Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Name: Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus
Author: Gaudenzio da Brescia

Reuerendi patris Gaudentij Bontempi, ... Palladium theologicum, seu Tota theologia scholastica in septem tomos distributa. Ad intimam mentem d. Bonauenturae seraphici doctoris ... Tomus quintus, De virtutibus

First published 1676

Bontempi's Palladium theologicum (Lyon 1676) is a complete scholastic theology composed ad mentem D. Bonaventurae, arranged in seven tractatus on the order of the Secunda secundae. This fifth volume, De virtutibus, treats the theological virtues (faith, hope, charity, with their gifts, beatitudes and fruits), the cardinal virtues and their opposite vices, and the states and offices of men (religious and prelates, bishops, princes), including the extensive disputations on contracts, religion, vows, fortitude, temperance and the judicial process. It is a significant example of the Bonaventurian scholastic school and a counterpart to the Thomist manuals of the period.

Quaestio XVI: An Iuramentum, metu extortum obliget

An Iuramentum, metu extortum obliget.

Fuere aliqui, quos refert S. Bonavent. putantes, tametsi iuramentum assertorium vi extortum, atque iniuste, sit validum, et obliget; attamen promissorium non obligare. Eos etiam refert Glossa cap. 2. verb. esse, de iureiurando.

Certissimvm tamen est, huiusmodi iuramenta obligare. Ita D. Bonavent. hic, et D. Thom. quos omnes Theologi sequuntur, ac Iurisperiti ad cap. si vero: et cap. Verum, de iure; et cap. Ad audientiam, de his, quae vi, ubi id expresse definitur.

Probatvr a D. Bonavent. primo: Omne iuramentum, quod habet suos comites, Iustitiam, Veritatem, et Iudicium, est validum, et obligatorium; tale est hoc: Ergo.

Secundo, quia voluntas coacta, est voluntas vere modo humano operans ex D. Augustino: Sed talis est voluntas, cui metus infertur ad iuramentum: Ergo.

Tertio: Peccatum ex coactione patratum obligat poenae aeternae: Sed iuramentum sic ordinat ad veritatem servandam: Ergo.

Ubi adverte, hoc argumentum quaest. 14. allatum fuisse ab adversariis contra nos, ibique expositum.

Qvarto probatur ex casu proposito D. Augustini: Quidam enim ex metu coactus est iuramento sibi desponsare meretricem, et dicit S. Augustinus, ex consilio B. Ambrosii, validam fuisse illam promissionem iuratam.

Probatvr quinto in corpore, argumento allato pro quaestione praecedenti, quia duplex obligatio ex iuramento oriri potest: Altera homini ratione promissionis illi factae, et ex hac parte iuramentum iniuste coactum non obligat; homo enim per iniuriam nullum ius acquirit, neque ex sua iniquitate commodum debet reportare: Altera, vero Deo in testem adducto, et ex hac parte obligat iurantem reddere Deum testem veracem, implendo promissionem, testimonio sui nominis confirmatam. Ea enim, licet metu incusso coacta, tamen fuit voluntaria, quia nullo metu potest voluntas ita cogi, ut violetur libertas arbitrii.

Id autem esse materiam virtutis patet, quia est ad redimendam gravem vexationem, quod sufficere asserunt Doctores adducti a Sanchez cap. 11. num. 3. et a nobis quaest. 15. et merito; est enim actus charitatis in seipsum.

Deinde interveniunt etiam actus fidelitatis, zelus honoris conservandi, etc. Hac ratione nituntur Sanchez num. 14.

Obiicivnt praecipue. Votum coactum, et similiter matrimonium coactum non sunt valida: Ergo nec iuramenta.

Respondet Sanchez num. 15. in opinione sua esse facilem responsionem; nam illa duo priora funguntur iure Ecclesiastico: At iuramento non irritantur ob reverentiam, nomini Dei debitam, et ideo negatur consequentia, quia sunt inaequalis iuris.

Addit vero, in opinione dicentium, Vota, et matrimonia coacta, esse iure naturali irrita, difficile posse huic argumento satisfieri, et hoc argumentum urgere ad probandum, haec esse irrita solo iure Ecclesiastico.

Igitvr D. Bonavent. qui docet, haec scilicet Vota, et matrimonia iure naturae esse irrita, ut vidimus disput. de voto, quaest. 5. et aliis locis, ubi de obligationibus variis agitur. Respondet facile huic argumento, disparem esse rationem, et quoad votum, advertit consistere in formali exhibitione boni alicuius singularis supra debitum, in obsequium Divinae Maiestatis. Deus autem vult sacrificia voluntaria perfecte, cum et perfectionis sit sacrificium. Si tamen aliquis metu mortis voveat Domino sponte, videtur spontanea oblatio, esto aliqualiter imperfecta, et ideo admittitur probabiliter.

Qvoad matrimonium respondet, disparem esse rationem, quia matrimonium ex significatione habet, ut sit deditio voluntaria, atque amoris coniunctio, imitans coniunctionem Christi cum anima, et Ecclesia; ideo ait Apostolus, Ephes. 5. Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo, et in Ecclesia, atque ideo liberalem exhibitionem exigit, non sic iuramentum.

Dices. Si quis iuret matrimonium cum Thecla, tenetur, etiamsi coacte iuraverit, nisi causa superveniente relaxetur, ut docet D. Bonavent. ad ultimum, quem sequuntur alii apud Sanchez lib. IV. de matrimonio, d. 20. num. 14. et d. 21. num. 2. etc. hic num. 21. contra ipsum Sanchez, et alios ibi, qui tamen fatentur opinionem S. Bonavent. Ergo praeter illam significationem spontaneae coniunctionis est validum matrimonium: Ergo nulla disparitas inter Iuramentum, et Matrimonium.

Respondet, Iuramentum additum, solum habere rationem obligantis, quod patet, quia absque eo non obligaret, quo fit, ut cum arctius sit vinculum obligationis non detrahendi graviter Divinae veritati, quam repraesentandi Divinam coniunctionem cum Ecclesia, hoc illi cedat.

Nullum autem esse per se vinculum matrimonii probatur; quia si is contrahat cum alia, tenet matrimonium, licet ob periurium teneatur poenitentiam agere. Haec S. Bonavent. sed de hoc tertia parte cum de matrimonio agam.

Assero secundo, ea, quae sunt in foro Ecclesiae contracta ex metu, firmata iuramento, irrita iudicantur. Probatur a D. Bonavent. ex illo Tullii effato, et Praetoris: Quae metu fiunt, rata non habeo.

Secundo, quia malitia non debet cuique in commodum resultare, ut dicitur.

Obiicit sibi S. Doctor contra primum assertum. Metus cadens in virum constantem excusat humanos contractus.

Respondet, Iuramentum esse invocationem Dei in testem, atque adeo ut iustitia, et Religione cogente, non auferre ab ipso honorem veridici, ac Veritatis, esseque malum secundum se id facere, ideo non timendum, subire etiam potius mortem, ut dicitur Matth. 10. Nolite timere eos, qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere. Quare arctius est etiam vinculum, quam Votum, et matrimonium; nam illud iuramenti spectat ad praeceptum negativum, non auferendi a Deo honorem, nominando testem in vanum; at Votum ad affirmativum pertinet, ut dixi quaest. 13. ex ipso Sanchez, qui lib. 3. cap. 9. num. 4. de iutamento assertorio id ostendit; et immerito negat de promissorio; nam etiam promissorium est invocatio Divini nominis ad veritatem testandam, non modo praesentem, mentis se obligandi, ac promittendi, sed etiam futuram adimplendi promissa. Quod vero ait, maius malum esse infidelitatem, quae incurritur fractione voti, quam irreverentiam Deo debitam, quae violatur in periurio, reddendo eum falsum, probatur, non subsistere ex dictis ab eo supra: Nam spectata sola iuramenti promissorii obligatione, de qua est controversia, includit testimonium Dei, ut assertoris veritatis illius promissionis externae, quoad concordantiam vocis cum animo, et cum effectu futuro. Igitur haec in praecepto negativo continetur, non assumendi nomen Dei in vanum, et maior est, ex ipso Sanchez, quam obligatio positiva voti, quae fidelitatem praecepit. Ratio est, quia peius est iniuriam passivam directam alicui irrogare, quam deficere a data fide; licet enim hoc etiam irreverentiam quandam includat, non tamen aequalem cum ea, quae Deum ut falsum reddit; alioqui si talis irreverentia, addita infidelitati fractionis voti, vincit irreverentiam, reddendi falsum Deum, ut ait Sanchez, debebat graviorem culpam etiam fractionem voti, in qua sunt haec duo crimina, facere atrociorem periurio assertivo, in quo est sola irreverentia falsi in Deum redundantis, et tamen oppositum dixerat eodemmet numero. Quare cum Medina lib. 5. de sacrorum hominum continentia, a cap. 22. et aliis, quos probabiliter opinatos fatetur Sanchez, vinculum iuramenti esse maius vinculo voti.

I mo ex fundamentis Sanchez arguo sic: Per te numero 4. maior est obligatio iuramenti assertorii, quam voti; eo quod reddere Deum falsum praeponderat fidelitati promissae Deo: Ergo cum fractio voti promissorii, praeter eam culpam reddendi Deum falsum, addat aliam infidelitatis, et saepe etiam iniustitiae, et defectus charitatis proximo, erit multo magis augens malitiam super peccatum fractionis voti, et hoc est, quod ait S. Bonavent. iuramentum obligatorium esse vinculum cum Deo, et hominibus.

De matrimonio autem Sanct. Bonavent. notat in 4. dist. 38. ad 1. esse inferius matrimonium voto, quia hoc est promissio Deo de meliori bono; at matrimonium de bono inferiori esse promissionem factam homini; et ideo sequitur, esse maius vinculum iuramentum ipso matrimonio, quia est maius etiam voto, quod et matrimonium superat. Licet autem dicat Sanct. Bonavent. eadem dist. matrimonium esse promissionem Deo, et hominibus, atramen proprie est promissio homini: Deo autem, quatenus ex virtute veritatis a Deo praeceptae, tenemut obedire.

Satisfit vero his iuramentis coactis momentanea solutione, et statim est integrum iuramenti repetere.

Observa autem, haec iuramenta obligare ad culpam mortalem, ut indicat Sanct. Bonavent. ad 3. Div. Thom. ad 1. et alii 21. Doctores, quos refert Sanchez numero 18. contra Angelum, verbo iuram, 5. numero 10. Id probat S. Doctor ex illo Matth. 10. Eum potius timete, qui potest et animam, et corpus perdere in gehennam.

Dices cap. Verum de iureiurand. praecipitut, ne hi puniantur, tamquam rei culpae mortalis.

Respondetur, ibi loqui de poena, quae maior esse debet, ratione iniuriae repertae in eo iuramento.

Aliqui excipiunt, nisi adiiciatur contractibus, iure reprobatis; quales sunt alienatio fundi dotalis, renunciatio futurae successionis, contractus minorum absque solemnitate, iure praescripta; his enim addictum dicunt, non obligare. Ita plurimi probabiliter apud Sanchez num. 19.

Alii vero dicunt, adhuc esse invalidum. Ita alii plures cum Sanchez numero 20. Ratio est allata supra quaestione 15. quia licet contractus implere, est actus virtutis, scilicet a vexatione redemptionis, et veritatis, nec obligatio iuramenti acquiritur ei, qui fecit iniuriam; sed Deo, qui nullam intulit. Praeterea, quia iure naturali haec iuramenta non sunt irrita; neque etiam iure civili, ut ostendit Sanchez num. 20.

Alii extendunt, ut si iuramentum addatur voto, metu gravi extorto, obliget.

Alii vero negant apud Sanchez num. 24.

Hinc fere deciditur quaestio: An solutus e carcere, iuramento praestito de redeundo, teneatur redire. Et quaestio est, quando carcer, et poena inferenda, sunt iniusta; nam si iusta sint, proculdubio tenetur.

Prima opinio est, hunc teneri redire ad carcerem, quantumvis iniuriosum, etiamsi mors immineat. Ita Romanus leg. stipulationes, numero 78. ff. de verb. obligat. Caietanus 2. 2. quaestione 89. art. 7. Angelus V. Iuram. 5. num. 37. Sylvester ibi, num. 4 quaest. 26. Tabiena ibi, quaest. 10. num. 11. Armilla num. 13. Toletus lib. 4. summae, cap. 22. Suarez SECUNDA opinio est, numquam teneri. Ita Abbas cap. si vero, num 4. de Iureiur. Sylva nuptialis lib. 3. num. 44. Angelus V. carcer. num. 4. Sylvester V. accusatio, quaest. ultima, ubi Tabiena quaest. 10. n. 14. et verb. carcer, quaest. 1. Guttierrez de iuramento, p. p. cap. 57. a num. 24. Sà V. Iuram. num. 11. et dicit probabilem Sayrus lib. 12. cap. 18. num. 17.

TERTIA sententia limitat, quando imminet mors iniusta. Ita Glossa Clem. Pastoralis V. violentiam, de sent. et re iudic. Et ibi Anchara num. 12. Imola num. 60. Cardinal. ibi v. Notorium, notab. 4. Abb. cap. inter alios in fine, de immunitate Ecclesiae. Everardus in suis Topicis, loco a vi, energia, seu efficacia iuramenti, num. 62. Praepositus cap. Ius Gentium, num. 10. dub. 1. Iason leg. si duo patroni, § finali, num. 4. ff. de Iureiur. Hippolytus singulari 177. malitiis hominum, Curtius iunior repetit. leg. Admonendi, num. 69. ff. de Iureiur. Ioan. de Selva de Iureiur. 3. part. quaest. 1. num. 31. Boerius decis. 215. num. 30. Maior in 4. dist. 15. quaest. 22. ad 2. D. Antonin. 2. part. tit. 10. cap. 6. casu 2. Rosella V. accusatus, Bauerias Tract. de virtute iuram. effectu 60. num. 112. Couar. lib. 1. variarum, cap. 2. num. 7. Octavianus Ofascus in decisione Pedemontana, 66. num. 12. Plaza de delictis, lib. 1. cap. 22. num. 6. Seraphinus de privil. iuramenti, privil. 132. Iulius Clarus lib. 5. receptarum, in pract. crimin. quaest. 21. num. 27. Duennas, regula 393. limit. 4. Farinacius in sua pract. criminali, part. 1. tom. 2. tit. de carceribus, quaest. 3. a num. 124. ubi alios refert, Gomez de Almefcua Tract. de potestate in seipsum, lib. 2. cap. 10. num. 1.

QUARTA sententia extendit iuramentum hoc non obligare, quando timetur non solum mors, sed etiam iniustum quodlibet personae periculum, non tamen, si rerum tantum familiarium sint. Ita Abb. cap. sicut el 3. num. 4. de iureiurando.

QUINTA sententia extendit, ut non obliget hoc iuramentum, etiam quando timetur sententia iniusta in fama, aut rei familiaris detrimento. Ita Vasquez prima secunda, dist. 174. cap. 5. Qui tamen num. 38. limitat, quando custos carceris est particeps iniquitatis iudicis; nam si custos ille in bona fide dimitteret, et ei immineret periculum, non redeunte ergasto, tunc esset actus virtutis redire cum periculo, ad salutem innocentis non perdendam.

In tanta Doctorum varietate ponam quid ex D. Bonaventura eliciatur.

PRIMO S. Doctor in corporis fine, asserit, tantum teneri aliquem iuramento coacto, quando est de re licita. Deinde, si iuramentum est graviter coactum, posse quaeri relaxationem, et dari ab Ecclesia. Quoad iuramentum vero licitum, ait subeundam potius mortem, quam illud frangendum. Ita ad 3.

QUAERERE igitur oportet: an in doctrina D. Bonavent. sit res iusta prostituere vitam, suaque omnia, et quidem quoad rem familiarem, et famam, non multum facessit negotii, solum ergo premor: an possit vitam iniquae morti tradere.

Hoc quidem non potest erui ex illo argumento tertio, secundo loco, ubi arguit: Metus cadens in constantem virum excusat. Respondet autem, in materia iustitiae non excusare, et ita potius mortem appetendam, quam iustum iuramentum violandum. In causa vero nostra quaestio est: an sit iustum.

PROBABILITER mihi sane videtur asserendum cum tertia sententia, quae est doctrina Baldi lib. de vita, et honestate clericorum, num. 6.

RATIO est, quia materia huius iuramenti non est licita, sed temeraria, et ille reditus est occisio iniqua sui, offerendo se morti iniustae. Igitur non est actus patientiae, sed temeritatis; neque actus fidelitatis tyranno fidem extorquenti ad iniustam occisionem. Neque est redimere vexationem, imo potius redire ad vexationem gravissimam, cum ad homicidium sui redeat, et hic videtur sensus D. Bonav. qui in 3. dist. 37. num. 10. in dub litt. asserit, eodem modo aliquem peccare occidendo seipsum, et proximum; at proximum occidi, etiam cum possumus eum a morte eruere, et nolumus, ait in Compend. Theol. lib. 6. cap. 64. Haec video non arguere eam esse opinionem D. Bonaventurae, clarius igitur sequenti quaestione elucidabitur.

↑ Top of work

Tractatus I: PRIMUS DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS

Proemium I: Prooemium

Disputatio I: DE FIDE

Quaestio I: Quid FIDES significet, et quid sit

Quaestio II: Quodnam sit FIDEI obiectum

Quaestio III: An obiectum FIDEI sit aliquod complexum

Quaestio IV: An FIDEI obiectum possit esse falsum

Quaestio V: An obiectum FIDEI possit esse evidens scientifice

Quaestio VI: An FIDES sit de his, de quibus habetur visio in via

Quaestio VII: An articuli FIDEI sint evidenter credibiles

Quaestio VIII: An credibilia recte per articulos sint disposita

Quaestio IX: Utrum articuli FIDEI, decursu temporum, creverint

Quaestio X: Utrum FIDES creverit quoad lumen

Quaestio XI: An Fides creverit certitudine

Quaestio XII: An Fidei articuli exponendi sint auctoritate aliqua, quae sit infallibilis magistra, et quae sit

Quaestio XIII: Quae sint notae verae Ecclesiae, apud quam stat authoritas exponendi FIDEM

Quaestio XIV: Quidnam sit necessario credendum, necessitate medii

Quaestio XV: Quae sint credenda necessitate praecepti

Quaestio XVI: An teneamur FIDEM confiteri, et quando

Quaestio XVII: An liceat de FIDE disputare, et quando

Quaestio XVIII: An Fides sit in Intellectu

Quaestio XIX: An Fides perficiatur per Charitatem, tanquam per formam

Quaestio XX: An certum sit, FIDEM sine CHARITATE manere

Quaestio XXI: An, et quomodo FIDES sit VIRTUS

Quaestio XXII: An FIDES sit UNA VIRTUS

Quaestio XXIII: An FIDES sit prima Virtutum

Quaestio XXIV: An FIDES sit certior quacumque scientia; vel habitu quocumque intellectivo

Quaestio XXV: An quis certo scire possit, se FIDEM habere

Quaestio XXVI: In quibusnam sit FIDES

Quaestio XXVII: An FIDES sit Donum DEI substantialiter

Quaestio XXVIII: Utrum differentia FIDEI, et aliorum actuum naturalium a supernaturalibus moralibus proveniat semper ex obiecto

Quaestio XXIX: De FIDEI effectibus

Quaestio XXX: De DONO INTELLECTUS

Dubitatio I: An INTELLECTUS sit donum Spiritus Sancti

Dubitatio II: Utrum DONUM INTELLECTUS possit esse simul cum FIDE

Dubitatio III: An DONUM INTELLECTUS consistat in contemplatione Creatoris, et Creaturae

Dubitatio IV: Utrum DONUM INTELLECTUS insit omnibus habentibus gratiam, et an his solis

Dubitatio V: Qua sit necessitas, et utilitas DONI INTELLECTUS

Dubitatio VI: Utrum* **DONO INTELLECTUS** *respondeat sexta beatitudo, scilicet Beati mundo corde, etc.

Dubitatio VII: An* **DONO INTELLECTUS** *respondeat, inter fructus Spiritus Sancti, Fides

Quaestio XXXI: De Dono Scientiae

Dubitatio I: An* **SCIENTIA** *sit donum Spiritus Sancti

Dubitatio II: An scientia sit de rebus Divinis

Dubitatio III: An donum scientiae sit speculativum

Dubitatio IV: An Dono Scientiae respondeat tertia Beatitudo: Beati, qui lugent, etc.

Disputatio II: De Infidelitate

Quaestio I: Quid, et quale peccatum sit INFIDELITAS

Quaestio II: An opera omnia Infidelium sint peccata

Quaestio III: Utrum infideles possint compelli ad FIDEM audiendam

Quaestio IV: An cogi queant Infideles ad FIDEM nostram, sufficienter propositam, amplectendam

Quaestio V: An Infideles non baptizati, cogi queant ad relinquendos errores, vel ritus, rationi naturali contrarios

Quaestio VI: An permittendi sint ritus Infidelium

Quaestio VII: An liceat cum infidelibus pacisci de eorum ritibus tolerandis

Quaestio VIII: An Infideles, non baptizati, possint retinere potestatem supra Fideles, et an possint ea privari

Disputatio III: De Haeresi

Quaestio I: Quid sit HAERESIS

Quaestio II: An dubitans de articulis FIDEI sit haereticus

Quaestio III: An, qui actu opinativo mero assentitur articulo FIDEI, sit haereticus

Quaestio IV: An, et Quae Ignorantia excuset ab Haeresi

Quaestio V: Qua pertinacia ad HAERESIM requiratur

Quaestio VI: An, ut quis censeatur Haereticus, necesse sit, ut fuerit baptizatus, et fidelis

Quaestio VII: Utrum Ecclesia cogere possit haereticos ad FIDEM Catholicam recipiendam

Quaestio VIII: De alio medio, quo utitur Ecclesia contra haereticos prohibendo eorum Libros

Quaestio IX: An teneamur haereticorum conversationem vitare

Quaestio X: Quae excommunicatio haereticis infligatur

Quaestio XI: De aliis Poenis spiritualibus haereticorum

Quaestio XII: De poenis temporalibus Haereticorum

Disputatio IV: De Spe

Quaestio I: Quid sit SPES

Quaestio II: Quodnam sit obiectum materiale SPEI

Quaestio III

Quaestio IV: An SPE certo obiectum exhibeatur, et speretur

Quaestio V: An Spes sit Virtus

Quaestio VI: An SPES sit Virtus Theologica

Quaestio VII: An aliquando SPES sit informis

Quaestio VIII: An SPES oriatur ex meritis

Quaestio IX: An Spes praecedat Charitatem

Quaestio X: Quodnam sit SPEI subiectum proximum

Quaestio XI: Utrum SPES maneat in Beatis

Quaestio XII: An detur praeceptum sperandi in DEUM

Dubitatio VI: Utrum* DONO INTELLECTUS *respondeat sexta beatitudo, scilicet Beati mundo corde, etc.

Dubitatio VII: An* DONO INTELLECTUS *respondeat, inter fructus Spiritus Sancti, Fides

Dubitatio I: An* SCIENTIA *sit donum Spiritus Sancti

Quaestio XVII: An omnia dona gratuita sint CHARITATE diligenda

Quaestio XVIII: An irrationalia ex CHARITATE sint diligenda