Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

INTER species Iustitiae, supra enumeratas, nulla gravior est, aut urgentior, quam Restitutio; quae graves idcirco patitur difficultates: Aliena enim surripere, suae indigentiae conscia aviditas non fastidit; restituere vero potius ex fastu, quam ex inopia plerumque refugit; cum non tam sit ablati redditio, quam patrati criminis publica velut confessio: Verum tamen illatam iniuriam, sive ablatam rem ea est recompensandi obligatio; ut fidentissime dixerit D. Augustinus epist. 54. ad Macedonium, etiam suadentem non restituere, sive etiam non compellentem (modo penes ipsum sit compellendi munus) socium esse criminis, et fraudis, ac pari et poenae, et culpae vinculo obstrictum iri; et quantumvis a culpa absolutum tacta poenitentia; nunquam tamen a poena solvendi, aliud, praeter solvendi impossibilitatem, eximet. Nam ut ait ibidem paulo infra S. Augustinus: pro nullo interveniendum est, ut quod scelere abstulit, sceleris impunitate possideat; sed, ut remissa iniuria, quod iniuriose abstulit, reddat, si tamen habet quod abstulit, vel aliud unde illud restituat; de hac igitur restitutione pro solita brevitate hic agendum est.

Quid sit RESTITUTIO.

RESTITUTIO, ut colligitur ex D. Bonav. in 4. dist. 15. quaest. ultima. est actus Iustitiae Commutativae, quo secundum aequalitatem rei ad rem redditur alteri, quod ab eo, vel volente, vel invito, est acceptum. Ita etiam D. Thom. hic, et alii apud Valentiam disp. 5. quaest. 6. puncto 1. Caspensem diff. 1. sectione 1. de Restit. Magis tamen proprie est quando redditur id, quod inique est ablatum, ut notat Tanner. disp. 4. quaest. 6. dub. 1. cum Bannes quaest. 62. art. 1. et aliis.

OBSERVAT vero Caspensis ex D. Bonavent. loco cit. et Lib. 6. Compend. Theol. cap. 29. Restitutionem differre a Satisfactione, tanquam inferius a superiori, quia omnis restitutio est satisfactio, non tamen omnis satisfactio est restitutio, qui enim satisfacit pro se, non dicitur restituere. Itaque Restitutio est redditio accepti, et spectat ad Commutativam: Satisfactio vero est assumptio alicuius molestiae ob illatam alteri offensam, et spectat ad Vindicativam.

PRAETEREA Satisfactio pro peccatis, si fit ex opere operantis, debet esse ab homine, existente in gratia: Restitutio autem potest impleri ab homine, existente in peccato mortali. Satisfactio etiam potest esse pars Sacramenti Poenitentiae: Restitutio vero nequaquam. Tandem Satisfactio est ad arbitrium boni viri: Restitutio vero per se debet fieri ad aequalitatem. Porro Restitutionem esse actum Iustitiae Commutativae omnes aiunt.

An sit necessaria RESTITUTIO ad salutem.

VULGATUM est illud D. Augustini epist. 44. Non remittitur peccatum, nisi restituatur ablatum. Et cap. ult. de Iniustitiis: Si tua culpa damnum datum est, iure satisfacere teneris. Ex quo habes, esse praeceptum restituere, ut docet S. Doctor in 4. dist. 15. quaest. ultima. Non est autem necessaria ut medium, nam saepe excusamur a restitutione ob impotentiam, et tamen adhuc possumus salvari, ut ostendam ex D. Augustino; media autem, etiam sine culpa omissa, impediunt salutem.

Est autem difficultas: An hoc praeceptum sit negativum.

OBSERVA, ad dignoscendum; An Praeceptum sit affirmativum, vel negativum, oportere attendere materiam, quae praecipitur, non modum quo enunciatur; nam si materia, seu obiectum sit aliquid vetitum, erit negativum; si vero aliquid iussum, erit positivum.

ASSERO, esse negativum in substantia, licet in forma verborum sit affirmativum: Restitue non tuum, idest, non retineas alienum: Ita conciliantur Doctores, qui videntur contrarii apud Tanner. disp. 4. quaest. 6. num. 8. Bassaeus num. 4.

PROBATUR enim exprimi positive praeceptum hoc grave, illo Matth. 22. Reddite, quae sunt Caesaris, Caesari. Et Rom. 13. Reddite omnibus debita: cui tributum, tributum, cui vectigal, vectigal. Quae prosequitur S. Doctor in Confessionali, cap. 4. partic. 2.

PROBATUR deinde a S. Doctore loco cit. et in Speculo, cap. 2. ad finem, luculento S. Augustini testimonio epist. 54. ad macedonium, quod refertur in Regula Peccatum, de regulis Iuris, in 6. et in cap. cum tua, extra de usuris, et in Decretis 14. quaest. 6. can. 1. Cum enim Macedonius epistola, praecedenti 53. quae est ad Augustinum scripsisset, quosdam etiam sceleris poenam cupere sibi relaxari, et id, propter quod admissum est scelus, possidere. Respondens S. Augustinus, ait: Pessimum hominum genus commemoras, cui poenitendi medicina omnis non prodest. Si enim res aliena, propter quam peccatum est, cum reddi possit, non redditur, non agitur poenitentia, sed fingitur: Si autem veraciter agitur, non remittetur peccatum, nisi restituatur ablatum, sed ut dixi, cum restitui potest. Plerumque enim, qui aufert, amittit, siue alios patiendo malos, siue ipsi male viuendo; neque aliud habet, unde restituat. Huic certe non possumus dicere: Redde quod abstulisti, nisi cum habere credimus, et negare. Ex hoc testimonio S. Augustini colligunt D. Thom. loco cit. et Discipuli, praecipue Tanner. disp. 4. quaest. 6. num. 7. restitutionem non esse necessariam necessitate medii, quia apponitur conditio; si potest.

QUOD vero dicat Praeceptum negativum, probatur a Valentia argumento S. Bonavent. loco citato, quia obligat pro semper ad non retinendum rem alienam in iniuriam Domini, et iniustus detentor semper est in mora iniqua, peccans actu, ut ait S. Doctor loco cit. et ostendi prima secundae.

RESPONDET Bassaeus, non obligare ad semper, v. g. in necessitate. At tunc res sunt communes; ideo non est iniquus detentor, atque adeo non est subiectum restitutionis.

OBIICIES. Si debitor peccat non restituendo, debet creditor cedere, ne debitor damnetur; est enim praeferenda salus animae divitiis.

LABORANT Adrianus de restit. Sotus Lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 2 et Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 2. Sed facile respondeo ex D. Bonavent. in 3. dist. 29. quaest. ultima, Ordinem charitatis inter mea bona, et proximi, exigere in proximo necessitatem, quae sane non repetitur in eo, qui potest, et non vult restituere. Non teneor autem eius malae voluntati suffragari; non enim Charitas agit perperam.

Quis RESTITUERE teneatur.

QUAEDAM regulae traduntur a Doctoribus, ut agnoscatur id, quod quaeritur. Triplici ex capite oritur obligatio restituendi. Primo ratione solius acceptionis rei alienae, etiamsi eam rem forte amplius non habeas. Secundo ratione solius rei alienae, quam apud te habeas, licet eam forte ab eius Domino non acceperis. Tertio ratione utriusque, scilicet acceptionis, et rei. Nomine rei intelligitur res, vel in se ipsa, vel ut manet in aliquo fructu, vel in pretio, vel in effectu, puta emolumento, ex quo ditior factus sis.

PER acceptionem intelligo, non illam quae est gratuita, sed quae facta est in commerciis, puta venditionis, emptionis, etc. supra relatis in disp. priori quaest. 10.

PROBATUR. Is tenetur restituere, qui est vera causa, ut aliquis minus habeat, quam debet, de rebus suis: Talis est is: Ergo. Ita Caietanus verbo Restitutio, Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 3. Tannerus quaest. citata, Caspensis disp. 1. sect. 4. qui eas radices Restitutionis distinguit ex re, ex delicto, et ex contractu, et duas alias, quae ad has reducuntur, addit. Prima est ex legis statuto. Secunda ex voluntate, puta ex testamento. Si enim quis mihi legavit mille aureos, tenetur haeres eos mihi reddere. Ita etiam D. Bonavent. in confessionali, cap. 2. particula 6. et 15. et cap. 3. part. 44. et cap. 4. particula 2. ubi cum aliis Doctoribus sub iniustae acceptionis titulo claudit laesiones, ut incendia, dirutiones, etc. sic et in speculo animae, cap. 2. et de decem praeceptis, 7. et in Diaeta, tit. 3. cap. 6.

CAUSAS acceptionis rei alienae ultra executorem recensent novem communiter cum D. Thom. hic, et D. Bonav. in confessionali, cap. 2. particula 19. his versibus.

Iussio, Consilium, Consensus, Palpo, Recursus, Mutus, Participans, Non obstans, Non manifestans.

Ex his primae sex sunt causae positivae directae; tres postremae indirectae, ut ait Tannerus disput. 6. quaest. 4. dub. 14. num. 392. cum SS. Doctoribus.

IUBENS, seu mandans tacite vel expresse, est vera causa damni; si tamen mandatum revocavit ante damnum, sciente Mandatario, ille non tenetur restituere. Ita communiter apud Bassaeum, V. Restitutio, 5. §. 1.

CONSILIUM dans, vel hortans, rogans, instruens. Is si revocet Consilium, etc. non videtur amplius restitutioni ligatus; etsi alii dicant, non satis esse suadere, sed exigi efficaciter amovere, ut refert Bassaeus §. 2.

Huc reducitur consensum dans, si est causa damni, puta suffragium praestando ad bellum iniustum, et alia iniqua.

PALPO est laudans crimen, movensque, vel irridens, quasi inertem aestimandum, unde ad vindictam velut Bubalus movetur. Vide Lessium lib. II. c. 13. num. 15. Regin. lib. X. num. 85. Petr. Nau. lib. III. cap. 4. num. 37. Azor 3. part. lib. IV. cap. 13. Filliucium tract. 32. num. 64. Sylvium cap. de Palpone, Bassaeum §. 4.

RECURSUS signat Receptorem furis, etc. fovendo, tuendo ad damnum, vel retentionem rei alienae. Sic Cauponarii recipientes pecunias, a filiis familias, vel servis surreptas; Si tamen non recipiant ut furem, sed ut amicum, etc. tunc Caupo non tenetur restituere. Vide Bonacin. de restit. disput. 1. quaest. 2. punct. 2. Filliucium cit. num. 66. et 67. Bassaeum §. 5. Includit hic S. Doctor eos, qui fovent ludos in negotiationibus, meretrices, et lusores, in domibus, ad quas muscipulas evolant adolescentes incauti, expilantes illos, quos furari fecerint, et eo pecunias, resque multas pretiosas afferentes. Hi sanguisugae ebibunt potiorem insontium sanguinis portionem.

PARTICIPANS mox vellicatos iudicat, et quoscunque cooperantes damno inferendo; Si tamen grani metu coageret, dando claves, tenendo scalam, videtur a restitutionis debito immunis, sic videntur et immunes Ergasti Turcarum, ad damna nobis inferenda coacti, sed ad caedes non assentior, eos excusare. Vide Suarez tract. 5. disp. 21. sect. 2.

Hi, qui sunt concause ad idem damnum, puta incendium, tenentur in solidum, l. Ita vulneratus, ff. ad Legem Aquiliam.

MULTI eum solum, ut veram Damni causam, restitutioni esse obnoxium asserunt, sine quo damnum non fuisset. Innoc. cap. sicut dignum, extra de homic. Hostiens. ibi, Altissiodor. lib. IV. tract. de Poenit. cap. de Restit. quaest. 3. Rich. 4. dist. 15. art. 5. quaest. 4. Sylvest. V. Restit. 3. quaest. 6. Adrian. 4. quaest. 4. de Restit. §. De concurrentibus cum fure, Nau. man. cap. 7. num. 20. Caspensis disp. 1. sect. 9. §. 2. Bassaeus V. Restit. 3. num. 3. §. 2. Quia aliter sunt causae inefficaces.

OPPOSITUM censent Caietanus hic, art. 7. Ioan. Medin. quaest. 7. de Restit. Sotus lib. IV. de iustit. quaest. 7. art. 3. Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 3. Ratio est, quia efficaciter operantur. Hoc sensit D. Bonavent. in spec. animae, cap. 2. et Clatius cap. 1. §. Damnificatio. Ideo Restitutioni obligat Advocatum, qui tuetur iniuste Clientem, alioqui adhuc volentem iniuste haereditatem, quam per alios invaderet, si eam aliter non obtineret.

PROBATUR e S. Doctore. Ea est vera causa, qua posita, ponitur effectus, ut ait S. Doctor, et alii. Si enim multi vellent occidere Petrum, nonne si unus solus ipsum occideret, esset reus iniustitiae, etiam si ab aliis foret necandus? Vide Valentiam, et Caietanum.

SEQUUNTUR alii tres, nempe Mutus. Dicitur autem is, qui debuit loqui ad impediendum damnum. Potest autem, ut teneatur vel ex officio, ut Praelatus, vel ex contractu. De quibus infra dubitationes ponam.

SECUNDUS est, Non obstans, cum deberet, ut Princeps, Magistratus, et similes.

TERTIUS Non manifestans damnificantem, cum teneretur, ut testis in iudicio, custodes vinearum, nemorum, etc. De his multa dubia aguntur.

TANNERUS disp. 4. quaest. 6. dub. 2. num. 72. tres exigit conditiones, ut hi teneantur restitutioni. Prima est, ut is teneretur procurare tale bonum, vel malum arcere ex debito Iustitiae Commutativae, aut Distributivae. Secunda est, ut teneretur procurare illi numero, qui damnificatus est, cuius causam agere debuerat. Tertia est, ut deliberate omissa sit talis boni procuratio, vel cum culpa proportionata. Ex hac doctrina innumeri casus resolvuntur. Vide etiam Vasquez prim. 2. disp. 175. Lessium Lib. II. cap. 12. disput. 10. et 18.

AN ERGO is, qui est causa indirecta damni non impediendo, cum possit, et debeat, teneatur ad restitutionem; multi asserunt universaliter. Ita Angelus, et Caietanus summa, verbo Restitutio, Richardus in 4. dist. 15. art. 5. quaest. 4. Valentia quoque loco cit. id probabile censet.

ALII tamen apud Valentiam dicunt, teneri solum, solum, quando potuit, et debuit impedire ex iustitia; puta, quia erat Praetor, etc. Ita videtur D. Bonaventura in speculo, cap. 1. verbo Damnificatio, Sylvester V. Restitutio 3. Adtianus quarto, quaest. de Restitut. Sotus Lib. 4. de Iustitia, quaest. 7. art. 3. Medina quaest. 9. de rebus restitutis. Alensis 4. part. quaest. 86. num 3. art. 4 §. 7. Altissiodor lib. 4. summae, tract. de poenitent. cap. de Restit. et fere Valentia; Bassaeus num. 15. citans Petrum Nauar. lib. 3. cap. 4. numero 130. Lessius lib. 2. cap. 13. dub. 10. Bonacina disput. 1. quaest. 2. punct. 11. Azor 3. part. lib. 4. cap. 17. Fillucius tract. 32. num. 75. Sylvius 2. 2. quaest. 62. art. 4. quaestio 4. et art. 7.

Quid ad custodem portarum nemorum, qui dissimulant asportationes, multi negant apud Dianam part. 2. tract. 5. resol. 54. eos teneri ad damna illata resarcienda.

OCCURRIT alia quaestio: An Confessarius, et alii, quibus ex officio incumbit prohibere iniquas detentiones, teneantur Restitutioni, si omittant admonere, etc. Quo ad Confessarium affirmant Summa Rosella, V. Restitutio 2. §. 5. Summa Angel. V. Restitutio, ultim. §. 5. Nauar. in manuali, cap. 17. num. 22. et alii apud Valentiam disput. 5. quaest. 6. puncto 3. et Bonacinam de restitut. disput. 1. quaest. 2. punct. 11. Eandem sequitur Nungus in addit. ad 3. part. Tom. 2. quaest. 8. art. 4. dub. 5. Zanardus in directoriov confess. part. 2. praecepto 7. cap. 26. dub. 3. Gabriel in 4. dist. 15. quaest. 2. art. 3. Sylvester V. usura, 7. quaestio 2. aliique Neoterici apud Dianam Tom. 1. Tract. 16. resol. 1. Bassaeus num. 8.

CONTRARIA sententia est Bonacinae, et aliorum apud eum, Filliucii tom. 1. tract. 7. cap. 12. quaest. 7. num. 37. Lessii Lib. 2. cap. 10. dub. 6. Malderi 2. 2. tract. 5. cap. 3. dub. 24. Bartholomaei a S. Fausto in spec. confess. disp. 4. quaest. 121. num. 7. AEgid. Coninch. de Sacram. disp. 8. dub. 17. num. 144. Rebellii de oblig. iust. part. 2. lib. 17. quaest. ult. num. 12. et part. 1. Lib. 2. quaest. 14. sect. 8. num. 63. Haec limitat Diana, dummodo Confessarius non suadeat poenitenti, ut non restituat. At una est obligatio iungendi restitutionem, et non dissuadendi. Id vero ita docent etiam Suarez tom. 4. in 3. part. disput. 32. sect. 6. et Rebellius loco citato, Caspensis disp. 5. sect. 9. §. 1. num. 86. Sanchez Lib. 7. Decalogi, cap. 6. Tanner. disp. 4. quaest. 6. num. 75. alios referens, Bassaeus, V. Restit. 3. §. 7. num. 16. Crousers ad cap. 7. Reg. Min. lib. 31.

SENTENTIA D. Bonavent. est, ut video, haec secunda; nam in Confessionali, cap. 4. ubi profitetur docere Confessarios ea, quae tenentur facere, et quas poenas incurrant omittendo, ait: Attendendum igitur, quod cum sint tria genera poenitentium, primis nulla potest iniungi poenitentia utilis ad salutem. Horum autem sunt sex genera. Primi raptores, Secundi usurarii, Tertii incendiarii, Quarti fures, Quinti Simoniaci, Sexti dolosi circumventores, ut sunt perversi Iudices, advocati iniqui, testes falsi, negotiatores fraudulenti, et alii huiusmodi, quibus omnibus non potest alia iniungi poenitentia, nisi illa Evangelica, Matth. 18. Redde quod debes, et illa Apostolica, Rom. 13. Reddite omnibus debita. Et illud Ecclesiastici 4. Redde debitum tuum. Quod si hanc acceptare noluerit confitens, nulla alia iniungi potest, quae valeat ad salutem; quia, ut dicit Augustinus epist. 54. ad Macedonium 14. quaest. 6. Si res aliena, propter quam peccatum est, possit reddi, et non redditur, poenitentia non agitur; non remittitur peccatum, nisi restituatur ablatum. Reliquos vero postea recenset mox part. 7. Damnat quidem confessarios, debitum omittentes; Nil autem de Restitutione illis imponit.

PROBATUR, quia Restitutionis obligatio oritur ex sola Iustitiae virtute; At Confessarius non ex iustitia propria, sed e religione, tenetur admonere.

Ex allatis supra conditionibus habentur aliae decisiones. Prima est, non teneri pecuniariam mulctam, iudici debitam, solvere ante sententiam, Reum, iniuste crimen in iudicio negantem. Ita Tanner. num. 76. cum Adriano quodlib. 6. Nauar. manuali, cap. 18. num. 49. Couarv. in Epitome 124. part. 2. cap. 6. §. 8. num. 10. Azor. Lib. 5. cap. 8. quaestio 5. Vasquez prim. 2. disput. 175. cap. 5. contra Sotum Lib. 4. quaest. 6. art. 6. Molina Tract. primo, tract. 2. disp. 95. Idem videtur de testibus, si falsum testentur. Sic Tanner. cum Sà V. Restitutio, et Azor. loco citato. Ratio est, quia non tenentur ex iustitia procurare bonum Iudicis, seu Fisci; Neque Fiscus aliquod ius ex Iustitia commutativa acquisivit ad pecunias, ante sententiam.

COLLIGITUR secundo, tam Reum, quam testes, iniuste veritatem negantes, teneri restituere parti damnificatae expensas, et alia damna, illata ob negatam veritatem. Sic ex communi docet Carbo quaest. 31. Sà loco citato, Sotus Lib. 4. quaest. 7. art. 3. Medina Cod. de restit. quaest. 9. Tanner. num. 77. Tenebantur enim ex iustitia, non damnificare partem innocentem: excusari tamen possunt, si gravia sibi e confessione damna immineant. Ita Tanner. cum Lessio, et Sà. Probabile imo censent, Molina nunquam teneri, disput. 83. Sylvester V. Testis, Lessius Lib. 2. cap. 30. dub. 8. Vasquez loquens de Reo supra cap. 2. Tanner. num. 79. Quia non ita liquido constat, hos ex iustitia ad id teneri.

COLLIGITUR tertio, Iudicem, in proferenda sententia negligentem, teneri restituere damna Reipublicae, et partibus, sed etiam mulctam, quam Fisco soluisset Rei, si rite processisset. Quod pariter de Fisco asserunt Sylvester V. Poena, quaest. 28. Salon art. 7. controv. 5. Carbo quaest. 31. qui dicit, esse communem sententiam, et quo ad Fiscalem consentit Vasquez. Ratio est, quia e iustitia ad id ex officio isti tenentur.

CONTRARIUM tamen, quod ad Iudicem de poena pecuniaria, Fisco soluenda, censent Azor. loco cit. ad 4. Sà V. Restitutio; Vasquez loco cit. Lessius Lib. 2. cap. 3. dub. 10. quod ad Fiscalem, quos sequuntur alii apud Salonium.

COLLIGITUR quarto, Telonarios teneri ad restitutionem neglecti vectigalis iusti; secus dic de mulcta pecuniaria, ad Fiscum perventura, si eam procurare negligant. Idem Dic cum Bassaeo de Custodibus rerum, et fructuum, e quibus datur aliquid Principi.

COLLIGITUR quinto, Custodes Sylvarum, Fluminum, etc. non teneri solvere mulctam, quae ad Fiscum pervenisset, si transgressores ad Magistratum detulissent. Ita Sylvester V. Restit. 3. quaest. 5. §. 7. Bassaeus num. 17. Lessius lib. 2. cap. 13. dub. 10. Tanner. num. 83. contra Cathonem, et Salonium. Ratio est, quia illorum officium ex iustitia non respicit bonum Fisci, sed securitatem, et defensionem boni publici. Excipe tributa, ut dixi, hinc excerpta.

An ille, qui ter, vel quater promisit restituere, et non restituit, sit absolvendus ante restitutionem.

Respondetur cum D. Bonavent. loco cit. quem sequitur Fagundez in septimum praeceptum Decalogi, cap. 14. num 17. si debitum sit publicum, quale respicitur in usurariis, et raptoribus Ecclesiarum, nunquam esse absolvendum, neque prima vice, antequam solvant, et dent cautionem; idque propter scandalum populi.

Apponit vero S. Doctor cap. 3. particula 54. Decretum Eugenii III. contra raptores Ecclesiarum, et habetur extra de raptoribus, ubi id decernit, dicens:

Statuimus, ut quicumque ex his, qui violenter surrexerint in rapinam, sive in Ecclesiarum violatione manifeste deprehensus fuerit, nisi prius ablata restituit si poterit; vel emendandi firmam, et plenam fecerit securitatem, poenitentiae beneficium ei penitus denegetur. Si vero usque ad obitum in contumacia sua duraverit, et in extremis positus, remedium poenitentiae humiliter postulaverit, si emendationem, vel emendandi securitatem praestiterit, ei poenitentia, et Ecclesiastica sepultura concedatur. Qui autem in sanitate obstinata mente non poenituerit; vel emendaverit; et in morte securitatem praestare nequiverit, solemnitas poenitentiae parum prodesse videtur, sicut credimus, sed de peccato contrito viaticum non denegetur, ita tamen, ut nullus clericorum sepulturae illius intersit, nec eius eleemosynam recipere praesumat. Quod si quis presbyterorum, vel clericorum contra haec in vita, vel in morte poenitentias dare, aut sepulturae interesse, vel eorum eleemosynas accipere attentaverint, seu huiusmodi rapinae participes inventi fuerint; ordinis sui damnum irrecuperabiliter patiantur, et Ecclesiastico beneficio careant. Haec Canon.

Advertit autem S. Doctor ex Raymundo, hanc decretalem esse localem; nec poenitenti suffragia publica sunt neganda; eius tamen haeredes, ad quos bona eius pervenerint, sunt ad satisfactionem compellendi, extra de sepulturis, §. Parum prodesse, appa quantum ad poenam temporalem.

Deinde, si Excommunicatio imposita sit non solventi, ut dicitur imponendo in Tridentino, sess. 25. cap. 22. non solventi Decimas, nec primo absolvendus est, nisi solvat, et si non potest, cautionem praebeat securitatis.

Addit tertio, quod in casibus ordinarii ille, qui ter non exequutus est promissum, censetur ludere; possit tamen esse aliqua circumstantia personae, loci, etc. ut Confessario, cui necessaria est prudentia, videri possit absolvendus. Ita etiam Sayrus in clav. reg. lib. 10. tract. 5. cap. 5. num. 26. et alii apud eum.

Ex dictis habes, etiam eum, qui in vita non vult restituere, sed reservat ad mortem id committere haeredibus, non esse absolvendum. Ita S. Doctor loco citato, et D. Thom. quaest. 62. art. ultim. Toletanus in summa, lib. 5. cap. 24. Navarrus Lib. 4. de restitut. cap. 12. num. 72. Sotus lib. 4. de Iustitia, quaest. 7. art. 4. Sylvester V. restitut. 5. num. 7. et alii, quibus subscribit Fagundez loco citato, num. 19.

Ratio. Fagundez est D. Bonavent. in speculo animae, cap. 2. §. 4 et in Confessionali, voce adductus, quia qui iniuste retinet, semper est in actu ad solvendum debitor, et iniquus, si non solvit.

In nullo autem casu, si monere omittat Confessarius, tenetur ad restitutionem.

Dices enim Nungo: tenetur ex iustitia admonere poenitentem: Ergo id omittens, peccat contra iustitiam.

Respondet Diana, teneri ex Iustitia, Sacramento poenitentiae debita a religione, quae respicit poenitentem in ordine ad spiritualem salutem, in qua deficit quidem omittens confessarius monere, sed non deest in aliqua obligatione iustitiae, quae respicit temporale bonum creditoris; Subscribit Valentia disput. 5. quaest. 6. puncto 3. Tannerus quaest. cit. Fateor in reliquis, ubi est obligatio propria iustitiae, inveniri debitum restitutionis, puta in Praetore, Gubernatore, in Custodibus vinculum, etc.

Ex secundo capite, nempe rei alienae, oritur restitutionis obligatio.

Advertunt autem Valentia loco citato, et Cassensis disput. 1. sect. 4. tem, sive etiam bona fide possessam, cum agnoscitur aliena, ad restitutionem teneri; nemo enim alterius iactura ditior fieri debet ex regula 48 in 6. Lege Nam hoc natura, ff. de conditione indeb.

Statuitur autem haec regula generalis a Doctoribus: Quam diu durat res in propria specie, et substantia, debet ea restitui; si vero consumpta sit, restitui debet id in quo locupletior es factus, vel rem tuam servasti, puta cibos, vestes, etc.

Dubitant vero: An qui bona fide a fure emit rem furatam, et eandem alii revendidit; huic emptori teneatur reddere pretium; Et negative respondent Lessius Lib. 2. cap. 14. dub. 5. Rebellius part. 1. lib. 2. quaest. 3. Cassensis loco cit. num. 31. Caietanus V. Restitutio. Navar. in manuali, cap. 17. num. 7.

Opposita sententia est Valentiae puncto 3. Soti lib. 4. de Iustitia, quaest. 7. art. 2. talem teneri restituere tertio emptori pretium, in casu quidem, quo emptor sciat, aut cognitivus videatur, rem esse alienam. Nam si non videatur id sciturus, neque compareat, non est opus illi quidquam restituere, cum nullum ei immineat alioqui damnum.

Mihi ad mentem D. Bonaventurae in speculo animae, cap. 2. videtur magis prior opinio; nam solas emptiones, et venditiones malae fidei videtur cogere ad restitutionem; sed manet apud furem obligatio.

Ratio est, quia pretium, quod solum videtur Restitutioni obnoxium, non est commutatum cum re formaliter, sed cum pretio, a me dato illi primo, a quo emi, atque adeo obligatio adhuc remanet apud primum venditorem.

ADDO vero cum D. Bonavent. loco citato, Caspensi, num. 61. et aliis, rem debere esse gravem, ut restitutionem exigat. Sanchez lib. 2. cap. 23. num. 160. Azor 3. part. lib. 4. cap. 8. Filliucius tract. 32. num. 31. Lessius lib. 2. cap. 7. num. 24. Sylvius quaest. 62. art. 4.

POTEST vero oriri debitum restitutionis ex re, accepta contractu, seu acceptione iusta rei, quae debetur alteri, et ideo in his magis videtur oriri ex re ipsa; similiter ex re, et iniusta acceptione, veluti cum res adhuc est apud furem, in quo est maior obligatio; nam in his casibus acceptionis iniquae, ex quibus non transfertur dominium, sicuti in furto, rapina, etc. semper est detentor in mora, et peccat mortaliter detinendo, licet poeniteat accepisse; si tamen adsit restituendi possibilitas, atque opportunitas. Unde S. Augustinus epistola 54. Non dimittitur peccatum, nisi restituatur ablatum. In his autem, in quibus dominium transit in accipientem, sicut in venditione, mutuo, etc. non est quis in mora, nisi secundum conditiones appositas, ut disserit S. Bonavent. loco cit. speculi.

SUNT quidem et contractus, in quibus non transfertur dominium, ut Commodatio, Precarium, Locatum, Depositum, et Pignus, ut dixi disputatione praeced. quaestione 10.

Oportet scire, e contractibus aliquos referri in utilitatem solius accipientis, ut mutuum, donatio, commendatum, et precarium. Alii respiciunt utilitatem solius dantis, ut depositum, et mandatum. Alii respiciunt utriusque contrahentis utilitatem, ut venditio, locatio, et pignus similiter, et depositum, quando aliqua merces datur ratione custodiae.

QUAERITUR autem; quando tenetur aliquis ad restitutionem ex contractu pereunte re; potest autem perire res, vel casu, vel dolo, vel negligentia.

CERTUM est primo, ex nullo iure oriri obligationem e contractu restituendi, quando res solo casu fortuito perit (nisi in contractu id includatur:) sic enim Iure Canonico cap. ultimo de commodato, et cap. 2. de deposito, et in Iure Ciuili L. 27. ff. de reg. iuris; et Leg. 18. ff. commodati, et Leg. 22. Cod. de negotiis gestis. Ratio est, quia, si aliter non explicetur in contractu, tenentur contrahentes solum ad id, quod est in eorum potestate, quales non sunt casus fortuiti. Posse tamen includi in contractibus afferunt Iura allegata. Similiter ex alio capite potest haec oriri obligatio, quando, v. g. aliquis fuit in mora restitutionis, vel usu illicito, puta, si argentum commodatum portet in navim, ad coenandum in Lacu, et ob eas causas pereat.

CERTUM est etiam, si res pereat ex dolo, aut lata, seu gravi culpa, teneri ad restitutionem: Patet ex Iure Canonico, et Ciuili allatis.

SIMILITER quando contractus libere revocari potest ab illo, qui libere suam rem alteri tradit, tunc qui rem alienam habet, tenetur ad restitutionem solum in dolo, et lata culpa, quae est gravis. Probatur ex Lege 23. ff. de reg. Iuris, ubi Iurisconsultus ait: Contractus quidam dolum tantum recipiunt, scilicet Depositum, et Precarium.

QUANDO vero contractus non potest revocari, si respicit utilitatem utriusque contrahentis, accipientem obligat de culpa gravi, et levi; si autem sit in utilitatem solius accipientis, obligat eum, etiam de culpa levissima. Probatur ex cap. 1. de commodo, et Iur. ciuil. Leg. 5. et 18. ff. commodati, et Leg. 1. ff. de obligationibus.

CONVENIUNT omnes, illi restituendum, a quo res accepta est: Positis tamen quatuor conditionibus.

PRIMA est, ut is, a quo accepta sit, habeat ad rem ius, vel ut Dominus, vel ut dispensator, aut custos.

SECUNDA, dummodo inde damnum ei, a quo accepta est, neque alii sit obventurum, puta, ut dissipaturus rem illam, vel ea usuros ad crimen.

TERTIA, si datio non fuit per se iniusta, ut in Simoniaco; si tamen coniuncta fuerit ex origine cum peccato extero, puta, quia est pretium fornicationis, nil obest. Tamen etiam Simoniaco posse restitui ait Caspensis sect. 1. antequam a iudice feratur sententia contra eum. Ita et Nauar. Lib. 4. de restit. cap. 2.

QUARTA, ut fiat restitutio ei, a quo accepisti, vel per se, vel per alium. Vide Valentia puncto 4.

HIC occurrit quaestio: An res aliena, accepta a fure, debeat semper vero Domino restitui: Ratio dubii est, quia potest ab eo accepta fuisse bona fide: Ergo ei reddenda, et excutiendum pretium datum; et ita sentiunt Alens. 4. part. quaest. 86. memb. 3. art. 5. Summa angl. V. Restitutio, Gabriel 4. dist. 15. quaest. 3. dub. 5. Nauar. Manuali, cap. 17. num. 9. Valentia loco cit. dummodo ei reddatur ad redimendum suum pretium, non ut fur eam retineat. Haec mihi vera videtur contra aliquos apud Valentiam loco cit. et Fagundez in septimum praeceptum, Lib. 7. cap. 20. Ratio mea est, quia teneor prius innocentiae meae prospicere, quam alienae; et meae rei familiari, quam alienae, cur ergo pretium meum amittam insons, ut res aliena reddatur.

AIT tamen Petrus Eligius Bassaeus V. Restit. 4. §. 2. num. 7. Si furem non inveniat, vel inventus nolit reddere pretium, restituendam rem Domino. Sic Petrus Nauar. lib. 3. cap. 4. num. 191. Filliucius tract. 32. num. 85. Sayrus lib. 10. tract. 2. num. 17. Lessius lib. 2. cap. 14. dub 3.

At cur ego infons meo me pretio privabo, cum debitum sit in fure? Scio id posse in foro externo. Agat interim, potest reperiri fur, et cogi.

Interim non teneor reddere in conscientia, ut ait Filliucius tract. 32. num. 84. et alii, etsi alii repugnent.

DEBITA incerta ex licito contractu, ignorato creditore, vel nimis remoto, potes retinere; nam cum solo iure Canonico devolvantur ad pauperes debita incerta, iniuste contracta e prava acquisitione, puta ex usuris; non video cur haec sint solvenda. Vide Petrum Nauar. lib. 4. cap. 1. num. 46. Layman lib. 3. sect. 3. tract. 2. cap. 9. Lessium lib. 2. cap. 14. num. 58. Bassaeum num. 4.

HAS regulas indicat S. Doctor in Confessionali, cap. 4. part. 2. concludens illo apostoli epiphonemate 13. Reddite omnibus debita, etc.

Quidnam debeat restitui.

Multa, eaque varia haec quaestio continet discutienda; nam cum res, restitutioni obnoxiae, sint bona, eaque plurima sint, scilicet fortunae, ut opes; corporis, ut incolumitas honoris, et famae, atque bona animae; et inter haec bona sint aliqua difficilis restitutionis, ut sanitas corporis, oportet de omnibus differere: An includantur sub debito iustitiae; an vero aliis bonis sint compensanda.

Rursus potest secundo oriri debitum restitutionis ex modo, quo res ipsae habentur, et ita aequalitas facienda, cadere potest supra modum, quo res acquisita est, ut per varios contractus, per donationem, etc. Itidem per venationem, aucupium, piscationem, effossionem, et per actionem aliquam turpem. Ideo de his etiam differendum. Tertio ex impeditis alicui bonis. Haec singula disseram.

Quid sit restituendum, spectatis rebus, quae sunt bona nostra.

Quo excellentiora bona auferuntur, eo strictior restituendi incumbit obligatio; modo ea bona talis sint naturae, ut restitui queant, Inter haec autem bona, alia aliis sunt chariora possidenti; Bona etenim famae plerumque apud omnes solent praeponderare bonis fortunae, et quidem in se illa praeferenda sunt. Bona etiam Animae, quantum et ipsa anima corpus superat, meliora merito putantur; ex his itaque bonis, inique ablatis, nascitur varia restituendi obligatio; quaedam enim sunt, quae dum auferuntur, intereunt: quaedam vero remanent, ita ut eadem possint restitui. Haec singillatim per dubitationes expendam.

An bona fortunae sint eadem restituenda.

Certum est, et extra controversiam, bona fortunae eadem, si extent, esto usu consumptibilia, esse restituenda eadem numero, nisi forte inde peccator occultus manifestaretur, aut sequeretur magnum aliquod incommodum, ut notat Valentia quaest. 6. puncto 5. §. 1. Nauar. in Manuali, cap. 17. num. 24. aut nisi creditor sit alia re contentus, ut habetur Leg. eum a quo, et Leg. manifesti, Cod. de solut.

Si autem res non extet, debet fieri solutio in aequivalenti. Et si res est usu consumptibilis, debet restitui eadem, si extet; vel alia eiusdem speciei, et aeque bona; vel pecunia. Nec res solum, sed et fructus rei, ut ait S. Bonavent. 3. dist. 37. dub. 7. sunt debiti, et de his satis etiam supra dixi.

Quo pacto RESTITUTIO facienda pro bonis corporis.

Conveniunt omnes, mutilantem, occidentem, membra frangentem, et reddentem hominis inutile corpus, teneri ad restituendum omnia damna, ex his secuta; et si non possit convalidari medicinis, teneri restituere aequivalens in pecuniis. Ita S. Doctor loco cit. et in spec. animae cap. 1. D. Thom. art. 2. ad 1. Richardus in 4. dist. 15. art. 5. quaest. 2. Sylvest. V. restit. 3. Soto Lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. Valentia quaest. 6. puncto 5. §. 1. Tanner. disp. 4. quaest. 6. dub. 4. Carbo quaest. 15. et alii communiter apud hos.

Quare si mutilatus, vel occisus erat in lucrando ex industria, resarciendum est in bonis percussoris, etiam defuncti: Et si occisus aliquos ex iustitia alere tenebatur, tenebitur eis percussor providere, ut ait Sotus loco cit. Valentia loco cit. contra Scotum 4. dist. 15. quaest. 3. et Adrianum de Restit.

Addit Sotus, aliquanto minus reddendum, arbitrio boni viri, mutilati, vel occisi haeredibus, quam is esset lucraturus, attento, quod minus est habere quidpiam in spe, quam in re: siquidem poterat is, qui occisus est, aliam ob causam mori, et is, qui mutilatus est alio modo debilitari. Quare monet Valentia, ut diligens habeatur consideratio aetatis, valetudinis, etc. ut observant etiam Caspensis disp. 3. sect. 6. et alii.

Ex his autem apparet, verum esse id, quod aiunt Maior 4. dist. 15. quaest. 19. dub. ult. Valentia loco cit. nempe, quamvis plus peccet occidens nobilem, nihil suo labore, vel industria lucraturum, quam occidens hominem mercenarium, tamen ad plus obligari occidentem mercenarium talem.

Observat vero S. Doctor in speculo animae, cap. 1. v. Damnificatio, teneri restitutioni non solum interfectorem, sed praecipientem, iuvantem, consulentem; non tamen eum, qui non impedit, cum debeat ex Charitate; imo neque peccare mortaliter, si aliqua ratione desistat a removendo occisorem; puta, si timeat, ne contra se irrumpat; quod si ex odio etiam sinat occidi hominem, non teneri ad restitutionem, nisi ipse ex iustitia teneatur impedire.

Deinde observa, damna in conscientia posse illico exigi ad aequalitatem, non tamen eam poenam restitutionis, quae a lege praescribitur; per haec enim expectare debet iudicis sententiam, ut habetur Leg. ex iudiciorum, ff. de accusationibus.

Disputant vero: An etiam iniuriae illatae occisionis, mutilationis, etc. debeat fieri compensatio in pecuniis, vel simili.

Prima opinio est negativa Nauarri in manuali, cap. 15. num. 21. Azorii, Ostiensis. Ita Caspensis loco cit. num. 51. Couar. lib. 2. var. cap. 10. Petrus Nauar. lib. 4. cap. 2. num. 80. Gomez lib. 3. variarum, cap. 6. Lessius Lib. 2. cap. 9. num. 141.

Secunda sententia est assertiva. Ita D. Thom. art. 2. ad 1. Scotus in 4. dist. 15. quaest. 3. Richardus ibi, art. 5. quaest. 2. Adrianus 4. de restit. quaest. ultim. Maior in 4. eadem dist. quaest. 14. Sotus Lib. 4. de Iust. quaest. 6. art. 3. Valentia quaest. 6. puncto 5. §. 1. Carbo quaest. 12. Lopez p. p. quaest. 47. Angles 4. de restit. Salon quaest. 62. art. 2.

Mihi negativa verior apparet. Probatur doctrina D. Bonavent. Restitutio est pars satisfactionis, seu species eius, ut ostendit S. Bonavent. 4. dist. 15. quaest. ultim. et in spec. animae. Satisfactio autem debet proportionem offensae, et nullus Satisfacit, nisi Restituat tantum, quantum abstulit. Ex quo, sequitur, Satisfactionem, et Restitutionem esse debere ex bonis proportionatis; sed pecunia non potest proportionari bono vitae ablatae: Ergo.

Haec est doctrina S. Bonavent. in 3. dist. 20. quaest. 6. et in 4. dist. 15. part. 2. quaest. cit. Innititur vero Legibus; nam Lege finali, ff. de iis, qui deiecit. vel effud. et L. Liber homo, ff. ad Legem Aquiliam, et L. ex hac, ff. si quadrupes pauperiem fecisse dicatur, afficitur, hominem liberum, nullo pretio aestimari posse; Et corpus liberum nullam recipere aestimationem, habetur L. citata, L. homo, et L. ex hac, ubi additur, nihil posse peti pro homine libero etiamsi occidatur.

Respondet Valentia, Leges solum concludere, id verum esse ex natura rei; si tamen laesus ex rationabili causa contentus sit, posse satisfieri, pecunia ipsi vitae.

At extra rem est, vocare illam restitutionem, quae fit rebus ineptis ad compensationem, v. g. pecunia restituere famam, ut notavit Sylvester V. Detractio, quaest. 4.

Respondet Valentia cum D. Thom. ad 2. quod quando non potest fieri restitutio in eodem genere, potest fieri in alio.

Sed non respondet ad rem, quia, licet posset fieri te diversa, puta Restitutio agri per pretium, tamen non potest fieri, nisi secundum rationabilem rerum aestimationem; ut ipse ait Valentia; At multa sunt, quae aliis rebus nequeunt aestimari, ut anima pecuniis, famaque auro; nam est Ordinis altioris incomparabilis, ut dicitur Proverb. 22. Melius est bonum nomen, quam divitiae multae, ut ostendam dub. sequenti.

Obiicit primo Valentia, et Tannerus id Exodi 21. Si percussus ab altero incolumis surrexerit, percutiens sit innocens, ita tamen, ut impensas eius, et operas in medicos restituat. Hac lege sancitur, ut qui percussus non convaluerit, plus restituere debeat percussor, nimirum etiam pro morte, vel deformatione.

Respondetur, ibidem poni quae poena debeatur, si moriatur percussus: Morte moriatur. Confirmatur, nam infra, cum de morte, imposita Bovi cornupetae, loquitur, declarat: Quod si pretium fuerit ei impositum, dabit pro anima sua quidquid fuerit postulatum: At si Dominus bovis homicidae fuerit praescius eius vitii, ipse occidetur, cum iuxta praeceptum, illum non incluserit.

Obiicit secundo Scotus, et Tannerus, qui occidit Bovem, vel Canem alterius, debet aliquid restituere pro Bove illo, vel Cane occiso. Ergo multo magis, qui Hominem privat vita, vel incolumitate, debet pro hoc ipso aliquid restituere. Et hoc non animadvertere (aiunt Scotus, Tannerus, et Adrianus) esse fatuum.

Sed insulsa mihi est comparatio; nam Bos, et Canis sunt emibiles pretio, neque erit aliquis Dominus Canis, qui pro illata iniuria mortis Canis, quatenus erat Domini, accipiat pecuniam, sed solum pro aestimatione Canis, et Bovis ad usum. De reliquo Satisfactiones exigunt in occidente, eo, quod is Dominum animalis non est reveritus, et mundani iniurias afferunt pro contemptu, ipsi contemnenti occisori.

An, et quomodo RESTITUTIO Famae, et Honoris sit facienda.

Famae esse bonum appretiabile, quod ablatum cogit ex iustitia ad restitutionem, certum est. Est enim fama, bona aestimatio apud alios, de qua Proverb. 22. Melius est nomen bonum, quam divitiae multae. Ex quo deducit S. Bonavent. p. p. Centil. sect. 13. Maiori obligatione teneri detractorem Restitutioni, quam furem; quod adnotavit inde Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 5.

Igitur detractor tenetur famam restituere, concurrentibus tribus conditionibus. Prima est, ut fama fuerit ablata, aliquando enim dicterio non aufertur fama; sive quia non creditur, sive quia peccatum illud ratione personae non denigret, ut si de milite dicas: Alium vulneravit. Secunda conditio est, ut fama iniuste sit erepta. Tertia, ut diffamatus famam raptam non redemerit. Ita ex communi referunt Soto Lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 5. Turrianus disp. 53. dub. 3. Caspensis disp. 10. sect. 5.

Assero igitur primo, Detractorem iniquum teneri restituere famam, etiam cum iactura propriae famae, non tamen vitae, etiam dicendo (si oportuerit,) se esse mentitum. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. 62. art. 2. ad 2. Caietanus ibi, Sotus Lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. Petrus Navar. Lib. 2. de restit. cap. 4. disput. 5. num. 375. Michael Salonius 2. 2. quaest. 62. art. 2. controu. 13. Navar. in manuali Latino, cap. 18. num. 45. Rodriquez 2. part. summae, cap. 45. Lopez prima parte, instruct. cap. 16. Sayrus Lib. 11. cap. 3. num. 21. Filliucius Tom. 2. tract. 32. cap. 9. num. 145. Malder. de Iust. tract. 7. cap. 2. dub. 9. fol. 554. et communiter omnes DD. apud Valentiam loco cit. Fagundez in octavum praeceptum Decal. cap. 15. Tannerum disp. 4. quaest. 6. dub. 4. Bassaeum V. Detractio, 2. num. 4.

Apponunt aliqui exceptionculam, nisi sit grandis inaequalitas; ut infamatus sit vilis, infamans vero sit grandis dignitatis, et plus patiatur detrimentum dicendo, se esse mentitum. Ita Sotus, et Valentia, licet Nauarrus de hoc dubitet: non enim tenetur maius restituere, quam abstulit. Quo fit, ut neque teneatur cum suae vitae iactura famam restituere, quamvis enim fama sit civilis quaedam occisio, ut docet ex Anselmo Lib. de simil. cap. 147. apud D. Bonavent. in Pharetra Lib. 3. cap. 3. §. De Detractione; non est tamen propria vitae ablatio, sed boni, inferioris vita ipsa, nempe famae, quae divitiis praevalet, iuxta id Proverb. 22. atque adeo magis ligat ad restitutionem, quam ablatio Cumenae, ut rursus iniungit S. Doctor in speculo animae, cap. 1. Hanc doctrinam sequuntur plurimi apud Fagundez cap. 15. et Dianam part. 2. Tract. 5. resol. 29. et 30.

Est autem quaestio ibi apud Dianam: Num, qui falso aliquem infamavit, teneatur, si oporteat iuramento confiteri, se falsum dixisse. Assertive respondent Caietanus, et Aragon 2. 2. quaest. 62. artic. 2. ubi etiam Sylvius quaestione 22. tractat. 32. cap. 20. num. 245. Turrianus disp. 52. dub. 1. Salon de Iust. tom. 1. quaest. 62. art. 2. controv. 3. Carbo de restit. quaest. 18. Villalob. in summa, Tom. 2. tract. 11. diff. 37. Tanner. 2. 2. disp. 4. quaest. 6. dub. 6. num. 141. Diana ibi, Fagundez Lib. 8. cap. 15. Navar. cap. 18. num. 45. Pet. Navar. Lib. 2. cap. 4. num. 137. Sotos de Iust. Lib. 4. quaest. 6. art. 3. Faustus in speculo, disp. 21. quaest. 21. Bassaeus num. 9. Imo addunt Molina tom. 5. disp. 41. Ioan. de la Cruz in Direct. pract. 1. punct. 7. art. 2. dub. 5. Soto, Aragon, et Salon. debere, si oportuerit, etiam testes adhibere.

MIROR autem, Doctores adeo acervatim ruere ad conscientias ligandas; nam, ut observat Faventinus in 4. dist. 15. quaest. 3. disp. 53. cap. 1. num. 32. Theologi antiqui, ut S. Bonavent. locis adductis, et aliis, Alensis part. 2. quaest. 129. memb. 6. D. Thom. quaest. 62. art. 2. ad 2. Scotus loco cit. non exigunt, nisi simplicem retractationem; At moderni Zelotes onus superaddunt gravissimum, quod nec ipsi forsan digito tangunt.

SUAVEM quemdam modum restituendae famae afferunt Doctores; Quia enim dicere se mentitum, arduus est actus, idco docent restituere famam laudando infamatum coram illis, qui detractionem audierant. Ita Caietanus 2. 2. quaest. 62. art. 2. Soto de Iustitia, lib. 4. quaest. 9. art. 3. ad 4. Villalob. in summa, Tom. 2. tract. 11. diff. 37. num. 4. Tannerus 2. 2. disp. 4. quaest. 6. dub. 4. num. 143. Valentia quaest. 4. puncto 5. et quaest. 17. puncto 2. Fagundez in octavum praeceptum, Lib. 8. cap. 15. num. 3. Lessius Lib. 2. cap. 11. dub. 10. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. Faustus in speculo confess. disp. 21. quaest. 74. num. 6. Diana loco cit. Quidquid in contrarium afferant Layman Lib. 3. sect. 5. tract. 3. part. 2. cap. 7. Navar. lib. 2. cap. 4. num. 370. Faber n. 46. Sylvius 2. 2. quaest. 62. art. 2. quaeritur 22. Fillucius Tom. 2. tract. 31. cap. 10. num. 246.

QUAERITUR secundo: An infamator, non potens famam restituere, possit, et debeat pecunia satisfacere.

TENERI astruunt Layman Lib. 3. sect. 5. tract. 3. part. 2. cap. 7. Filliuc. Tom. 2. tract. 32. cap. 10. n. 239. Turrianus 1. 2. tomo 2. disp. 53. dub. 7. Faber in 4. disp. 53. cap. 4. num. 122. Malderus 2. 2. tract. 7. cap. 7. dub. 8. Navarrus cap. 17. num. 19. Bannes 2. 2. quaest. 62. art. 2. Sylvest. verbo Detractio, quaest. 4. Navar. lib. 2. cap 4. num. 416. Lessius Lib. 2. cap. 11. disp. 11. et alii apud Bassaeum num. 7.

ALII tamen apud Dianam resol. 50. citata, probabiliter id afferunt fieri posse. Ita Villalob. Tom. 2. tract. 11. diffic. 39. Sotos de Iust. Lib. 4. quaest. 6. art. 2. Aragon 2. 2. quaest. 62. art. 2. Valentia disp. 5. quaest. 6. puncto 5. Couar. lib. 1. variar. cap. 2. num. 8. Molina tract. 4. disput. 25. Sà V. Infamia, num. 7. Sylvius 1. 2. quaestio 62. art. 2. Quaeritur 22. post Rebell. Sotum, Richardum, Adrianum, Caietanum, et alios apud Fagundez Lib 8. cap. 14. num. 11. asserentem etiam Couar. reg. peccatum, p. p. num. 6. et Lib. 1. var. resol. cap. 2. num. 8. Cordubam quaest. 33. art. 2. Lopez p. p. Instruct. cap. 116. Salonium 2. 2. quaest. 62. art. 2. controv. 13. Rodriquez 2. part. summa, cap. 45. Rebell. Lib. 2. quaest. 10. Glossam in cap. Ecclesia sanctae Mariae extra, ut lite pendente nihil innovetur. Malderum de Iust. tract. 7. cap. 2. de restit. famae, dub. 8. Tannerum disp. cit. num. 150. et alios supra adductos. Adde Bassaeum num. 7. qui ait ex aequitate fieri posse, si infamator sit pauper.

SENTENTIA Seraphici meo iudicio est, non posse fieri hanc compensationem. Ita allegati, quibus adde Caspensem disp. 10. sect. 5. num. 37. eamque probabilem censet Tannerus.

Ratio D. Bonavent. omnibus fere allegatis locis, et ad cap. 10. Ecclesiast. haec est: Restitutio est actus Iustitiae, redigens ad aequalitatem secundum commutationem per compensationem ablati; sed pecunia, vel alia bona fortunae non sunt proportionata ad compensandam famam: Ergo. Minor probatur, Proverb. 22. Melius est nomen bonum, quam divitiae multae, et Ecclesiastici 41. Curam habe de bono nomine: hoc enim tibi magis permanebit, quam mille thesauri pretiosi. Hac ratione utuntur nostrae sententiae authores, ex qua etiam sequitur, non teneri e contra ad restitutionem bonis ordinariis superioris vitae. Ita statuitur cap. offi. II., de poenit. et remiss. et communiter DD. afferunt apud Fagundez in octavum Praeceptum Lib. 8. cap. 13. et Dianam part. 2. Tract. 3. resol. 30. etiamsi infamatus sit nobilis a VILI. Ratio est iam dicta.

QUAERES tertio; an qui occultum crimen alicuius sine iusta causa manifestat uni, vel duobus viris prudentibus, quos scit non vulgaturos, peccet mortaliter.

AFFIRMATIVE respondent Turrianus 2. 2. Tom. 2. disp. 53. dub. 8. Sotus de Iust. Lib. 7. quaest. 10. art. 2. Molina de Iust. tract. 4. disp. 29. Lessius Lib. 2. cap. 11. dub. 11. num. 70. Bannes 2. 2. quaest. 62. art. 2. Azor. Tom. 1. Lib. 6. cap. 9. Fillincius Tom. 2. tract. 40. cap. 4. num. 91. Suarez tom. 4. disp. 34. sect. 1. Villalob. Tom. 2. tract. 11. diffic. 36. Valentia tomo 3. disp. 5. quaest. 17. puncto 2. Malderus 2. 2. tract. 7. cap. 1. dub. 4. Layman Lib. 3. sect. 5. tract. 3. part. 2. cap. 3. Ioan. de la Cruz part. 8. quaest. 2. art. 2. dub. 3. Salonius 2. 2. quaest. 62. art. 2. qui afferunt, hanc opinionem esse communem inter recentiores Thomistas; eam tuetur etiam Fagundez in octavum praeceptum, Lib. 8. cap. 2. num. 7. Bassaeus V. Detractio 1. num. 11.

CONTRARIAM sententiam docet Caietanus 1. 2. quaest. 62. art. 2. Navar. de restit. Lib. 2. cap. 4. num. 234. Graffius lib. 2. cap 137. et alii, et hanc sententiam probabilem credunt multi ex adversariis, ut Tanner. 2. 2. disput. 4. quaest. 8 dub. 7. num. 138. Ioan. de la Cruz, et alii, quibus subscribit Diana part. 2. Tract. 5. resol. 23.

SENTENTIA D. Bonavent. est, hunc peccare mortaliter. Ratio eius est, qua utuntur Moderni apud Dianam, et Fagundez; quia fama denigratur etiam apud unum, vel duos. Quare Iesus Christus Matth. 18. concedit vocare unum, vel duos ad corrigendum aliquem, quando pervicax recusat solitariam correctionem; aliter vero praecipit fieri inter te, et ipsum solum. Nam unus posset esse laedens, etiamsi prudens, et qualis desideratur a Christo, ut adiuvet ad correptionem lapsi. Ideo enim vult eligi aptos ad sublevandum lapsum; et quidem saepe magis laeditur fama, si uni gravi personae dicatur, quam si plurimis e plebe; maxime vero si ab ea pendeat infamatus. Ita definit S. Doctor hanc quaestionem ad ea verba Ecclesiastici 10. Si mordeat serpens in silentio, nihil eo minus habet, qui occulte detrahit, ex quo novum elicit argumentum; est enim percussio mortifera etiam secreta coram uno infamando, hanc enim percussioni venenati serpentis assimilat.

OBIICIUNT, prudentem non revelaturum. Respondetur, nil referre, ut dixi. Deinde quis te constituit de hoc fideiussorem?

ALIA dubitatio suboritur: an teneatur detractor ad restitutionem damnorum in bonis rei familiaris, et aliis, ob pravam famam deperditis.

OPORTET distinguere. Si enim falso infamavit, tenetur in integrum ad restitutionem omnium damnorum. Ita communiter cum Lessio Tom. 1. Lib. 2. cap. 12. de detract. dub. 19. numero 101.

Sayro lib. 11. cap. 3. de restit. bon. exter. num. 17. Soto lib. 4. de Iust. quaest. 6. art. 3. ad 4. Pet. Navar. lib. 2. de restit. cap. 4. disp. 4. num. 375. Navar. summa Lat. cap. 18. num. 47. Salon 2. 2. quaest. 62. art. 2. controv. 20. et patet cap. si culpa, de iniur. et damn. ut notat Fagundez in octavum Praeceptum, lib. 8. cap. 24. num. 5. qui advertit, sententiam hanc intelligi de bonis iam existentibus in possessione; at vero quoad bona in spe, puta si ex diffamatione impeditus est ab aliqua dignitate, ait, iudicandum a prudenti.

ADDIT vero, etiam illum, qui de vero crimine infamavit, non teneri in integrum ad restituenda bona in spe, sed bene iam acquisita. Ita etiam Navar. summa, cap. 18. num. 45. Sayrus lib. 11. cap. 3. de restit. bon. exter. num. 20. Lessius Tomo 1. lib. 2. cap. 12. de detract. et contum. n. 19. et num. 109. Petrus Navar. de restit. cap. 4. dub. 6. num. 384. et Salon. supra.

Ratio posterioris est, quia debitum restitutionis non oritur ex quantitate peccati, sed ex quantitate damni illati; unde, licet qui verum dicit, minus peccet, tamen idem damnum inique intulit. Neque dicas, eum suo peccato causam dedisse. Respondetur enim, crimen non illaturum damnum, nisi mediante cognitione, et detractorem non habere ius ad hanc causam apponendam. Is vero, qui est causa damnificationis iniquae, illico constituitur reus restitutionis, ut arguit S. Doct. in Speculo animae, cap. 1. et cum illo Bassaeus, v. Detractio 2. num. 2.

OCCURRIT autem hic illico dubitatio: an teneatur restituere famam coram omnibus, ad quorum notitiam pervenit peccatum per eos, quibus ipse narravit.

NEGATIVE respondet Faber disp. 35. allegata, cap. 1. num. 35. adducens Alensem. Vide Dianam loc. cit. resol. 34. Tannerum disput. 4. quaest. 6. dub. 6. num. 146. et alios apud istum, et apud Villalob. Tom. 2. tract. 11. diffic. 37. num. 11.

EXISTIMO cum Villalobos loc. cit. et Caspensi Tract. 18. de Restit. disp. 10. sect. 5. num. 33. atque Diana, talem excusari, si credebat, eos, quibus narravit, non esse aliis diffamaturos; at si credebat, eos diffamaturos, tenetur; quia quod est causa causae, est etiam causa causati. Causa autem damnificationis est rea restitutionis, ut ait S. Doct. loco citato.

ALIUD dubium subdam: an, si aliquis narret alicui iniuriam, sibi ab aliquo secreto illatam, ad leniendum dolorem, peccet mortaliter. Negative respondet Diana loc. cit. resol. 32. cum Sylvio 2. 2. quaestion. 62. art. 2. quaerit. 15. Lessio lib. 2. cap. 11. dub. 12. num. 31. Navar. lib. 1. cap. 4. num. 345. Molina tract. 4. disp. 29. num. 5. Layman lib. 3. sect. 5. tract. 3. p. 2. cap. 3. num. 6. Tannero 2. 2. disp. 4. quaest. 8. dub. 7. num. 145. et aliis communiter. Sed plus addit Ioan. de la Cruz in Direct. p. 8. quaest. 2. art. 2. dub. 3. Si persona secreto graviter iniuriata, non valens se a dolore cohibere, in querimonias prorumpit publicas, non illico de culpa mortali damnatur, si iniurians infametur; durum enim videtur, sic afflictum animum cohibere, ne in querimonias prorumpat, cum hoc naturalissimum sit. Adducit pro hac sententia etiam Ludovicum Lopes.

HIS arbitror assentiri S. Bonaventuram, qui ad ea verba Eccles. 10. Si mordeat serpens in silentio, ad tria capita reducit causas detrahendi famae alicuius.

PRIMUM est ex necessitate, cum ex aliquo legitimo praecepto cogitur, vel humano, vel divino: Humano cum praecipit, qui potest, ut dicat: Divino, quando conscientia dictat homini, quod ipse tenetur accurare proximum, ut corrigatur secundum illud praeceptum Domini de correctione fraterna.

SECUNDUM caput ex utilitate, quando narrat malum alicui, qui potest prodesse, et non obesse, sicut cum narrat homini, qui diligit, et qui compatitur, et habet voluntatem corrigendi ipsum.

TERTIUM ex detrahendi libidine: Quando igitur non consideratur necessitas, nec consideratur utilitas, etiamsi sit veritas, non excusatur a detrahendi libidine, imo peccato detractionis peccat. Haec S. Doctor.

IGITUR replicat adhuc, quod si utilitas aliqua interveniat, non est peccatum.

Addit in speculo animae, cap. 1. id quod ait Cruz. Multum tamen interest, vitium hoc procedat ex invidia, vel indiscreto Zelo iustitiae; quandoque enim contingit, mala aliorum facta ex quadam indignatione, vel levitate loquendi, nec intentione diffamandi contra aliquem malum recitari, vel etiam aggravari, quod esset durum iudicare mortale. Haec S. Doctor.

TANDEM compensationem multi admittunt; si alter etiam abstulit alteri famam, nec vult restituere. Ita Toletus lib. 5. cap. 7. Lessius disput. 25. Molina disp. 49. Sylvius 2. 2. quaest. 62. art. 2. quaeritur 10. Malder. 2. 2. tract. 7. cap. 2. n. 14. Diana p. 2. Tract. 5. resol. 30. ante controv. 13. et 24. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. ad 2. Petro de Navar. lib. 2. de restit. cap. 4. num. 6. Sayro lib. 11. cap. 8. et aliis, post D. Bonau. in 3. dist. 9. quaest. 4. et 5. Laeditur autem honor verbis, ut convitiis, quae culpas imponunt in faciem; convitiis, quae etiam poenalia opponunt, ut esse spurium, etc. exprobrationibus opponendo miserias, e quibus sublevatus est. Sic et factis laeditur, pugnis, flagris, etc. ut docent communiter Doctores cum D. Bonau. in speculo animae, cap. 1. atque adeo tenentur, ut damnificatores, ad restitutionem, ut omnes concedunt. Et quidem, esse peccatum mortale, si graves sint.

PROBATUR a S. Doct. loc. cit. illo Matth. 5. Qui dixerit fratri suo, Racha: reus erit iudicio. Qui dixerit fratri suo, fatue: reus erit gehennae ignis. Explicat autem S. Doct. quid sit Racha serm. 1. in Dominica 5. post Pentec. est autem Racha interiectio indignantis, exprimens nomen hebraeum, quod significat canos, vel vanum; peius vero est dicere fatuum, et hos contumeliosos, et convitiatores, ac percussores vocat ibi damnificantes, atque damnatos. Hinc probat S. Doct. serm. 4. in Dominica 5. post Pentec. hos contumeliosos, et convitiatores teneri ad satisfactionem: Subdit enim Dominus: Si ergo offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris, quia frater tuus habet aliquid adversum te, etc. vade prius reconciliari fratri tuo. Hoc testimonio nituntur Fagundez in octavum praeceptum Decal. lib. 8. cap. 18. num. 9. et alii.

MULTIS autem modis potest fieri haec restitutio honoris. Primo honorifica nominatione, et hunc modum satis esse superioribus ait Fagundez, Lessius Tom. 1. lib. 2. cap. 11. de contum. dub. 27. Caietanus 2. 2. quaest. 72. allegantes D August. de regulis superior.

SECUNDO petitione veniae. Et hoc debere inferiores superioribus aiunt Fagundez num. 10. Lessius loc. cit. num. 145. Imo si atrox sit iniuria, dicit Fagundez, posse iuridice damnari, ut reste ad collum alligato supplex petat veniam, quo pacto factum, ait, in floridissimo Galliarum regno decretum, tempore Ludovici XIII. qui florentissimum illud Imperium iustissime, et prudentissime gubernavit, ut acclamat Hispanus hic.

TERTIO invitando ad caenam, et dando locum honorificum. Ita Fagundez num. 13. et Petrus Nauar. lib. 2. cap. 4. num. 63. Lessius lib. 2. cap. 11. de contum. dub. 27. Filliuc. Tom. 2. tract. 32. cap. 9.

COMMUNITER vero asserunt, petendam veniam, si gravis est iniuria. Ita Sotus lib. 4. de Iustitia, quaest. 6. art. 3. ad 5. Mastrius, Ledesma 2. 4. quaest. 18. art. 2. dub. 8. Sylvest. verb. Contumel. quaest. 4. ex Nicolao de Lyra et Abul. in id Matth. 5. Si offers munus tuum, etc. Barthol. Medina lib. 1. Instruct. Confessar. cap. 14. §. 35. Aragon. 2. 2. quaest. 62. art. 2. ad 3. Salon. ibidem, controv. 24. Valentia disp. 5. quaest. 16. punct. 1. Clauis regia lib. 11. cap. 8.

ALII tamen mitiorem rationem assignant. Ita Caietanus 2. 2. quaest. 72. art. 3. Couar. lib. 2. variarum, cap. 10. Corduba de detract. quaest. 3. concl. 11. Angles in floribus 4. quaest. de restit. art. 1. Petr. Nauar. lib. 2. de restit. cap. 4. p. 1. dub. 6. Hanc reor esse sententiam D. Bonau. nam locis allegatis solum ait, teneri restitutioni, sed modum non ponit in praecepto; qua ratione nituntur caeteri. Subscribunt cum aliis Turrianus disp. 53. dub. 11. Caspens. disp. 10. sect. 5. Tanner. num. 158. alios adducens.

Illud vero mihi stomachum facit, quod aliqui allegati cogunt subditos ad veniam petendam; superiores vero nunquam: Arguo autem contra, sic: Restitutio ponit aequalitatem, et mediocritatem, quae consistit in re, non ratione, ut ait Aristot. 3. Eth. cap. 6. etsi ponat in ratione etiam, ut docui ego prima secundae Tract. de actibus humanis, disp. quaest. tamen dependet a re, sed non est restitutio honoris, quem infamem compellasti, vocando nomine Honoris: Ergo. Ego non video quae restitutio honoris sit haec. Ius naturale non potest pessundari, et adeo facile dispensari. Neque D. August. locutus est in materia gravi, sed in levibus ordinariis. Cum enim superior ex indiscreto Zelo iustitiae, aut amoris, adeo excedit, ut sic, inordinate, quod talis, per talem contumeliam diffamationem incurreret, tunc Zelus iustitiae nullatenus excusaret, quin peccaret mortaliter. Ecquis autem eximet talem a restitutione ablati honoris? Sane ad Commutativam debet proportione Arithmetica compensari, ut si inclamasti latronem, vel infamem, afferas, non infamem, et contrapassum acceptae contumeliae offenso reddas, etiamsi esses Dux de Macqueda.

Ex his colligunt cum D. Bonau. in Confessionali, cap. 1. negandam absolutionem ei, qui raptum honorem non vult restituere. Ita Caspensis disp. 10. sect. 5. ultimo monet.