Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Qui possint esse TESTES in iudicio.

MULTI quidem a iudiciariis testibus repelluntur in iure, ut ait D. Thomas, et patet Can. si testes.

PRIMO in causis criminalibus repelluntur iure Canonico servi, ac foeminae, facinorosique, cap. serus de verb. signific. et cap. mulierem 33. quaest. 5.

IURE tamen civili in communi admittuntur foeminae Leg. ex eo, ff. de Testibus. Praeterquam in testamento Leg. qui testamento, §. mulier, ff. de testamentis. Ita communiter Doctores, ut docet Lessius Lib. 2. cap. 30. dub. 5. num. 36. Gomez cap. 2. num. 53.

Meretrix tamen non potest esse testis in causa crim. ut tradit Iul. Clar. quaest. 24. num. 14. et ita communiter Doctores, ut testatur Iason in Leg. cunctos populos, Cod. de summa Trinitate, et Cartad. in praxi, fol. 80. num. 18. Quae autem dicatur meretrix docet Iulius Clar. Leg. 1. sem. §. meretrix.

SECUNDO de iure communi in causis criminalibus repellitur minor viginti annis, Lege in testimonium, ff. de testibus, dictum tamen illius facit indicium sufficiens ad capturam, non ad torturam, ut docet Gomez, et Lessius allegati, atque Fagundez Lib. 8. cap. 40. num. 29.

Si tamen sit puber, idest quatuordecim annorum masculus, et duodecim foemina, admittitur in civilibus.

TERTIO repelluntur inimici in criminalibus, et civilibus, exceptis iis criminibus, et litibus, in quibus alii testes non idonei admittuntur, ut in probanda simonia, haeresi, et similibus, cap. per tuas, de simonia.

QUARTO, ascendentes, et descendentes accusatoris; item collaterales; sed isti usque ad quartum gradum tantum. Ita Gomez cap. 12. num. 15. Lessius Lib. 2. cap. 30. disp. 7. num. 37. Idem de affinibus consanguinei, tamen et affines Rei aliquando recipiuntur ad eius innocentiam comprobandam, ut docet Clarus quaest. 24. num. 12. sic enim usus fert, quando eius innocentia aliunde probari non potest; Ita Lessius num. 38. cum D. Bonavent. in 4. dist. 41. dub. 2.

QUINTO repelluntur domestici accusatoris, et familiares illius, et infames infamia Iuris, in criminalibus; et hoc est certissimum absque controversia, ut docet Iulius Clar. quaest. 24. num. 23. Lessius num. 38. Infamis vero infamia facti aliquando admittitur, quando aliter veritas haberi non potest; sed cum tortura. Ita Clarus quaest. 24. n. 23. Lessius loco cit. P. Eliseus noster in sua nova Practica criminali.

SEXTO periuri alias, iuxta communem regulam: Semel malus, semper praesumitur in eodem genere malus, cap. si quis consentiens, et cap. parvuli 22. quaest. 5. ut refert D. Bonavent. in confessionali, cap. 3. particula 33.

SEPTIMO repelluntur socii criminis Leg. fin. Cod. de accusat. et cap. veniens, cap. de testibus. Ita Lessius num. 39. Fagundez num. 23. Excipiuntur tamen aliqua crimina, ut haeresis, sodomia, crimen falsae monetae, Laesae maiestatis, furtum famosum, philiri, et sortilegia.

OCTAVO excluduntur viles, et pauperes personae, quia suspicioni sunt, ne pretio corrumpantur Leg. 3. et § 4. ff. de testibus. Syluester V. testis, quaest. 1. Lessius lib. 2. cap. 30. dub. 5. num. 38. Farinacius decis. 138. Vilis autem persona dicitur satelles, et mulier inhonesta, Farinacius decis. 79. Felinus in cap. Quoties, de testibus. Pauper autem dicitur, qui manibus victum cogitur quaerere quotidianum; Glossa in Leg. Paupertas, ff. de excusat. tutor. Farinac. decis. 109.

NONO testes corrupti, qui in iudicio probantur aliquid accepisse ad iudicium ferendum cap. 1. Si testes, de testibus, et docet Molina disput. 83. §. de teste.

DEINDE debent esse iurati cap. nuper, de testibus, et cap. tuis quaestionibus, eodem tit. nam divinum testimonium fraenum nobis est, ne ultra veritatem divagemur. Haec ratio ab omnibus affertur a Lessio Lib. 2. cap. 30. disp. 4. num. 32. Sayro lib. 12. cap. 20. ubi ex multis iuribus probat, non valere dictum contra tertium, nisi iuramento firmatum. Sic praecipue ex Leg. Iurisiurandi, Cod. de testibus. D. Thom. 2. 2. quaest. 70. art. 3. ad 2. Couar. Lib. 2. var. cap. 13. num. 3. cum D. Bonavent. in 3. dist. 39. dub. 5. et 5. littera, et art. 2. quaest. 1.

HAEC tamen intellige, nisi pars adversa iuramentum remittat, cap. tuis quaestionibus, de testibus, excepto in causa matrimonii, Sanchez Lib. 3. disp. 41. num. 5. Mascardus de probationibus, concl. 1024. numero 13.

PRAETEREA oportet ad convincendum esse plures contestes, idest de eodem facto; nam singulares testes non probant, et sunt quando unus unum crimen, v. g. furtum equi testatur; alter alterum, v. g. furtum crumenae, etc. qui omnes suum dictum probant, non alterius. Ita Lessius num. 23. Sayrus Lib. 12. cap. 21. num. 15. D. Thom. 2. 2. quaest. 70. art. 2. Caietanus, Salonius, Aragon. ibidem, Filliucius Tomo 2. tract. 40. in octavum praeceptum, cap. 8. num. 236. et habetur cap. licet universis, de testam. et cap. Licet causam, de probationibus.

TESTES contestes sunt, qui deponunt de eodem numero delicto, iisdemque circumstantiis. Unde, ut contestes sint, debent convenire in tempore, loco, et delicti specie, et numero.

ALIA conditio est, ut sensu aliquo factum perceperint Leg. folium, de testibus, ubi Glossa, et Lessius num. 34. Fagundez Lib. 8. cap. 40. num. 14. debent autem factum vidisse, vel si delictum in voce sit, audivisse; in quo casu vafre solent vocem e pariete audire confitentis, dummodo optime nota sit, ut inducant ad confessionem in iudicio. Vide Sayrum lib. 12. cap. 21. num. 22. et P. Eliseum nostrum in prax. crim. de Testibus.

QUARTA conditio est, ut testes sint omni exceptione maiores, quibus nihil iure opponi queat, nullasque patiantur exceptiones, Lessius lib. 2. c. 30. dub. 5. num. 25. Fagundez cap. 40. num. 16. De hoc supra dictum est, dum inidoneos exclusimus.

SUFFICIENT autem duo testes omni exceptione maiores; tam in causa criminali, etiam ad morte damnandum; tum in qualibet alia gravi.

PROBATUR ex Deuter. 17. et 19. In ore duorum, vel trium testium peribit, qui interficietur, et prima ad Timot. 5. Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus, aut tribus testibus. Et ex cap. licet causam, de probat. et cap. cum esset, de testam. Sic docent communiter Doctores, D. Thom. quaest. 70. art. 2. ubi Caiet. Aragon. Bannes, Salon. Lessius Lib. 2. cap. 30. dub. 4. num. 24. Sayrus Lib. 12. cap. 21. num. 15. Filliucius tract. 40. in octavum praecept. decal. cap. 8. num. 243. Sanchez Lib. 2. de matrim. disp. 45. num. 30. Fagundez in octavum praecept. Lib. 8. cap. 39. num. 1. et supponitur a D. Bonavent. 3. dist. 39. et in octavum praeceptum, initio opusculi, et indicat ad 9. Lucae.

DE iure communi civili in testamentis clausis requiruntur septem testes masculi, liberi, aut pro liberis reputati, puberes, rogati, et qui simul conveniant, et praesentes sint, et audiant, videant, intelligant testatoris voluntatem, vel scriptam, vel voce tenus probatam. Si voce tenus testamentum absque ulla scriptura conditum fuerit, non est necessaria subscriptio, aut sigillum, Leg. hac consultissima, §. per nuncupationem, Cod. de testamentis, et Institut. de testamentis, §. ult. et Leg. Haeres palam, ff. eodem titulo, nec satis est, ut praesentes sint, et audiant vocem testatoris, sed opus est etiam, ut illum videant. In apertis quinque: In Codicillis quinque: In causis gravioribus, excepta causa mortis, sufficit unus testis eximiae authoritatis, ut Rex, Papa, Cardinalis, ut notant Sayrus lib. 12. cap. 21. num. 15. Filliucius tom. 1. tract. 40. in octavum praeceptum, cap. 8. num. 236. Fagundez lib. 8. cap. 39. num. 9.

DE iure vero Canonico validum est testamentum, quod parochiani conficiunt coram Presbytero, seu Parocho suo, et tribus, vel duobus aliis idoneis, cap. cum esses, de testamentis.

AD matrimonium requiruntur duo testes, et Parochus, alioqui irritum est, ut decernit S. Concilium Trident. sess. 24. cap. 1. Et advertit Sanchez lib. 3. de matrim. cap. 41.