Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

Tota Iudicii veritas e Testium dictis cum pendeat, in his apprime examinandis debet ante omnia Iudex esse optime instructus, cuius primum in hoc munere officium est testes admonere, quam graue et facinorosum sit falsitatis crimen; secundo, scriptis tenetur mandare, ea quae contra vel pro Reo, deponunt, quos si rationabiliter suspectos credat, in veritatis excussione omnem debet solertiam, etiam et argutiam adhibere; non tamen suggestionem, aut cavillationem: Tertio perscrutari tenetur omnes facti circumstantias, ex quibus gravitas eius, vel levitas dignosci queat; denique omnia ipsorum testium crimina praetermittendo, praeter ea quae inhabilitatem obtendunt; non debet autem Clericos, aut Religiosos absque superiorum licentia examinare; examinati tamen tenent; His visis, de testium ipsorum obligatione dicendum est.

Cum proceditur per viam denunciationis, vel accusationis, nominati iam supponuntur testes. Cum vero per inquisitionem specialem, seipsos produnt requisiti, vel a requisitis nominantur. Teneri autem aliquando Testes respondere veritatem, certum est, cum Iudex exerceat iuste suam potestatem.

Igitur si iuridice testis interrogetur, tenetur ex obedientia, et Charitate respondere: An vero teneatur etiam ex Iustitia.

Negativam sententiam astruunt Syluius 2. 2. quaest. 71. art. 1. quaeritur 1. concl. 6. Ioan. de Cruz part. 1. pract. 8. art. 4. disp. 13. concl. 6. Pitig. prac. part. 2. cap. 6. fol. 191. arridet Iulius Clar. L. 5. sent. §.falsum, num. 19. qui tamen paradoxe loquitur, Valentia disp. 5. quaest 14. puncto 1.

Secunda sententia est, huiusmodi, contra Iustitiam peccare, et ad restitutionem teneri. Ita D. Thomas 2. 2. quaest. 70. art. 4. in corpore. Nauar. sum. Lat. cap. 25. num. 40. et 41. Lessius Lib. 2. cap. 30. dub. 8. num. 54. Filliucius Tom. 2. tract. 4. cap. 8. n. 288. Salon 2. 2. quaest. 70. art. 1. Sotus Lib. 2. de Iust. quaest. 7. art. 1. Bannes loco cit. D. Thom. (Valentia vero falso allegatur.) Petrus Nauarrus, Fagundez in decimum praeceptum Lib. 8. cap. 42. Malder. 2. 2. tract. 6. cap. 2. disp. 9. Turrianus 2. 2. disp. 52. num. 2. Azor. part. 3. lib. 13. cap. 27. dub. 4. Medina, Sotus, Orellana, et alii apud Dianam part. 3. tract 5. resol. 101. inter quos Octauianus Spartatius in pract. regul. tract. 7. cap. 11. num. 7. Molina Tom. 1. de iust. tract. 2. disp. 83. §. de teste, et tom. 4. disp. 700. num. 4. docet, testem, qui vel falsum dicit in iudicio, vel verum tacet, contra iustitiam peccare, et ad restitutionem teneri damnorum; at vero si fraude, fuga, fictioneve aliqua, caute iudicium declinauerit, et ea declinatione fuerit in causa damni, non teneri ad restitutionem; et hoc non esse improbabile, ait Lessius num. 59. ubi de hoc a se consultos, ait, viros doctos Louaniensis Academiae, et ita sibi respondisse. Eam probabiliorem censet Diana, et Villalobos tomo 2. tract. 12. diffi. 23. num. 12. Indicat Tanner. disput. 4. quaest. 4. dub. 6. numero 110. Hanc probabilissimam esse ait Bassaeus, V. Testis 11.

Haec mihi videtur sententia D. Bonaventurae p. p. censil. sect. 13. et in speculo animae, cap. 1. quibus locis inter Detractores, restitutioni obnoxios, numerat tacentes contra detrahentem, cum sciant, infamatum esse insontem. Est autem eadem ratio, necessitasque et obligatio; imo maior eius, qui vocatus ad iudicium iuridice, ut veritatem, et innocentiam alicuius tueatur, vel subrefugit iudicium, vel in iudicio veritatem tacet.

Assero cum hac sententia, talem, ita proximum Damnificantem, contra Iustitiam peccare.

Probatur, quia is cooperatur Damnificationi proximi, cum teneatur non modo Iustitiae obedire, sed etiam res proximi non dissipare in damnum, non solum damnificati, sed etiam totius Reipublicae, quae graue patietur detrimentum, si via aperiatur ad veritates iustitiae occultandas.

Itaque haec obligatio ex iustitia iniuncta est, ne Iustitia, qua Respublicae gubernantur, pereat, ad quam obligationem velint, nolint, ex Iustitia tenentur omnes, et singuli, qui membra sunt Reipublicae; potuit enim huiusmodi obligationem Respublica imponere ad sui conseruationem: Non enim sine iustitia Regna, et Imperia conseruantur, ut ad rem differit Fagundez num. 14. et Lessius loco cit. post D. Bonavent. de Ecclesiast. Hierarchia, part. 2. cap. 2. et in cap. 6. sapientiae.

Ex quo ruit argumentum Molinae, quod sumebatur ex eo, quod, sicuti nemo tenetur munus tutoris acceptare; Ita neque partes iustitiae; Et ratio Dianae, quod cum ante iudicis mandatum non teneretur ex iustitia commutatiua, et post mandatum teneatur solum ex iusticia Legali, non tenetur ex Commutatiua Iustitia.

Addo tamen, probabile esse, quod subdit Diana cum Maldero, eum, qui incaute suo dicto damnificauit aliquem, putans se de hoc legitime interrogatum, non teneri restitutioni damni illati; teneri tamen retractare, si potest.

Suboritur vero quaestio; num testis dubitans: an Iudex iuridice interroget, teneatur respondere.

Assertive docet Pitigianus in pract. crim. can. de secundo substantiali iudicii, c. 3. fol. mihi 175. et videtur sententia D. Bonavent. ut dixi prima secundae, Tract. 2. disp. 17. de Conscientia dubia. Sed ratio videtur hic diversa.

NEGANT tamen Lessius lib. 2. cap. 31. dub. 3. num. 10. Sanchez tract. 2. lib. 6. cap. 3. num. 24. Salas prima secundae, quaest. 21. tract. 8. disp. unic. sect. 13. n. 155. Henriquez Lib. 14. cap. 3. in Glossa, littera X. Bannes, Sotus, Medina, et alii penes ipsos, quibus subscribit Diana part. 3. tract. 5. resol. 106.

ASSERO ergo, primam sententiam esse probabilem.

RATIO D. Bonavent. qua caeteri utuntur, est, quia in dubiis melior est conditio possidentis; at superior est in possessione praecipiendi; subditus vero certo est subditus; at mere dubius solum pro hoc casu; sed D. Bonavent. loquitur solum in ordine ad obedientiam religiosam ordinariam; at vero in ordine ad iudicandam vitam proximi, nequaquam; quia est alia ratio gravis in oppositum, quia proximus ille est in possessione vitae, honoris, opum, atque est res gravissima, et altior, quam obedientia debita superiori, quae iure humano solo fere nititur; atque ideo tenetur, non praeiudicare vitae, alterius in possessione existentis, ut dubiam in hoc iurisdictionem Hominis sustineam.

Ideo mihi videtur sententia secunda verior, et magis ad mentem Seraphici.

Aliam quaestionem instituunt: An si factum sit notorium; sed occultus patrator, puta si cadaver trucidatum iacet in via, et recognitum est a Iudice, qui inquirit de occisore, teneantur vicini scientes revelare.

SUPPONO ex dictis disput. de Iudice, quaest. 8. dub. 3. Iudicem legitime inquirere hoc pacto de Reo, nec obstare Canones cap. cum oporteat, cap. Inquisitionis, cap. Qualiter, et quando, ibi enim solum prohibetur, ne inquiratur de aliquo particulari, de quo non praecessit infamia, v. g. suggerendo: Dic: An Paulus occiderit; sed in genere.

ASSERUNT igitur, teneri respondere, et revelare, Aragon. 2. 2. quaest. 69. art. 2. disp. ult. Ioan. Valer. in diff. utriusque fori, v. Inquisitio, num. 9. Miranda de ord. iudic. tom. 1. quaest. 6. art. 6. concl. 3. et alii allegati loco citato, praecipue P. Eliseus noster.

RATIO eorum est, quia, cum iudex in proposito casu ius habeat procedendi propter bonum commune conservandum, et testes interrogandi manifeste; sequitur quod teneantur et ipsi, propter idem bonum commune conservandum, veritatem dicere, et reum revelare; alioqui innumera scelera impunita abirent, et aperiretur via ampla sicariis ad sanguinem.

ENIM vero adhuc non teneri, docent communiter Neoterici apud Dianam p. p. Tract. 15. Miscell. resol. 63. Sic Turrianus tract. 2. in 2. 2. disp. 50. dub. 5. Filliucius tomo 2. tract. 40. cap. 6. num. 185. Lessius lib. 2. cap. 29. dub. 14. num. 118. Bonac. de Legibus disp. 10. quaest. 2. part. 5. num. 14. Navar. de restit. lib. 2. cap. 4. num. 67. Salon. 2. 2. tract. 1. quaest. 63. art. 2. controu. 7. et alii.

RATIO est, quia quando dubium est; an iudex iuridice interroget, et probabilis sententia est, eum non iudicare iuridice; ac proinde (quod idem est) eum non esse iudicem; in eo casu subditus non tenetur obedire, quia potest amplecti probabilem opinionem, quae asserit, Iudicem in eo casu non habere ius. Ita Turrianus, qui reprobat Petrum Navarrum, dicentem, in hoc casu dari bellum iustum utrinque, ut et iudex, iuxta probabilem opinionem, habeat ius; et subditus, iuxta probabilem oppositam, non teneatur veritatem manifestare, quam responsionem tuetur Filliucius. Quidquid sit de ratione concludit Diana, oppositum sentientes, trepidare ad auras.

VIDEBITUR alicui, S. Doctorem adversari ex prima secundae, Tract. 1. disp. 17. quia Iudex videtur possessor iuris inquirendi. At hoc ius est solum probabile: nec est simile de Praelato, habente ius certum praecipiendi subditis; et ad hoc solam probabilitatem, qui tenentur acquiescere in via D. Bonavent. sane altiori motivo, nempe, quia Praelatus a Deo datus est, ut ductor ad vitam; non sic iudex.

QUARE nimia Hyperbole ait Clarus, §. fin. quaest. 5. citans Innocentium in cap. bonae memoriae, in universo mundo assertivam sustineri sententiam. Eam sequuntur Megala in Praxi, cap. 11. Farinac. quaest. 1. num. 49. et Doctores in cap. Inquisitionis, de Accus. praesertim Ananias num. 4. Felin. num. 6. et Ambrosin. de modo formandi processum, Lib. 1. cap. 1. dicens, esse universalem consuetudinem, ut refert Bictus quaest. 11. num. 8.

AN vero is, qui suo testimonio potest aliquem ab iniusta morte, vel oppressione liberare, et vere non inquiritur a Iudice, possit tamen; peccet mortaliter, et ad restitutionem teneatur.

DICO, hunc peccare mortaliter contra Charitatem, non contra iustitiam, atque adeo non teneri ad restitutionem. Id sentit D. Bonavent. in speculo, animae, cap. 1. ubi hanc dissimulationem damnificationis, lethali culpa damnat; non tamen obligat restitutioni. Sequuntur Navar. sum. Lat. cap. 25. n. 47. et in cap. Inter verba, 12. quaest. 3. num. 638. 706. et 722. Gabriel. in 4. dist. 15. quaest. 6. art. 2. concl. 7. D. Thom. 2. 2. quaest. 70. art. 1. in corpore, Lessius lib. 2. cap. 30. dub. 8. num. 58. Sotus Lib. 5. de Iust. quaest. 7. art. 1. Salonius 2. 2. quaest. 70. art 1. disp. 3. Fagundez in octavum praeceptum, Lib. 8. cap. 42. num. 6.

ID videtur praeceptum, Proverb. 24. Erue eos, qui deducuntur ad mortem: si dixeris: vires mihi non suppetunt: qui inspector est cordis, ipse intelligit. Sic probatur a D. Bonavent. de Ecclesiast. Hierarch. part. 2. cap. 2. ubi etiam innuit, non teneri suo gravi damno aliquem se exponere ad testificandam insontis innocentiam; et si cogatur a iudice, posse tergiversari. Ita etiam Lessius num. 56. Navar. num. 50. Baldus in cap. cum nuncius de testibus, Sylvester V. denunciatio, q. 1. et V. correctio, §. 7. Filliucius tom. 2. tract. 40. num. 255. Sayrus lib. 12. cap. 20. num. 24. Sotus de teg. secreto, mem. 2. disp. 3. quaest. 7. Fagundez in 8. praeceptum decal. Lib. 8. cap. 42. num. 7.

Qui possint esse TESTES in iudicio.

MULTI quidem a iudiciariis testibus repelluntur in iure, ut ait D. Thomas, et patet Can. si testes.

PRIMO in causis criminalibus repelluntur iure Canonico servi, ac foeminae, facinorosique, cap. serus de verb. signific. et cap. mulierem 33. quaest. 5.

IURE tamen civili in communi admittuntur foeminae Leg. ex eo, ff. de Testibus. Praeterquam in testamento Leg. qui testamento, §. mulier, ff. de testamentis. Ita communiter Doctores, ut docet Lessius Lib. 2. cap. 30. dub. 5. num. 36. Gomez cap. 2. num. 53.

Meretrix tamen non potest esse testis in causa crim. ut tradit Iul. Clar. quaest. 24. num. 14. et ita communiter Doctores, ut testatur Iason in Leg. cunctos populos, Cod. de summa Trinitate, et Cartad. in praxi, fol. 80. num. 18. Quae autem dicatur meretrix docet Iulius Clar. Leg. 1. sem. §. meretrix.

SECUNDO de iure communi in causis criminalibus repellitur minor viginti annis, Lege in testimonium, ff. de testibus, dictum tamen illius facit indicium sufficiens ad capturam, non ad torturam, ut docet Gomez, et Lessius allegati, atque Fagundez Lib. 8. cap. 40. num. 29.

Si tamen sit puber, idest quatuordecim annorum masculus, et duodecim foemina, admittitur in civilibus.

TERTIO repelluntur inimici in criminalibus, et civilibus, exceptis iis criminibus, et litibus, in quibus alii testes non idonei admittuntur, ut in probanda simonia, haeresi, et similibus, cap. per tuas, de simonia.

QUARTO, ascendentes, et descendentes accusatoris; item collaterales; sed isti usque ad quartum gradum tantum. Ita Gomez cap. 12. num. 15. Lessius Lib. 2. cap. 30. disp. 7. num. 37. Idem de affinibus consanguinei, tamen et affines Rei aliquando recipiuntur ad eius innocentiam comprobandam, ut docet Clarus quaest. 24. num. 12. sic enim usus fert, quando eius innocentia aliunde probari non potest; Ita Lessius num. 38. cum D. Bonavent. in 4. dist. 41. dub. 2.

QUINTO repelluntur domestici accusatoris, et familiares illius, et infames infamia Iuris, in criminalibus; et hoc est certissimum absque controversia, ut docet Iulius Clar. quaest. 24. num. 23. Lessius num. 38. Infamis vero infamia facti aliquando admittitur, quando aliter veritas haberi non potest; sed cum tortura. Ita Clarus quaest. 24. n. 23. Lessius loco cit. P. Eliseus noster in sua nova Practica criminali.

SEXTO periuri alias, iuxta communem regulam: Semel malus, semper praesumitur in eodem genere malus, cap. si quis consentiens, et cap. parvuli 22. quaest. 5. ut refert D. Bonavent. in confessionali, cap. 3. particula 33.

SEPTIMO repelluntur socii criminis Leg. fin. Cod. de accusat. et cap. veniens, cap. de testibus. Ita Lessius num. 39. Fagundez num. 23. Excipiuntur tamen aliqua crimina, ut haeresis, sodomia, crimen falsae monetae, Laesae maiestatis, furtum famosum, philiri, et sortilegia.

OCTAVO excluduntur viles, et pauperes personae, quia suspicioni sunt, ne pretio corrumpantur Leg. 3. et § 4. ff. de testibus. Syluester V. testis, quaest. 1. Lessius lib. 2. cap. 30. dub. 5. num. 38. Farinacius decis. 138. Vilis autem persona dicitur satelles, et mulier inhonesta, Farinacius decis. 79. Felinus in cap. Quoties, de testibus. Pauper autem dicitur, qui manibus victum cogitur quaerere quotidianum; Glossa in Leg. Paupertas, ff. de excusat. tutor. Farinac. decis. 109.

NONO testes corrupti, qui in iudicio probantur aliquid accepisse ad iudicium ferendum cap. 1. Si testes, de testibus, et docet Molina disput. 83. §. de teste.

DEINDE debent esse iurati cap. nuper, de testibus, et cap. tuis quaestionibus, eodem tit. nam divinum testimonium fraenum nobis est, ne ultra veritatem divagemur. Haec ratio ab omnibus affertur a Lessio Lib. 2. cap. 30. disp. 4. num. 32. Sayro lib. 12. cap. 20. ubi ex multis iuribus probat, non valere dictum contra tertium, nisi iuramento firmatum. Sic praecipue ex Leg. Iurisiurandi, Cod. de testibus. D. Thom. 2. 2. quaest. 70. art. 3. ad 2. Couar. Lib. 2. var. cap. 13. num. 3. cum D. Bonavent. in 3. dist. 39. dub. 5. et 5. littera, et art. 2. quaest. 1.

HAEC tamen intellige, nisi pars adversa iuramentum remittat, cap. tuis quaestionibus, de testibus, excepto in causa matrimonii, Sanchez Lib. 3. disp. 41. num. 5. Mascardus de probationibus, concl. 1024. numero 13.

PRAETEREA oportet ad convincendum esse plures contestes, idest de eodem facto; nam singulares testes non probant, et sunt quando unus unum crimen, v. g. furtum equi testatur; alter alterum, v. g. furtum crumenae, etc. qui omnes suum dictum probant, non alterius. Ita Lessius num. 23. Sayrus Lib. 12. cap. 21. num. 15. D. Thom. 2. 2. quaest. 70. art. 2. Caietanus, Salonius, Aragon. ibidem, Filliucius Tomo 2. tract. 40. in octavum praeceptum, cap. 8. num. 236. et habetur cap. licet universis, de testam. et cap. Licet causam, de probationibus.

TESTES contestes sunt, qui deponunt de eodem numero delicto, iisdemque circumstantiis. Unde, ut contestes sint, debent convenire in tempore, loco, et delicti specie, et numero.

ALIA conditio est, ut sensu aliquo factum perceperint Leg. folium, de testibus, ubi Glossa, et Lessius num. 34. Fagundez Lib. 8. cap. 40. num. 14. debent autem factum vidisse, vel si delictum in voce sit, audivisse; in quo casu vafre solent vocem e pariete audire confitentis, dummodo optime nota sit, ut inducant ad confessionem in iudicio. Vide Sayrum lib. 12. cap. 21. num. 22. et P. Eliseum nostrum in prax. crim. de Testibus.

QUARTA conditio est, ut testes sint omni exceptione maiores, quibus nihil iure opponi queat, nullasque patiantur exceptiones, Lessius lib. 2. c. 30. dub. 5. num. 25. Fagundez cap. 40. num. 16. De hoc supra dictum est, dum inidoneos exclusimus.

SUFFICIENT autem duo testes omni exceptione maiores; tam in causa criminali, etiam ad morte damnandum; tum in qualibet alia gravi.

PROBATUR ex Deuter. 17. et 19. In ore duorum, vel trium testium peribit, qui interficietur, et prima ad Timot. 5. Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus, aut tribus testibus. Et ex cap. licet causam, de probat. et cap. cum esset, de testam. Sic docent communiter Doctores, D. Thom. quaest. 70. art. 2. ubi Caiet. Aragon. Bannes, Salon. Lessius Lib. 2. cap. 30. dub. 4. num. 24. Sayrus Lib. 12. cap. 21. num. 15. Filliucius tract. 40. in octavum praecept. decal. cap. 8. num. 243. Sanchez Lib. 2. de matrim. disp. 45. num. 30. Fagundez in octavum praecept. Lib. 8. cap. 39. num. 1. et supponitur a D. Bonavent. 3. dist. 39. et in octavum praeceptum, initio opusculi, et indicat ad 9. Lucae.

DE iure communi civili in testamentis clausis requiruntur septem testes masculi, liberi, aut pro liberis reputati, puberes, rogati, et qui simul conveniant, et praesentes sint, et audiant, videant, intelligant testatoris voluntatem, vel scriptam, vel voce tenus probatam. Si voce tenus testamentum absque ulla scriptura conditum fuerit, non est necessaria subscriptio, aut sigillum, Leg. hac consultissima, §. per nuncupationem, Cod. de testamentis, et Institut. de testamentis, §. ult. et Leg. Haeres palam, ff. eodem titulo, nec satis est, ut praesentes sint, et audiant vocem testatoris, sed opus est etiam, ut illum videant. In apertis quinque: In Codicillis quinque: In causis gravioribus, excepta causa mortis, sufficit unus testis eximiae authoritatis, ut Rex, Papa, Cardinalis, ut notant Sayrus lib. 12. cap. 21. num. 15. Filliucius tom. 1. tract. 40. in octavum praeceptum, cap. 8. num. 236. Fagundez lib. 8. cap. 39. num. 9.

DE iure vero Canonico validum est testamentum, quod parochiani conficiunt coram Presbytero, seu Parocho suo, et tribus, vel duobus aliis idoneis, cap. cum esses, de testamentis.

AD matrimonium requiruntur duo testes, et Parochus, alioqui irritum est, ut decernit S. Concilium Trident. sess. 24. cap. 1. Et advertit Sanchez lib. 3. de matrim. cap. 41.

SI Testis vel sciens, et animadvertens, vel ex crassa ignorantia falsum testimonium dixit, ratione cuius, alterum iniuste laesit, teneri eum ad restitutionem damni in solidum, asserunt Lessius lib. 2. cap. 30. disp. 7. num. 52. et probant ex cap. si sua culpa, de iniuriando, et damn. dat. et ex cap. Paroch. de sententia excom. Bartol. in Leg. Nunquam plura, ff. de privat. delict. Bald. in Leg. Quicumque, Cod. de serv. fuga, et in Leg. cum ancillam, Cod. de incest. nupt. Anan. in cap. 1. de crim. falsi. Farinac. part. 2. praxis quaest. 62. num. 5. Fagundez Lib. 8. cap. 42. num. 1. et non solum in foro conscientiae tenetur ad interesse omnium damnorum, sed etiam in foro externo potest damnificatus actionem intentare civilem contra falsum hunc testem, de damno sibi dato, et interesse. Ita Abbas in dict. cap. 1. de crim. falsi. Anchar. ibi, Butrieus ibidem, num. 4. et Socinus num. 109. Castrens. in Leg. Presbyteri, num. 3. Cod. de Episcopis, et Clericis, Iason in Leg. Praescriptione, num. 8. Cod. si contra ius, vel utilitatem publicam; Tindar. de testimoniis, part. 1. cap. 9. num. 6. Angelus de Perus. in addit. circa materiam testium, num. 15. Iulius Clarus, §. falsum, Suarez in sua collecta com. opin. Littera T. numero 155. Simanch. de Cathol. instit. tit. 64. Rubr. de testam. num. 85. Moncada ad Crot. de testibus, part. 9. num. 379. Bossius tit. de test. falsis, num. 149. et alii apud Bassaeum.

MIRATUR autem Fagundez num. 2. Farinacium num. 6. Iulium Clarum, §. falsum, versu poena autem, post Vincentium, et Corsetum, et alios, quos allegat, dixisse, teneri solum in Foro contentioso, non in Foro conscientiae.

SI vero ex ignorantia, vel inadvertentia non damnabili, vel oblivione, saltem non mortifera, testificatus est, unde aliquis damnatur, tunc ait num. 5. cum Diana P. 3. Tract. 5. resol. 105. non teneri restitutioni: Allegat Caietanum 2. 2. quaest. 70. art. 4. Petrum Navarrum lib. 2. cap. 2. num. 253. quibus non omnino renuere ait Lessium lib. 2. cap. 7. dub. 6. Addit part. 4. Tract. 4. resol. 99. Becanum Quaesito 70. quaest. 5. concl. 2. contra Strauesdorf. concl. 3. qui asserit. Adde Bassaeum V. testis, num. 10.

SI tamen ille erat per alios testes reus convictus; tunc, cum testimonium accedens nihil efficiat, credunt, non teneri restitutioni. Ita Pitigian. in praxi. crim. can. de test. cap. 6. fol. 193. Diana loco cit. et alii.

ADDIT Diana part. 4. Tract. 4. resol. 79. et merito, teneri falsum retractare, si videat, id profuturum, quamvis periculum sibi poenae similis timeret. Ita etiam Lessius Lib. 2. cap. 30. dub. 7. num. 53. Petrus Navar. lib. 2. cap. 3. num. 251. contra Vulterum Strouesdorff. nimis rigide docentem, teneri, etiamsi dubitet, an retractatio sit profutura.

QUID sentiat de his omnibus D. Bonavent. dicam: In speculo animae, cap. 2. post medium §. Haec etiam docet ex D. Hieronymo Lib. 1. in Hierem. cap. 4. et refertur, dist. 22. quaest. 2. cap. animadvertendo, ait Iuramentum tres comites habere debere, Veritatem, Iudicium, et Iustitiam. Iudicio caret iuramentum, absque discretione, et deliberatione factum. Iustitia caret Iuramentum illicitum, quod est in detrimentum salutis aeternae. Veritate autem caret, cum falsum iuratur: mox, §. Item, ut dictum, falsum testimonium sub iniustitia collocat, obligante ad restitutionem; Iuramentum autem falsum ait, §. circa iuramentum, Iuramentum ancisorium esse, cum iuratur falsum, vel quod creditur falsum, quod ex suo genere est mortale; hoc autem sic intelligendum videtur, cum quis ex deliberatione peccat, et se peccare advertit.

QUARE iuramentum ex ignorantia, saltem inculpata, non cogit ad restitutionem.

DUBITANT autem praeterea: An possint testes, aut Iudex, aut tabellio pro iusta satisfactione, vel sententia, et scriptura accipere aliquam remunerationem.

PRIMO sane, pro iusta testificatione, vel sententia non posse munus accipere certum, et si quid accipiant, tenentur ante sententiam omnia restituere.

PROBATUR ex dictis disp. de Iudice, quaest. 6. Nam quidquid datur pro iusto testimonio, vel iusta sententia censetur involuntarium, datum timore iniustae attestationis, vel sententiae, ut docet Lessius lib. 2. cap. 14. dub. 8. num. 55. Fagundez lib. 8. cap. 42. num. 18.

SECUNDO quia nihil est ibi vendibile, pro quo pretium accipere possint, nam uterque tenetur ad iuste testandum, vel decernendum: Ergo contra iniustitiam faciunt aliquid accipiendo. Ita Navarrus cap. 25. num. 45. et cap. 17. num. 33. in summa Latina, et cap. Inter verba, 11. quaest. 3. concl. 6. corol. 63. Molina tract. 1. de iust. disp. 83. Fagundez num. 18. ubi ait, teneri id asserere eos omnes, qui asserunt, teneri Testem, iuridice interrogatum, ex iustitia veritatem fateri; et iniuriam facere parti, iudici, et Reipublicae, non testificando veritatem; inter quos est etiam S. Bonavent. citatus quaest. 1. Idipsum habet in Diaeta, titulo 3. cap. 7. et patet ex cap. cum ab omni specie, de vita, et honestate clericorum, ubi dicitur: Cum nec iustum iudicium iudici vendere liceat, et venales sententiae ab ipsis etiam legibus saecularibus reprobentur, quae fere ad verbum habet S. Doctor in speculo animae, c. 2. §. Quartus fructus rapinae, circa medium.

MAIUS dubium est: An testis, Iudex, et Tabellio teneantur restituere id, quod pro testimonio, sententia, aut instrumento iniusto accipiunt.

NON est autem dubium, quin teneantur restituere damnum illatum parti, ut notat Fagundez num. 19. cum D. Bonavent. locis adductis, et cap. 1. speculi, §. Item damnificatio. Sed tota quaestio est: An, praeter restitutionem damni, teneantur etiam restituere totum acceptum pro ea iniustitia.

PRIMA opinio negat. Sic Lessius tract. 1. cap. 14. dub. 8. a num. 52. Molina Tom. 1. disp. 89. Navar. sum. Lat. cap. 17. num. 30. et cap. 25. num. 45. Toletus Lib. 5. summae, cap. 21. et cap. 59. Petrus Navar. lib. 4. de restit. cap. 2. post dubium 11. num. 132. Rodriquez summa, part. 2. cap. 40. concl. 2. D. Thom. 2. 2. q. 32. art. 1. et quaest. 67. art. 5. et alii adducti disput. de Iudice.

SECUNDA sententia asserit, hos omnes restitutioni teneri: Sayrus Lib. 10. cap. 2. n. 12. Caietanus 2. 2. quaest. 32. ¶ 4. Fagundez in octavum praeceptum, Lib. 4. cap. 42.

EST autem sententia D. Augustini epist. 54. ad Macedonium, ubi dicit: Iustius dicitur Advocato: redde quod accepisti, quando contra veritatem exstitisti, iniquitati affuisti, iudicem fefellisti, de falsitate vicisti. Restituendum est alienum, quod in ipso foro, ubi peccata puniuntur, legibus id prohibentibus, obtinetur; sceleratius accipitur pecunia pro sententia iniusta, quam pro iusta; et pro testimonio falso, quam pro vero.

Ex serm. 19. de verbis Domini, apud D. Bonav. Lib. primo Pharetrae, cap. 26. Usque adeo cupiditatis inolevit malum, ut iam ex consuetudine vendantur Iudices, corrumpantur iura, ipsaque sententia venalis sit, et nulla iam causa possit esse sine causa.

CUM hac secunda sententia sentit D. Bonavent. cap. 1. speculi animae, §. Quartus fructus rapinae; ubi munera accepta pro iniusta sententia ferenda, vel quomodolibet violanda iustitia culpam mortalem, rapinamque conclamat.

PROBATUR ratione elicita ex D. Bonavent. loco adducto, qua utitur Fagundez, num. 25.

Ad eandem virtutem iustitiae pertinet praecipere opera iustitiae, et prohibere opera iniustitiae; sed illa iniusta acceptio est opus iniustitiae: Ergo prohibetur per virtutem iustitiae: Ergo tenetur accipiens restituere id, quod iniuste accepit; siquidem contra iustitiam accepit.

CVI autem restituendum sit, admonet S. Doctor in speculo animae, cap. 2. ad finem; haec de iis esse, quae non transiere ad dominium recipientis, cum sit rapina; ideo se habere ut contractus invalidus, qui debet rescindi, et restitui danti, et pari passu incedit etiam datum, et acceptum ex simonia reddendum ei, qui dedit, ut notant multi Doctores apud Fagundez num. 30.

PROBATUR deinde assertio ratione D. Bonaventurae loco cit. §. Quartus fructus rapinae. Illud pretium, quod accipitur contra iustitiam, est obnoxium restitutioni ex iure naturae, et ideo ante omnem sententiam: Talia sunt munera ad ferendam iniustam sententiam: Ergo. Minor probatur, nam Testis, Iudex, et Tabellio tenentur ferre testimonium verum, sententiam iustam, scripturam veridicam scribere, atque adeo non iniustam. Igitur contra iustitiam accipiunt, ut damnificent proximum, et iniuste agant; et sane certum videtur, esse contra ius naturae, ex quo resultat obligatio restituendi damna, alteri illata.

ADVERTIT tamen Fagundez num. 32. cum Sayro num. 16. non esse negandam absolutionem poenitenti, qui priorem secutus sententiam, nollet restituere.

Quae poenae statutae sint falsis Testibus.

TESTIS falsus Deum, Iudices, et partem litigantem offendit, triplicemque in uno peccato committit deformitatem, necessario in confessione explicandam; periurii in Deum, iniustitiae in homines, contra quos falsum dicit testimonium; et mendacium in Iudicem, quo iudicium forense pervertit, ob id graves poenae in iure eis statuuntur, ut docet Fagundez cap. 43. post D. Bonaventuram locis citatis, praecipue in Diaeta, tit. 3. cap. 7. Idipsum habetur in iure Canonico, cap. 1. de crimine falsi, ubi triplicem adeo poenam ait infligendam falso testi.

PRIMO enim quia periurio suo Deum offendit, ieiunium ei in pane, et aqua quadraginta dierum, et per septennium alia etiam poenitentia indicitur, ut patet ex C. Quicumque, quaest. 1. et Glossa ibi, et refert D. Bonavent. in confessionali, cap. 3. particula 18.

SECUNDO, quia Iudicem delusit, et publicum iuris ordinem pervertit, notatur infamia, C. si quis convictus, 2. quaest. 5.

TERTIO, quia proximum laesit, punitur iuxta modum, et mensuram laesionis, idest quantis poena, iure statuta. Ita Farinacius quaest. 67. part. 309. et alii, quos allegat. Idem num. 9. advertit multo gravius damnandum falsum testem, tam in causa mortis, quam in causa civili, vel criminali; quam damnandus sit Reus; quod idem docet etiam Ananias in cap. 1. de crim. falsi, et ibi Butrius num. 6. Iason in Leg. Et si legibus, ad finem Cod. si contra ius, vel utilitatem publicam, Gomez ad legem Tauri, 87. Penna in direct. Inquisit. part. 3. quaest. 73. com. 122. fol. 675.

PRAETEREA testis falsi poena est, quod ei non amplius in foro iudiciali, in veris etiam, non creditur. Unde, licet aliis criminosis fides habeatur, falsidicis tamen nunquam. Id probat S. Doctor loco nuper adducto, ex C. Quicumque, quod est decretum Fabiani Papae qui decernit, ut is nunquam sit sine poenitentia, et nunquam in testimonium recipiatur. Ita etiam Bartolus in Leg. transigere, de transact. et communiter Canonistae in cap. fraternitatis, de crimine falsi, ubi Innocentius, Ioan. Andreas, Zabarella, Ananias id testantur.

QUARTA poena est depositio, si clericus sit; si eam deducunt aliqui ex c. Cum non ab homine, de iudiciis. Hoc tamen non servatur, ut colligo ex D. Bonavent. in confessionali, ubi hanc poenam non apponit, alias recensens; et ita advertit Ananias loco cit. et Fagundez num. 9. qui num. 26. cum Anania advertit, crimine falsi puniendum, qui veritatem tacet, cum iuraverit dicere. Colligitur ex cap. Cum dilecti, de accusat.

IURE civili olim Leg. 12. Tabularum, testes falsi e Saxo Tarpeio praecipites agebantur, teste Aulo Gellio, Lib. 20. suarum noctium Atticarum, cap. 1. Simanca de Cathol. Instit. titulo 64. num. 83. Tiraquell. de poenis, caus. 31. num. 29.

POSTEA haec poena nimis acerba visa est, et eius loco poena deportationis cum publicatione omnium bonorum, si homo esset liber, successit; si autem servus, ultimo supplicio afficitur, de Iure communi Imperiali Leg. 1. in princip. ff. ad Legem Corneliam de falsis, iuncto §. finali, et Leg. si divino, ff. de poenis, et advertunt Angelus Perusinus in addit. circa materiam de restam. post numerum 15. Abbas in cap. 1. de crim. falsi, num. 6. Simanch. de Cathol. Instit. tit. 64 num. 89. Marianus Socinus in cap. 1. de crimine falsi, num. 109. compellens vero ad testificandum falsum, eadem poena punitur, ut docent Ananias loco cit. et Fagundez cap. 43. num. 3. D. Bonavent. speculo animae, cap. 2. ad finem.

SIMILITER et testis varius, et contrarius punitur poena falsi testis, Leg. qui falso, et ibi Glossa, ff. de testibus, et Leg. eas, ff. de falsis. Ita tenent Abbas, Aretin. et Butrius in cap. Cum in tua, de rest. Baldus, Bossius, Clarus, Foller. et Farinacius, qui alios citat, quaest. 66. num. 56. et Bictus quaest. 47. numero 21.

ADVERTE tamen, testem, ne sibi contrarius sit, esse pro viribus concordandum. Vide modos id praestandi in Farinacio a num. 369.

FALSIS testibus in statu Veneto imponitur pileus papyraceus, daemoniolis depictus, et in alto loco Plateae sedens illuditur, mox ei linguae apex praeciditur a carnifice, et in exilium pellitur.

QUAE spectant ad essentiam iuramenti, et periurii, prout est contra Deum, satis dissentientur Tract. de religione, disput. de iuramento; nunc enim egimus de eo, prout est contra iustitiam.