quaest. 6. pun. 6. puncto 7. Caspensis disp. 1. num. 163. Graffius Lib. 2. decis. cap. 131. Sylvest. V. Iudex, 1. quaest. 8. Turtecremata in cap. si res 14. quaest. 6. Fagundez Lib. 7. cap. 30. Tanner. disp. 4. quaest. 6. dub. 15. num. 438. qui addunt advertendum, ne remissio sit impedita a iure, et irritata; potest enim ob bonum commune irritari, reddendo debitorem inhabilem ad tale beneficium remissionis, et de facto eam irritavit Ius Canon. cap. statum, de rescripc. in 6. quando Iudex Ecclesiasticus aliquid accipit praeter esculenta; obligatur enim in eo cap. ad restitutionem, et ibi irritatur remissio huius obligationis; Similiter si Episcopus, vel Archiepiscopus visitantes Ecclesias, praeter necessaria ad victum, aliquid recipiant, iuxta quod habetur cap. 5. et 6. de censibus, et extract. in 6. Si iudex delegatus aliquid accipiat a partibus contra cap. statutum, de rescripc. in 6.

SECUNDA causa est damnum spirituale, aut corporale, quod creditor incurreret, si tali tempore, vel loco fieret restitutio, ut docet D. Thom. art. 5. ad primum, et communiter. Hinc enim furioso non est reddendus gladius, ne interimat; neque pecunia, quam in perniciem Reipublicae, aut aliorum expendat. Quod docuit etiam Ambrosius Lib. de officiis, capite ultimo, et multi apud Fagundez Lib. 7. capite 30. num. 32. Bassaeum V. Restitut. §. 1.

QUAERUNT vero: An excusetur debitor a Restitutione, si creditor est excommunicatus vitandus.

RESPONDETUR negative cum Maiore 4. dist. 15. quaest. 4. Sylvestre V. Excommunicatio, 5. quaest. 12. Ioan. Medina quaest. 3. de rebus restit. cap. 9. Couar. in regula Peccatum, part. 1. num. 10. Valenria quaest. 6. puncto 7. Lessius Lib. 2. cap. 16. dub. 9. Tolet. Lib. 4. de restit. cap. 4. disp. 15. num. 24. Suarez de censuris, disp. 15. sect. 8. Maldet. tract 4. cap. 7. dub. 6. Fagundez L. 7. cap. 30. num. 29. Tanner. 445. et aliis communiter contra Panormitanum cap. veritatis, de dolo.

PROBATUR, quia in sententia excommunicationis non habetur, priuari eum iure suo circa res proprias, neque prohibetur necessaria communicatio, ut omnes fatentur.

Dices cap. Nos sanctorum; et cap. Iuratos, 16. quaest. 5. et cap. ult. de Haeret. subditi absolvuntur a iuramento fidelitatis, debitae domino, qui postea incidit in excommunicationem.

RESPONDETUR, non ob id priuari iure rerum suarum, neque odia sunt amplianda, sed restringenda.

De causis excusantibus a restitutione ex parte rei.

UNA causa censetur, nempe interitus rei sine culpa, et mora eius, quia eam apud se habebat, et debebat eandem numero restituere. Tunc res Domino ipsi perit, ut notant Medina quaest. 3. causa 6. Navar. cap. 17. num. 80. Valentia quaest. 6. puncto 7. Ac si post res, quae non erat determinata solutioni, quamvis a te solutioni sit destinata, reddere teneberis. Vide Valentiam.

De causis excusantibus a Restitutione ex parte publicae potestatis.

TRES causae ex hoc capite enumerantur excusantes.

PRIMA est authoritas publicae potestatis, ipso iure aliquid tribuentis alicui, ut in praescriptionibus, v. g. non autem solum impune permittentis possessionem rei, sicut optime adnotavit Medina quaest. 1. causa 7. Tanner. n. 440. infra, Valentia quaest. 6 punct. 8. Unde fit, ut, quamvis leges in contractibus permittant deceptionem, quae ultra dimidium iusti pretii non sit (ut patet L. Item in pretio, §. sin. ff. locati,) tamen debet in foro conscientiae restituere ei, qui alterum infra dimidium quoque iusti pretii deceperit.

SECUNDA causa est authoritas publicae potestatis per sententiam iudicialem, alicui rem inre adiudicans. Vide Medinam causa 7. Valentiam disp. 5. quaest. 4 puncto 2.

TERTIA causa est authoritas summa Ecclesiastica, cum Pontifex iusta de causa, per Bullam compositionis, remittit alicui partem aliquam bonorum incertorum restituendorum, modo in pios Ecclesiae usus contribuat certam aliquam eorum partem, iuxta ea, quae de hac re tradunt Medina dicta q. 3. et q. 11. Sotus Lib. 4. de Iust. quaest. 7. art. 1. ad 3. Navar. man. cap. 17. num. 91. Valentia loco cit. Tanner. disput. 4. quaest. 6. num. 444. Bassaeus, V. Restit. 5. num. 13.